2017 йил энг серсув йил бўлади: Ўзбекистон ва Қозоғистон одатдагидан кўпроқ сув олишади.

Фақат энди бу серсувликнинг оқибатида содир бўлиши мумкин бўлган тошқинларга умуммиллий миқёсдаги табиий офат сифатида ёндашиш зарур бўлади.

Жорий 2017 йилнинг ўтган қишки ва эрта баҳорги мавсуми Тожикистонда кутилмаганда жуда кўп қор ёғгани билан эсда қолди. Дарёларнинг сувга тўлиб тошганлиги сув йўлидаги давлатларга 7,0 куб км. қўшимча сув тақдим этади, деган тожик инженери Камолиддин Сирожиддинов «Asia plus» медиа гуруҳига.

— Жорий қор қатламини гидрологик жиҳатдан ўрганиш улкан миллий ва минтақавий аҳамиятга эга, чунки дарёларнинг сув ресурсларни оқилона режалаштириш ва ундан фойдаланиш, сув тошқинининг энг чўққисига чиқиш даврларида фалокатларга йўл қўймаслик имконини беради, — деди у. — Хуллас, қор қатламининг баландлиги ва зичлигини кузатадиган гидрометеорология агентлигининг маълумотларига кўра, қор захиралари агар меъёрдагиси 100 фоиз, деб олинса, 15 апрель ҳолатига 160–165 фоизни ташкил этаётгани аниқланган. Қор қатлами эриш даврида барча музликлар ва кўплаб дарёларни таъминлайди ва жарлик эрозиясини кучайтиради. Қиш бўйи йиғилган қор захираси ва эришнинг характери жорий сув тошқинларининг кўламини белгилаб беради.

Майнинг иссиқ кунлари келиши билан қиш бўйи денгиз сатҳидан 2500 метр баландликкача бўлган дарё водийлари, тоғолди қисмлари ва чўққиларда ёғган қорлар ҳам эрий бошлайди. Барча эриган сувлар дарё ўзанлари бўйлаб Тожикистоннинг ташқи чегараларигача бирор бир жиддий оқибатларсиз етказиб берилди.

Лекин денгиз сатҳидан 2500 метр баландликда ҳали ҳам қор турибди. Бу эса 70 минг квадрат километр қор билан қопланган майдон, ёки Шарқий Помир чиқариб ташланса, мамлакат ҳудудининг тенг ярмиси эканлигини билдиради. Бу ҳудудларда қор қатламининг қалинлиги 80 см.дан 3 метргача етади.  

Қатламнинг тақсимланиши турли томонлама таҳлил қилиниши натижасида, мутахассислар ўртача баландликни ҳисоблаб чиқишган:

— Ушбу ҳудудда мустаҳкам қор қатламининг ўртача баландлиги айни кунларда — 1,54 см.ни, ҳажми ёз фасли бошланишига келиб 107,8 куб км.ни ташкил этмоқда, — дейди Сирожидинов.

Унинг сўзларига кўра, дарё ирмоқларининг катталиги қордаги сув захирасига ҳам боғлиқ.

— Қишки, қуруқ қор зичлиги 0,35 г/см.куб бўлгани ҳолда, 1 куб метр қор қатлами эриганда 350 литр ёки 0,35 кубометр сув беради. Ўз ўзидан 107,8 куб.км қор 37,7 куб.км. сув беради. Агар кўп йиллик кузатишлар натижасида дарё ўзанларининг ёзги эриш даврида ўртача кўрсаткичи 23,2 куб.км бўлса, 37,7 куб.км меъёрдан 14,5 куб.кмга ортиқроқ эканлигини билдиради, — дейди у ва албатта бу қўшимча ҳажмнинг ҳаммаси ҳам дарёларга эриб оқмаслигини эслатиб ўтади. Унинг 20 фоизи буғланиб кетади, яна бир қисми (30 фоизи) ер ости оқимини вужудга келтиради, 2,0 фоизи ҳеч қачон эримайдиган қор тармалари ва музликларга бориб қўшилади.

Унинг фақат 48 фоизи ёки 7 куб километри қўшимча сув сифатида дарёларга оқиб қўшилади. 

— Бу эса Марказий Осиё минтақаси учун кутилмаган ва ортиқча сув «уммони» ҳисобланади. Бу сув йўлидан пастда жойлашган давлатлар учун улар томонидан ҳеч қандай қўшимча капитал қўйилмаларсиз, текин келаётган ўзига хос совға, — дейди инженер.

Сув тошқини хатар ҳам келтириши мумкин.

Сувлилик даражаси ўртача бўлган йилларда Тожикистон тоғларида 52,2 куб километр сув пайдо бўлган бўлса, мутахассиснинг сўзларига кўра, бу йил бу ҳажм 59 куб км.дан ўтади. Яъни, 2017 йил ҳар 20 йилда бир такрорланувчи, одатдагисидан камида 5 фоизга сув кўпроқ етказиладиган серсув йил бўлиши аниқ бўлиб турибди.

— Бундан кейин эриган қор сувлари дарёларни тўйинтирувчи асосий манба бўлади ва дарёлар режимида ўзгаришлар кундан-кунга улар босиб ўтадиган ҳар бир метр йўлда ушбу гидрологик йил тугагунга қадар рўй бераверади, — дейди Сирожидинов.

Мутахассиснинг гапларига кўра, ушбу прогноз гидроэнергетика ва ирригация, шунингдек, бошқа эҳтиёжлар учун ишлатилиши мумкин.

— Хулоса ўрнида эслатиб ўтиш жоизки, ёғин-сочинлар ва қор эриши туфайли сув сатҳининг кўтарилиши жуда кучли сув тошқинларига сабаб бўлиши мумкин, — дея таъкидлайди инженер. — Эриган қор ва муз сувлари ва эҳтимолли ёмғир сувлари дарё ўзанини тўлдирса, дарёлар тошиб, ён-атрофидаги жойларни сув босиши мумкин. Бундан аҳоли учун аниқ-тиниқ хавф кўриниб турибди. Қуюшқондан чиққан оқимлар жуда катта вайронкор кучга эга бўлишади. Улар қирғоқларнинг кўчишига, йўлларнинг бузилишига, турар жойларнинг вайрон этилишига сабабчи бўлиб, дарахтларни илдизи билан юлиб, оқизиши, экин майдонларини яксон қилиши мумкин. Эриётган сувлар энг авжига чиққанида улар жала суви билан биргаликда Тожикистонда бутун қишлоқларни босиб, умуммиллий миқёсдаги ҳалокатни келтириб чиқарганига тарихда бир неча бор гувоҳ бўлдик.

Шу сабабали мутахассис тегишли идора ва муассасаларига жорий ойлар давомида дарёларнинг ўзини тутиши устидан назоратни йўқотмасликни маслаҳат беради.