Нобель ташкилий қўмитаси маълумотларига кўра, бу йил мукофот учун 327 киши тақдим этилган бўлиб, улар орасида 57 нафари илк бора саралашда иштирок этмоқда.

Душанба куни зўрлар ичида энг зўрларни аниқлаб, олтита Нобель мукофотининг сўнггисига лойиқ деб топилган номзодлар исмлари қайд этилди.

 

2015 йилнинг иқтисодиёт бўйича Нобель мукофоти совриндори – Ангус Дитон

Иқтисодиёт бўйича Нобель мукофотига 2015 йилда“истеъмол, қашшоқлик ва бойлик” соҳасидаги таҳлилий тадқиқоти учун 69 ёшли инглиз-америка иқтисодчиси Ангус Дитон лойиқ деб топилди.

Келаси душанба куни 70 ёшни қаршилайдиган Дитон микроиқтисодиёт муаммолари билан шуғулланади. Ўз ишларида у истеъмолчиларнинг хулқ-атвори моделлари, аҳолининг микродаражадаги камбағаллик ва фаровонлик масалаларини таҳлил этади.

“Фаровонликка ёрдам берувчи ва қашшоқликни камайтирувчи иқтисодий сиёсатни ташкил этиш учун биз муайян истеъмолчилар қандай йўл тутаётганлигини англашимиз лозим”, - деб ўтилган Швеция Қироллик Фанлар академияси номасида. – Энгус Дитон буни тушунишга бошқаларага қараганда кўпроқ ёрдам берган.

Шуниси диққатга сазоворки, иқтисодиёт йўналиши бўйича Нобель мукофотининг расмий номи – Швеция давлат банкининг иқтисодий фанлар бўйича Альфред Нобель хотирасига бағишланган мукофотидир. Швед олимининг 1895 йилда тайёрланган номасида иқтисодиёт ҳақида ҳеч нима дейилмаган. Динамит кашфиётчиси ўз бойлигини табиий фанлар вакиллари, адабиётшунослар ва тинчлик учун курашувчиларга беришни истаган.

70 йил давомида мазкур шартларга амалга қилиб келинган: мукофот тиббиётшунос, физик, химик, ёзувчи, шоир ва сиётсатчиларга бериб келинган. Бироқ 1968 йилдан бошлаб Швеция Банки ҳар йили Нобель фондига битта Нобель мукофоти маблағига тенг бўлган пул ўтказади.

2014 йилда Жан Тироль Нобель мукофотининг иқтисодиёт йўналиши бўйича совриндорига айланди. Таниқли француз иқтисодчиси “бозор ва мувофиқлаштиришдаги ўрин таҳлили” учун мукофотга лойиқ деб топилди.

 

2015 йил Тинчлик учун Нобель мукофоти - Тунис Миллий диалог квартети

Ўтган жума куни 2015 йилнинг Тинчлик учун Нобель мукофотини Тунис Миллий диалог квартети мамлакатни инқилобдан кейинги демократлаштириш учун қўлга киритди. Квартет Тунисда 2011 йилда бўлиб ўтган инқилобдан кейин олиб борилган демократик ўзгаришлар учун мазкур мукофотга лойиқ деб топилди.

Тадқиқотчилар ва букмекерларнинг фикрига кўра, Германия федерал канцлери Ангела Меркель ушбу йилда Тинчлик учун Нобель мукофотига асосий даъвогарлардан бири эди.

2014 йилда тиббиёт йўналишида Нобель мукофоти покистонлик Малале Юсуфзай ва ҳиндистонлик Кайлаш Сатиартхиларга “болалар ва ёшлар ҳуқуқларини поймол қилишга қарши курашиш ва барча болаларнинг таълим олишга бўлган ҳуқуқи учун кураш”сабабли берилган эди.

 

2015 йилда адабиёт бўйича Нобель мукофоти – Светлана Алексиевич

2015 йилда адабиёт йўналиши бўйича Нобель мукофоти “унинг кўп сўзли ижоди – бизнинг давримиздаги азият чекиш ва жасурлик хотираси” учун белоруссиялик ёзувчи Светлана Алексиевичга тақдим этилди.

Светлана Алексиевич асли украиналик, у 1948 йилда Ивано-Франковскда таваллуд топган.

Шуни таъкидлаш жоизки, 2015 йилда Британия букмекерлик идораси Ladbrokes рўйхатида салоҳиятли совриндорлар орасида “У войны не женское лицо” (Уруш аёллар юзига эга эмас), “Цинковые мальчики”, (Цинкли болалар), “Чернобыльская молитва” (Чернобил дуоси) каби тадқиқотлар муаллифи Светлана Алексиевич биринчи ўринда эди.

Ёзувчининг оппозицион фикрларига қарамай, Белоруссия президенти Александр Лукашенко Алексиевични Нобель мукофоти билан қутлади.

2014 йилда адабиёт бўйича Нобель мукофотини француз ёзувчиси Патрик Модиано қўлга киритган. Ёзувчи “хотирада из қолдириш санъати учун”, шунингдек оккупацияда шароитидаги одамлар ҳаёти ва тақдирини ҳикоя қила олиш қобилияти учун мазкур мукофотга сазовор бўлган.

 

2015 йилда химия бўйича Нобель мукофоти - Швеция ва АҚШдан олимлар триоси

2015 йилда химия бўйича Нобель мукофоти швециялик Томас Линдель, америкалик Пол Мондрих, келиб чиқиши Туркиядан бўлган америкалик Азиз Санкарга шикастланган ДНКни қайта тиклаш жараёнини тадқиқ этиш учун тақдим этилди. 

Қайта тиклаш репарация – ҳужайраларнинг ўзига хос функцияси бўлиб, улар ДНК молекулаларидаги химик шикастланишларни тўғирлаш қобилиятига эга.

Мукофотни ўзаро бўлишган олимларбир-бирларидан мустақил тарзда ДНКларнинг ўз ҳужаёраларини “тўғрилаш” механизмаларини тавирладилар ҳамда тушунтириб бердилар.

Ўтган йили химия бўйича Нобель мукофоти Эрик Бетциг, Штефан Хеллю, Эрик Мернерга юқори кенгайтмали флуоресцент микроскопияни ишлаб чиққанликлари учун берилган.

 

2015 йилда физика бўйича Нобель мукофоти - Такааки Кадзита ва Артур Макдональдо

2015 йилда физика бўйича Нобель мукофотига япониялик Такааки Кадзита ва канадалик Артур Макдональд “массаси мавжудлигини исботловчи нейтрино осцилляциясини кашф этганлик учун” берилган.

Олимларнинг тадқиқотлари нейтрин осцилляцияси ҳақиқат эканлигини исботлади.

2014 йилда мазкур мукофот япониялик олим Исаму Акасаки, Хироси Амано ва Сюдзи Накамурага кўк светодиод ва ёруғликнинг энергия жиҳатидан самарали манбаларини кашф қилганлиги учун берилган.

 

2015 йилда тиббиёт бўйича Нобель мукофоти – Уильям Кэмбелл, Сатоси Омура ва Юю Ту

Ўтган ҳафтада медицина ва физиология бўйича Нобель совриндорлари аниқланди. Ирландиялик Уильям Кэмбелл ва япониялик Сатоси Омура паразитлар билан курашаш соҳасидаги кашфиёти учун, шунингдек хитойлик Юю Ту малярия билан кураш соҳасидаги кашфиёти учун совриндорлар деб топилди.

Кэмбел ва Омура мукофотни тенг бўлишадилар. Улар Streptomyces avermitilis замбуруғлари ҳаётининг маҳсулоти бўлган авермектинлар асосида дориларнинг янги синфини кашф этишга муваффақ бўлишди, бу эса паразит қуртлар томонидан юқтириладиган инфекцияларни даволашда ёрдам беради. Мукофотнинг иккинчи қисми хитойлик олимга насиб этди.

2014 йилда тиббиёт бўйича Нобель мукофотига норвегиялик физиолог Эдвард ва Мэй-Бритт Мозер ҳамда британиялик невролог Жон О’Кифга мия борлиқда қандай қилиб йўналиш олишига ойдинлик киритишгани учун берилган.

 

Мукофотларни топшириш ва уларнинг қиймати

Мукофот ташкилий қўмитасининг маълумотларига қараганда, 2015 йилда мукофотган 327 кишининг номзоди тақдим этилган, улардан 57 таси илк маротаба.

Тақдирлаш маросими анъанага кўра 10 декабрь – Нобель мукофоти асосчиси, швед тадбиркори ва кашфиётчиси Альфред Нобелнинг вафот этган куни бўлиб ўтади.

Мазкур йилда мукофот ҳажми аввалги икки йил каби 8 млн швед кронини ташкил этади. Шу билан бирга, швед валютаси курсининг пасайиши туфайли мукофот ҳажми 15 йил ичида илк бора 1 млн АҚШ долларидан кам бўлади ва тахминан 977 минг АҚШ долларини ташкил этади.