Туркияда бошқарувнинг президентлик шаклига ўтиш бўйича конституциявий референдум унинг тарафдорлари ғалабаси билан якунланди. Маълумотларга кўра, улар 51,2 фоиз овоз олишган, бу эса конституциявий ислоҳотга қарши бўлганлардан 1,25 миллионга кўп дегани.

Туркия фуқаролари нималар учун овоз беришди?

Президентлик тизимига ўтиш бўйича конституциявий ўзгаришлар аввалроқ Туркия парламенти томонидан маъқулланди ва мамлакат президенти Тоййиб Эрдўған томонидан имзоланди.

Туркия конституциясининг 18 моддасига киритиладиган ўзгаришлар тўпламида президент давлат тизими раҳбари бўлиши, унга вице-президентлар, вазирлар ва юқори мансабли амалдорларни тайинлаш бўйича ваколатлар берилиши назарда тутилган. Бош вазир лавозими бекор қилинади. Вазирликлар тузилмаси ва уларни ташкил этиш, ёпиш, ваколатлар бериш ҳамда мажбуриятлари президент фармонлари билан белгиланади. Фавқулодда ҳолат режимини эълон қилиш ҳуқуқи президентга берилади, парламент эса давлат раҳбарининг ФҲ режими бўйича қарорини тасдиқлайди. Давлат раҳбари қонуний кучга эга бўлган бошқа фармонларни ҳам чиқариши мумкин, улар парламент тасдиғисиз кучга киради, бироқ кейинчалик қонун чиқарувчилар уни рад этишса, бекор қилиниши мумкин.

Президент ўз сиёсий партияси сафидан чиқиши мумкин эмас. Парламентдаги депутатлар сони эса оширилади – 550 нафардан 600 нафаргача. Номзодлар учун лавозимларга сайланишда ёш чеклови 25 дан 18га туширилади. Такрорий сайловлар ўтказиш ҳақидаги қарорни парламент ҳам, президент ҳам қабул қилиши мумкин бўлади. Қонун чиқарувчи ва ижрочи ҳокимият идораларига сайловлар бир кунда ўтказилади. Парламент ва президент беш йилга сайланади, шу билан бирга, давлат раҳбари ўз лавозимини кетма-кет икки муддатдан ортиқ эгаллаши мумкин эмас. Президент парламентни тарқатиб юбориш ҳуқуқига эга бўлади, бироқ ўзи ҳам бу ҳолда қайта сайланиши лозим.

Навбатдаги президент ва парламент сайловлари бир кунда – 2019 йилнинг 3 ноябрь куни бўлиб ўтади, шундан сўнг президентлик тизими тартиби бандлари кучга киради.

Эрдўған ва унинг тарафдорларининг тушунтиришича, ўзгаришлар давлат дуч келаётган чақириқлар, хусусан, террорчилик таҳдиди, тезкор бошқарув қарорлари қабул қилиш лозимлиги туфайли қабул қилинмоқда. Мухолифатнинг фикрича, Эрдўған тарафдорларининг ғалабаси, унинг ҳокимиятни назоратсиз равишда мустаҳкамлашига ҳамда мамлакатда президент сифатида 2029 йилга қадар қолишига олиб келади.

Овоз бериш қандай ўтди

167 140та сайлов участкасида 55,3 миллион турк фуқароси овоз бериш имкони эга бўлди. Бундан ташқари, қамоқхоналарда 461та сайлов участкаси ташкил этилди. Туркиянинг хорижда яшовчи фуқаролари эса муддатдан аввал овоз беришди. Сайлов участкаларини қўриқлаш учун 380 минг полициячи жалб этилди.

Овоз бериш жараёни Тошкент вақти билан соат 10.00да бошланиб, соат 19.00га қадар давом этди. Жиддий ҳодисалар қайд этилмади, фақатгина Диёрбакир вилоятида сайлов участкаларидан бирининг ёнида рўй берган отишма натижасида икки киши ҳалок бўлди.

Эрдўғаннинг ўзи Истанбулда, бош вазир Биноли Йилдирим – Измирда овоз берди. 

Сайловчиларга сайлов китоби тўлдирилганидан сўнг давлат муҳри бўлган сариқ конверт, шунингдек иккита қаторга эга қоғоз топширилди – у ерда “ҳа” (evet) ва "йўқ" (hayır) сўзлари ёзилганди. Ҳар бир овоз берувчига “нимани афзал биласиз” (tercih) ёзувли муҳр берилди. Уни ёпиқ кабинкада танланган жавоб устига босиш талаб этилди.

Овоз бериш якунлари

Овоз беришнинг илк якунлари сайлов участкалари ёпилганидан бир соатча ўтиб пайдо бўлди. Унга кўра, 24 фоиз кўриб чиқилган бюллетенларда президентлик тизими тарафдорлари яққол устунлик қилаётгани маълум бўлган, бироқ кейинчалик орадаги фарқ аста-секин пасайиб борди. 

"Дастлабки маълумотларга кўра, “ҳа” деб овоз берганлар “йўқ”ларга қараганда 1,25 миллиондан кўпроқни ташкил этади. Демак, “ҳа” жавоби ғолиб чиқди. Якуний натижалар 11-12 кундан сўнг сарҳисоб қилинади", - дея айтиб ўтган Туркия Олий сайлов кенгаши раҳбари Сади Гувен.

Маълумотларга қараганда, президентлик тизимига ўтиш тарафдорлари Туркиянинг 81 вилоятидан 48тасида ғолиб чиқишган. Асосан курдлар яшовчи жануби-шарқий вилоятлар (Диёрбакир, Ван, Агри, Мардин), шунингдек Туркиянинг Европадаги қисмида, хусусан Истанбулда яшовчи фуқаролар бу ўзгаришларга қарши чиқишди. Референдумда давомат 87,2 фоизни ташкил этди.

Ҳукумат ва мухолифат реакцияси

Эрдўғаннинг маълум қилишича, Туркия фуқаролари томонидан президентлик тизимига ўтиш борасида қабул қилинган қарор тарихий ҳамда у мамлакат тарихидаги энг муҳим ислоҳот ҳисобланади.

"Референдум натижалари мамлакатимизга фойда олиб келиши керак. Овоз бериш халқ ўз мамлакатини, ўз келажагини қандай ҳимоя қилаётганидан дарак беради. Бу кунда Туркия бошқарув тизимига оид тарихий қарор қабул қилинди. Биз халқ танлови ёрдамида тарихимиздаги энг муҳим бошқарув ислоҳотини амалга оширдик", - дея айтиб ўтди Эрдўған Анқарада журналистлар олдида чиқиш қилар экан.

"Биз мамлакат тарихида илк бора бошқарув тизимини ўзгартирмоқдамиз. Барча баҳслар ортда қолди. Биз халқ қарорини ҳурмат қилишга чақирамиз", - дея қўшимча қилиб ўтган Туркия раҳбари.

Энг йирик иккита мухолиф партия – сўл-марказ Республика халқ партияси (РХП) ва курдлар тарафдори бўлган Халқлар демократияси партияси референдум якунларидан норозилигини билдиришди.

РХП раҳбари Камол Қиличдорўғли овоз бериш жараёнида муҳрсиз бюллетенларни ҳақиқий деб топишга рухсат берган Олий сайлов кенгашини танқид қилди. “Учрашув давомида қоидаларни ўзгартириб бўлмайди, қонунга кўра бюллетенлар ҳақиқий эмас. Биз халқ қарорини ҳурмат қиламиз, бироқ Олий сайлов кенгаши қарори унга соя ташлади. Исталган идора ўзини қонунда белгилангандек тутиши лозим. Олий сайлов кенгаши қарори референдум натижалари баҳсли бўлишига олиб келди", - дея айтиб ўтди Қиличдорўғли журналистларга.

"Туркия мухолифати конституциявий ислоҳот бўйича судга мурожаат қилиш ниятида", деб маълум қилди Республика халқ партияси раиси ўринбосари Эрдал Аксунгер. "Бизда 37 фоиз сайлов участкаси бўйича эътирозлар бор, бироқ муаммоли участкалар сони 60 фоизга қадар ҳам ошиши мумкин", - дея маълум қилди у журналистларга. 

Халқлар демократияси партияси ҳам референдум якунларига шубҳа билан қарашини билдирди. Бу ҳақда партия матбуот котиби Усмон Байдемир маълум қилди. “Бизнинг эътирозларимиз қабул қилинмагунга қадар, референдум натижалари шубҳа остида бўлади ва якуний эмас, дея ҳисобланади”, - дея ёзди Байдемир Twitter’да.

Туркия ва ЕИ муносабатлари қандай бўлади?

Еврокомиссия раиси Жан-Клод Юнкер, Европа иттифоқининг ташқи сиёсат ва хавфсизлик сиёсати бўйича Олий вакили Федерика Могерини ҳамда қўшничилик ва кенгайиш сиёсати бўйича еврокомиссар Йоханнес Хан Туркия раҳбариятини конституциявий ўзгаришларни ҳаётга татбиқ этишда аҳоли ўртасида “максимал келишув”га эришишга чақирди.

Уларнинг сўзларига кўра, Европада хавфсизлик ва ҳамкорлик ташкилоти кузатув миссиясининг хулосаларини кутишмоқда.

Хуллас, референдум турк жамияти иккига бўлинганини кўрсатиб берди – Эрдўған тарафдорлари ва унга қаршилар. Бу эса митингли фаолликнинг ўсиши ва мухолифат норозилиги туфайли тартибсизликларни келтириб чиқариши мумкин. Истанбулдаги Тақсим майдони ҳам референдумдан сўнг тартибсизликлар келиб чиқмаслиги учун ёпиб қўйилгани ҳам бежиз эмас.

Эрдўған референдумдаги ғалабадан сўнг яна иккита референдум ўтказишга ваъда берди – ЕИга кириш бўйича музокараларни давом эттириш ҳамда ўлим жазосини қайтариш бўйича (бу Туркиянинг Европа иттифоқига аъзо бўлиш эҳтимолини йўққа чиқаради). Туркия етакчиси бу ерда ҳам ўз сўзининг устидан чиқадими ёки Анқара ва Брюсселнинг ёмонлашган муносабатларини яхшилайдими – буни вақт кўрсатади.