АҚШнинг Элчи жамғармаси ҳақида нима биласиз?

Жаҳон 13 Март 2016 784

Маданий мерос инсониятнинг тарихий тажрибаси ва ютуқларини эслатиб туради. АҚШ маданий меросни сақлаш масаласида бошқа маданиятларга ҳурмат билан қарайди. АҚШ Конгресси 2001 йилда маданий меросни сақлаб қолиш мақсадида АҚШ Элчи жамғармасини (AFCP) ташкил қилган эди. АҚШ Давлат департаменти томонидан бошқариладиган Маданий меросни асраш бўйича элчи жамғармаси бутун дунёдаги тарихий қадамжолар, маданий объектлар ва коллекциялар ҳамда анъанавий маданий ифода шаклларини асраб-авайлаш учун бевосита грантлар ажратади. Ташкил этилганидан буён, ушбу жамғарма 100 дан ортиқ ривожланаётган мамлакатларда 500 дан зиёд маданий меросга оид лойиҳаларни қўллаб-қувватлади.

Маданий меросни асраш бўйича элчи жамғармаси Ўзбекистонда қадимий ва тарихий биноларни қайта тиклаш, ноёб қўлёзма ва музей коллекцияларини баҳолаш ва сақлаб қолиш, муҳим аҳамиятга молик археологик қадамжоларни асраб-авайлаш ва қўллаб-қувватлаш, анъанавий ҳунармандчилик усулларини хужжатлаштириш каби 11 та лойиҳани маблағ билан таъминлаган.

Бухоро кўплаб тарихий ва археологик ёдгорликлар ватанидир. Сўнгги ярим аср давомида олиб борилган қазишма ишлари мабойнида ўн минглаб археологик артефактлар топилди. 2012 йилда АҚШ элчихонаси Элчи жамғармасидан Бухородаги Арк Давлат архитектура-бадиий музей-қўриқхонасидаги маданий меросни сақлаш мақсадида грант ажратди. Бу маблағлар ҳисобига Тош асри ва ўрта асрларга оид археологик артефактлар таъмирланди. Аслида лойиҳага кўра 500 та артефакт таъмирланиши режалаштирилган эди. Бироқ музей раҳбарияти ва ҳодимларининг саъй-ҳаракатлари билан 732 та артефакт таъмирланди.

“Бухоронинг ёши 3000 дан ошади, бизнинг давлатимиз тарихи эса 200 йиллик холос. Бухоро тарихининг унутилган саҳифалари АҚШ ўтмиши ҳақидаги ахборот кўламидан кўпроқдир. Буюк тарихий аҳамиятга эга, қадимги Ўзбекистон ҳудудида яшаган халқларнинг маданияти, кундалик турмуши ва анъаналарини ўзида намоён этувчи Бухорода жойлашган ушбу музейдаги бадиий буюмларни қайта тиклашга ёрдам бериш биз учун шарафдир”, — деган эди ўша вақтдаги АҚШнинг Ўзбекистондаги элчиси Жорж Крол.

Кулолчилик ўзбек ҳалқининг бир неча минг йиллардан бери ардоқлаб келаётган касб-коридир. Акбар Раҳимов ва унинг ўғли ўзбек кулолчилигини сақлаб, уни келажак авлодларга қолдириш мақсадида кўп иш қилишмоқда. Бунинг учун уларга Элчи жамғармаси ёрдамга келди. Берилган грант ҳисобига улар устахоналари учун замонавий техникаларни сотиб олишди.

Самарқанд маданият тарихи музейи фондида Марказий Осиё санъати ва дунё аҳамиятига молик ноёб коллекциялар жуда ҳам кўп. Қимматбаҳо коллекциялар орасида муқаддас Қуръони Каримнинг XI асрдан XX асрга оид 20 та нодир нусхаси ҳам бор. Музей мазкур ноёб китобларни нафақат сақлаб қолишни, балки кенг халқ оммасига тақдим қилишни ҳам ўз олдига мақсад қилиб қўйган. 2002 йилда Элчи жамғармаси томонидан берилган грант муқаддас китоб нусхаларининг сақланиши ва уларни назорат қилиш мақсадида махсус тизим яратилишига, ҳужжатлаштиришнинг янгиланишига сарфланди.

Абу Райҳон Беруний номли Шарқшунослик институтида 17 асрга оид 25 мингдан ортиқ қўлёзма асарлари, Марказий Осиё тарихига оид 15 минг томлик китоблар сақланади. Институт фондида Абу Наср Фаробий, Абу Райҳон Беруний ва Абу Али ибн Сино каби буюк даҳоларнинг асарларининг асл нусхалари ҳам бор. Уларни яхши сақланишини таъминлаш мақсадида институт маъмурияти олимларнинг фойдаланишини чеклашга мажбур бўлди. Матнларни сақлаш ва олимларни фойдаланишига кенг йўл очиш мақсадида институт Элчи жамғармасига мурожаат қилишга қарор қилди. Бунинг самараси ўлароқ инстутут 2001 йилда грант олди. Ажратилган маблағлар ҳисобига ноёб нусхалар сақланди, улардан микрофильм ва фотонусхалар олинди. Шу тариқа ноёб ҳужжатларга олимларнинг фойдаланишлари учун имкониятлар яратилди.

1965 йилда Самарқандда “Элчилар” сурати топилган эди. Бу ноёб сурат Афросиёб музейида сақланмоқда. Ўзбек ҳалқи санъатининг дурдонаси бўлмиш бу сурат ҳам ҳалқаро мутахассислар иштирокида таъмирланди. 2006 йилда Элчи жамғармаси Афросиёб музейига грант беришга қарор қилди. Маблағлар экспонатларни сақлаб қолиш мақсадида махсус витриналар сотиб олишга ишлатилди.

Элчи жамғармаси ҳар йили битта лойиҳа учун грант беради. Айни дамда Элчи жамғармаси (AFCP) 2016 йил учун танлов эълон қилган. Грант берилаётганда, албатта, ёдгорликнинг нечоғлиқ аҳамиятга эга эканлиги инобатга олинади. Грант олиш учун маданият, таълим масалалари билан шуғулланувчи давлат идоралари, ташкилотлар, ноҳукумат ташкилотлари ва ҳусусий шахслар мурожаат қилишлари мумкин. Бунинг учун зарур ҳужжатлар АҚШ элчихонасига топширилади. Шундан сўнг элчихона энг муҳим таклифларни ўрганиб чиқади ва танлаб олинган таклифни кўриб чиқиш учун Вашингтонга — Давлат департаментига юборади. Ғолиблар анъанага кўра ёзда эълон қилинади.

Маданий меросни сақлаш фонди обида, асар ёки анъанавий ифода этиш усулларининг тарихий ва маданий аҳамияти ҳамда уларни сақлашга бўлган эҳтиёж нақадар зарур эканлиги асосида берилади.

AFCP дастури қуйидаги учта соҳага оид маданий меросни асраб-авайлашга қаратилган лойиҳаларни қўллаб-қувватлайди:

1. МАДАНИЙ ҚАДАМЖОЛАР – тарихий бинолар, археологик масканлар ва шунга ўхшаш жойлар;

2. Музей, тарихий маскан ё шунга ўхшаш муассасалардаги МАДАНИЙ БУЮМ ВА КОЛЛЕКЦИЯЛАР – археологик ва этнографик буюмлар, расмлар, ҳайкалтарошликка оид асарлар, қўлёзмалар, музей консервацияси эҳтиёжлари ва бошқалар;

3. АНЪНАВИЙ МАДАНИЙ ИФОДА ШАКЛЛАРИ – анъанавий мусиқа, маҳаллий тил ва ҳунармандчилик.

Лойиҳалар қуйидаги мезонлардан бирига ёки бир нечасига мос келиши лозим:

А. АҚШ келишуви ёки икки томонлама шартнома мажбуриятларини, масалан, маданий мулкни асрашга оид келишувларни, бевосита қўллаб-қувватлайди;

Б. Жаҳон маданий мероси объектларини сақлаб қолишни қўллаб-қувватлайди;

В. Сейсмик фаол ва бошқа фалокатга мойил ҳудудларда маданият ёдгорликлари ва коллекциялари учун хавфни камайтиради ҳамда табиий офатларга тайёргарликни қўллаб-қувватлайди;

Г. Аёллар, ёшлар ёки эътибордан четдаги жамоаларни жалб этади.

Шуни эътиборга олиш керакки, қуйидаги йўналишлардаги лойиҳаларни элчи жамғармаси маблағ билан таъминламайди:

Ҳусусий ёки тижорий маданий ёдгорликлар, коллекциялар ёки кўчмас мулкларни асраб-авайлаш ёки сотиб олиш (бунга ариза топшириш вақтида ҳусусий ё тижорий мулк жамоатчилик мулкига ўтказилиши кўзда тутилган, режалаштирилган ёки жараёни бошланган объектлар ҳам киради);

Табиий меросни асраб-авайлаш (жисмоний, биологик ва геологик тузилмалар, палеонтологик коллекциялар, хавф остидаги ҳайвон ва ўсимликларнинг турар жойлари, қазилмалар ва ҳ.)

Гоминид ёки инсон қолдиқларини асраб-авайлаш;

Оммавий ахборот воситаларини асраб-авайлаш (газета, киножурнал, радио ва ТВ дастурлар ва ҳ.) Чоп этилган материалларни асраб-авайлаш (китоблар, кундалик нашрлар ва ҳ.)

Синфда ишлатиш учун тайёрланган ўқув дастурлари ва таълимга оид материаллар;

Илмий-тадқиқот мақсадида фойдаланиладиган археологик қазилмалар ёки тадқиқотлар;

Тарихий тадқиқот; истисно: тадқиқот асослаб берилса ва лойиҳанинг ажралмас бир қисми сифатида унинг муваффақиятли амалга оширилишига имкон берса;

Янги ёки ишлаб турган музейлар учун янги асарлар, объектлар ёки коллекциялар сотиб олиш ёки яратиш;

Янги бинолар, бино қисмлари ёки доимий қопламалар (масалан, археологик объектлар устига) қуриш;

Хотира ёки иқтисодий ривожлантириш мақсадида санъат ва архитектурага оид янги асарларга буюртма бериш;

Мавжуд анъанавий рақс, қўшиқ, оҳанг, мусиқий композиция, саҳна асари ёки бошқа ижро ва чиқишларнинг янгиси ёки замонавий адаптациясини яратиш;

Йўқ бўлиб кетган маданий объектлар ёки қадамжоларнинг нусхаси ёки тахминий реконструкциясини яратиш;

Маданий объектларни бир жойдан иккинчи жойга кўчириш;

Маданий объектлар ёки маданият гўшаси қисмларини бесабаб олиб ташлаш;

Йирик, аниқ белгиланган консервация ё ҳужжатлаштириш билан боғлиқ саъй-ҳаракатнинг бир қисми бўлмаган тақдирда маданият объектлари ва коллекцияларни рақамлаштириш;

Тадқиқот натижаларини ҳаётга тадбиқ этишни мақсад қилган йирик лойиҳанинг бир қисми бўлмаган тақдирда режалар ёки бошқа тадқиқотларни консервация қилиш;

Пул захиралари, вақф ёки айланма маблағлар (маблағ дастур муддати давомида сарфланиши лозим (5 йилгача) ва у вақф (ҳайрия) ёки айланма маблағ тузиш учун ишлатиб бўлмайди)

Маблағ йиғиш кампанияси ҳаражатлари;

Фавқулодда ҳолатдаги, кўзда тутилмаган ёки бошқа харажатлар ва гонорарлар;

Мукофот (грант) эълон қилинишидан аввал амалга оширилган иш харажатлари;

Халқаро сафар харажатлари; асослаб берилган ва лойиҳа муваффақияти учун зарур бўлган ҳоллар бундан мустасно;

Малака ошириш учун мамлакатдан ташқарига саёҳат ёки ўқишга бориш ҳаражатлари;

10 000 доллардан кам бўлган хусусий лойиҳалар;

Чет элдаги мустақил АҚШ лойиҳалари.

Шарофиддин Тўлаганов

Кун янгиликлари
«Qorako'l Ziyo-Nur» ўқув маркази ўқувчиларининг 92,6 % талабалар сафига қабул қилинди
08:17 6733 Lifestyle
Ҳафта дайжести: 50 минг сўмлик пул, мактаб формаси, бепарво МИБ, қотил ушланди, кирилл-лотин машмашаси, Барселонадаги теракт...
00:16 18524 Жаҳон
Ногиронлик ва мазлумлик исканжасида: бир аёл яхшилар саховатидан умидвор 
15:55 / 18.08.2017 44670 Жамият
Кун.uz офис изламоқда
15:48 / 06.08.2017 46423 Lifestyle
Балиқни саноат йўли билан овлаш учун қандай участка олиш мумкин?
11:18 237 Жамият
Россия Ўзбекистон, Қирғизистон ва Тожикистон билан ҳарбий машғулотлар ўтказади
10:45 1848 Жаҳон
Видео: АҚШда асосчи оталар монументини йўқ қилишни исташмоқда
10:40 2397 Жаҳон
Андижон вилоятида йирик миқдорда ўғирлик қилган аёл ушланди
10:33 3188 Жамият
Неймар: «Барселона»да шундай раҳбарият бор экани жуда қайғули
10:31 4060 Спорт
Жанубий Корея президенти: АҚШ билан машқлар кескинликни оширишга йўналтирилмаган 
10:23 1199 Жаҳон
Кўпроқ янгиликлар