Turkiyada boshqaruvning prezidentlik shakliga o‘tish bo‘yicha konstitutsiyaviy referendum uning tarafdorlari g‘alabasi bilan yakunlandi. Ma'lumotlarga ko‘ra, ular 51,2 foiz ovoz olishgan, bu esa konstitutsiyaviy islohotga qarshi bo‘lganlardan 1,25 millionga ko‘p degani.
Turkiya fuqarolari nimalar uchun ovoz berishdi?
Prezidentlik tizimiga o‘tish bo‘yicha konstitutsiyaviy o‘zgarishlar avvalroq Turkiya parlamenti tomonidan ma'qullandi va mamlakat prezidenti Toyyib Erdo‘g‘an tomonidan imzolandi.
Turkiya konstitutsiyasining 18 moddasiga kiritiladigan o‘zgarishlar to‘plamida prezident davlat tizimi rahbari bo‘lishi, unga vitse-prezidentlar, vazirlar va yuqori mansabli amaldorlarni tayinlash bo‘yicha vakolatlar berilishi nazarda tutilgan. Bosh vazir lavozimi bekor qilinadi. Vazirliklar tuzilmasi va ularni tashkil etish, yopish, vakolatlar berish hamda majburiyatlari prezident farmonlari bilan belgilanadi. Favqulodda holat rejimini e'lon qilish huquqi prezidentga beriladi, parlament esa davlat rahbarining FH rejimi bo‘yicha qarorini tasdiqlaydi. Davlat rahbari qonuniy kuchga ega bo‘lgan boshqa farmonlarni ham chiqarishi mumkin, ular parlament tasdig‘isiz kuchga kiradi, biroq keyinchalik qonun chiqaruvchilar uni rad etishsa, bekor qilinishi mumkin.
Prezident o‘z siyosiy partiyasi safidan chiqishi mumkin emas. Parlamentdagi deputatlar soni esa oshiriladi – 550 nafardan 600 nafargacha. Nomzodlar uchun lavozimlarga saylanishda yosh cheklovi 25 dan 18ga tushiriladi. Takroriy saylovlar o‘tkazish haqidagi qarorni parlament ham, prezident ham qabul qilishi mumkin bo‘ladi. Qonun chiqaruvchi va ijrochi hokimiyat idoralariga saylovlar bir kunda o‘tkaziladi. Parlament va prezident besh yilga saylanadi, shu bilan birga, davlat rahbari o‘z lavozimini ketma-ket ikki muddatdan ortiq egallashi mumkin emas. Prezident parlamentni tarqatib yuborish huquqiga ega bo‘ladi, biroq o‘zi ham bu holda qayta saylanishi lozim.
Navbatdagi prezident va parlament saylovlari bir kunda – 2019 yilning 3 noyabr kuni bo‘lib o‘tadi, shundan so‘ng prezidentlik tizimi tartibi bandlari kuchga kiradi.
Erdo‘g‘an va uning tarafdorlarining tushuntirishicha, o‘zgarishlar davlat duch kelayotgan chaqiriqlar, xususan, terrorchilik tahdidi, tezkor boshqaruv qarorlari qabul qilish lozimligi tufayli qabul qilinmoqda. Muxolifatning fikricha, Erdo‘g‘an tarafdorlarining g‘alabasi, uning hokimiyatni nazoratsiz ravishda mustahkamlashiga hamda mamlakatda prezident sifatida 2029 yilga qadar qolishiga olib keladi.
