Qaysi davlat bir necha yildan so‘ng AQShdan ham kuchayib ketadi va Xitoyga yaqinlashadi?

Bundan tashqari, Xitoy texnologiya kompaniyalari so‘nggi yillarda Hindistondagi startap-firmalarga juda katta miqdorda sarmoya kiritishdi. Amerika texnologiya kompaniyalari esa bu borada ancha orqada.

Garchi Hindiston kelajakda Xitoy bilan jahon iqtisodiy superligasiga kirsa ham, bu ikki davlatdagi vaziyat juda ko‘plab farqqa ega.

Hindistonning Xitoydan ajratib turuvchi eng muhim jihat, bu nisbatan erkin OAVga ega dunyodagi eng yirik demokratiyadir. Xitoy rahbariyati esa barcha narsani o‘z qo‘lida mustahkam ushlab turadi va tanqidchilariga bosim o‘tkazadi.

Balki, aynan Hindistondagi demokratiya bu davlatga e'tiborning kamligi bilan bog‘liqdir. Xitoy rahbariyati xatti-harakati esa ko‘p holatda muzokaralar markaziga aylanadi.

Hindiston bosh vaziri mamlakatga kiritilayotgan ko‘plab sarmoyalarga ijobiy munosabatda, u 2014 yilda iqtisodiy rivojlanishni va'da qilgan holda hokimiyat tepasiga kelgan. Garchi Hindistonda har yillik o‘sish 6-7 foizni tashkil etsa ham, mamlakat rivojiga juda yomon infratuzilma, korrupsiya va kuchli byurokratiya xalaqit bermoqda, Modi esa ularni hal qilishga va'da bergandi.

Modi bosh vazir bo‘lishidan avval Gujarat shtatini boshqargan hamda u yerni Hindistonda biznes bilan shug‘ullanish uchun eng qulay joyga aylantira oldi. Ayni damda uning maqsadi – tarixga Hindistonni modernizatsiya qilgan shaxs sifatida kirishdir.

Qora soya

Biroq, Modida o‘ziga yarasha qora soya ham bor. U asta-sekin xavfli bo‘lib bormoqda. Modi – hindular millatchilik partiyasi bo‘lgan «Bxarata janata parti» partiyasi a'zo bo‘lib, u o‘z tarixi bilan o‘n yillar muqaddam boshlangan harakatga borib taqaladi. Uning maqsadi – Hindistonni induizm davlatiga aylantirish. Bugun esa, Hindiston, o‘z konstitutsiyasiga ko‘ra – dunyoviy davlatdir.

Modi yillar davomida huquq himoyachilari tomonidan tanqid qilib kelinadi, sababi hindular 2002 yilda uning Gujarat shtatida juda ko‘plab musulmonlarni qirib tashlashdi. O‘sha voqealarda 2 mingga yaqin inson halok bo‘lgan, deb taxmin qilinadi. Tanqidchilarning fikricha, Modi qirg‘inni to‘xtatish uchun hech narsa qilmagan, buning ustiga bu ishni qilganlarni biron marta bo‘lsa ham qoralab chiqmadi. AQSh esa Modi bosh vazir bo‘lguniga qadar, unga viza berishdan bosh tortib kelgan.

Modi bosh vazir bo‘lganidan so‘ng ham, o‘z mamlakatida diniy keskinlik darajasini pasaytirish uchun hech narsa qilmadi. Aksincha, so‘nggi yillarda hindu millatchilari tomonidan o‘zini-o‘zi mudofaa qilish guruhlari soni ko‘paydi, xususan, ular o‘tgan haftada ham musulmonlarga hujum qilib, ularni o‘ldirishdi. Ular musulmonlarni sigirlarni o‘ldirishda ayblashdi, sigirlar esa – hindularning muqaddas jonivori sanaladi. Modi bu qotilliklar borasida hech narsa demadi, garchi bu holatlar haqida hind matbuoti, ijtimoiy tarmoqlarda ko‘p yozilgan bo‘lsa ham.

Aksincha, Modi o‘tgan oyda partiyasi Uttar-Pradesh shtatidagi mahalliy saylovlarda g‘alaba qozongach, keskinlik ortishiga turtki berdi. Bu shtat o‘zining 200 millionlik aholisi bilan Braziliyaga ham tenglashishi mumkin. Modi saylovlardan so‘ng hindu Yogi Adityanatxni shtat rahbari etib tayinladi. U esa musulmonlarga qarshi qaratilgan “qaynoq” nutqlari bilan "mashhur". Darvoqea, Uttar-Pradesh shtatida musulmonlar aholining 20 foizini tashkil etadi.

Xususan, Yogi Adityanatx hindularni bir hindu o‘ldirilsa, o‘n nafar musulmonni o‘ldirishga chaqirdi. Wall Street Journal ma'lumotiga ko‘ra, unga nisbatan diniy adovatni keltirib chiqargani uchun son-sanoqsiz jinoiy ishlar ochilgan. 

Carnegie Endowment for International Peace tahliliy markazi xodimi Milan Vayshnavning The Guardian gazetasiga o‘tgan oyda bergan intervyusida ma'lum qilishicha, bu tayinlov Modiga nisbatan salbiy munosabatni yanada kuchaytiradi.

«Uning loyihalari rivojlanishmi yoki hindular millatchiligimi. Shu tayinlov, bu yerda “yoki...yoki” deb gapirib bo‘lmasligini ko‘rsatdi. U ikkiyuzlamachi. Bir Modi – iqtisodiyotni o‘zgartirmoqchi bo‘lgan yirik shaxs, boshqasi esa - millatchi», - deya ma'lum qilgan u.

Agarda diniy keskinlik yanada ko‘paysa, bu nafaqat Hindistonning azaliy raqiblaridan biri bo‘lgan qo‘shni davlat – Pokiston bilan munosabatlarni yanada yomonlashtiradi, balki Malayziya va Indoneziya kabi mintaqadagi boshqa musulmon davlatlarga ham ta'sir ko‘rsatishi aniq. Ular so‘nggi paytlarda Myanmada musulmonlarni ta'qib etish holatlarga juda jiddiylik bilan munosabat bildirishmoqda.

Xullas, Hindiston jahon iqtisodiyotining muhim qismiga aylanib borayotgani, unga mablag‘ kiritmoqchi bo‘lgan sarmoyadorlar esa navbat kutib turgani inobatga olinsa, bu butun jahon uchun kutilmagan oqibatlarga olib kelishi mumkin.