Қуддус Аъзам муаллифлигидаги «Муносабат» кўрсатувининг сўнгги сонларидан бири ҳозирги даврда жамиятимизни қийнаётган энг оғриқли масалалардан бири — оиладаги ажрашувлар, шунингдек, президентимиз ҳам диний соҳа вакиллари билан учрашувда тилга олиб ўтган масала — қўшхотинликка бағишланди.

Студияга таклиф этилган диний уламолар, адлия ходимлари, олийгоҳ ўқитувчи-профессорлари, назаримда, мавзуга умумий тарзда баҳо бериб, оилалардаги ажралишлар ва қўшхотинлик каби турли икки мавзуни аралаштириб юборишди. Тўғри, бири иккинчисига сабаб бўлишини, ҳуқуқий оқибатлари ўхшаш эканлигини инкор этмаслик керак. Лекин президентимиз тилга олган қўшхотинлик масаласи фақат диний томондан, суннатга мувофиқ бўлиш учун уйланаётганларни назарда тутган эди. Бекорга бу гап имом-хатиблар ва диний уламолар қатнашган мажлисда янграмади.

Диний уламоларимиз кўрсатув мобайнида никоҳ ўқиш учун муфтият уларга ФҲДЁ гувоҳномасини кўргачгина амалга оширишни буюрганини рўкач қилишди. Иккинчи оила қураётган эркакларимиз кўрсатув давомида «чаламулла» деб аталган касларнинг хизматларидан хуфёна фойдаланишаётганини айтиб, масъулиятни ўз зиммаларидан соқит қилишди. «Биз ундай оилаларга никоҳ ўқимаяпмиз, тамом, муаммога бизнинг алоқамиз йўқ», қабилида янгради бу. 

Адлия тизимида ишлаб келаётган вакиллар эса қўшхотинликнинг ҳуқуқий оқибатларига тўхталишди. Айниқса, опаларимиздан бири томонидан студияда «икки эрлик» дейилган ҳолат ҳам тилга олиндики, бунақаси ТВда алоҳида олиб чиқиб, муҳокама қилишга ярамайди, деб ҳисоблайман. Кўрсатувнинг ҳам умумий мавзусига бироз путур етказиб қўйди. Чунки ўзбекчиликка ёт ҳолат-ку бу?! Полигамиянинг бундай тури бизда мавжудлигига бу ҳолат мисол бўла олмайди, аксариятга таниш бирорта динда ҳам йўқ.

Никоҳидан расман суд орқали ёки суд орқали ажралмасдан мусулмончасига «талоғини берган ҳолда» ажралиб, иккинчи турмуш қуриш ҳолати ва биринчи никоҳини сақлаб туриб, иккинчи хотинга уйланиб олиш тамоман бошқа-бошқа ҳолат ва масалалардир, гарчи ҳуқуқий оқибатлари ўхшаш бўлса-да. Юқорида ҳам таъкидлаганимдек, кўрсатувда ана шу икки нарса аралаштирилиб юборилди, назаримда.

«Муносабат» кўрсатуви ажралишларнинг сабаблари ва қўшхотинликни алоҳида-алоҳида мавзу сифатида олиб чиққанида ҳар икки мавзу кенгроқ қамраб олинган, турли фикрлар эшитилган бўларди.

Келинг, ушбу мақолада ўзимиз дастлаб кейинги пайтда кўпайгани эътироф этилаётган ажралиш мавзусини очишга ҳаракат қилайлик-да, турмуш қурган ёшларнинг оиласининг барбод бўлишига сабаб бўлаётган бош масалаларни ўрганиб чиқайлик. 

1. Қайнона-келин келишмовчилиги. Албатта, ёш, ҳали ҳаётда кўп нарсани кўрмаган қиз бошқа оилага келин бўлиб тушганидан сўнг ўзи кўникмаган муҳитга дуч келади. Унинг қайси бир одати куёвнинг уйидагиларга ёқмайди ва аксарият ҳолларда келиннинг қайнонаси ва қайнсингиллари томонидан тазйиқ остига олинади. Оқибатда, руҳий зўриқишларга бардош бера олмаган келин ва унинг қариндошлари хўрлашларга ортиқ чидай олмайди. Никоҳ барбод бўлади, оила бузилади.

2. Тўйга оид можаролар. Хусусан, пойтахтимиз Тошкентда келин томоннинг зиммасига сарпо-суруқ, мебель, идиш-товоғу рўзғор буюмлари каби масалаларда ҳаддан зиёд мажбуриятлар юкланган. Энг қизиғи, вилоятларнинг кўпчилигида бу нарса азалдан бўлмаган. Энди эса ТВ ва киноларимиз воситасида вилоятларга ҳам ана шу салбий одатлар кириб бораётгани ачинарли ҳол. Ислом уйланишни энг фақир кимсаларга ҳам лозим даражага келтирди, урф-одатларимиз эса унга фақат бойлар ета олиши мумкин бўлган даражага чиқаришди, деган гап бор. Урф-одатларимизнинг исломдан, қадимий анъаналаримиздан йироқ эканлиги ҳақида домлаларимиз, маҳаллий-кўй фаол тарғибот олиб боришлари керак, деб кўп ва хўп гапирилгани билан фойдаси бўлмаяпти.

3. Айрим аёлларимизнинг бемалол рўзғор тебрата олишлари. Айни пайтда аёлларимиз турли соҳаларда (айниқса, шаҳар жойларда), турли вазифаларда эркаклардан кам меҳнат қилмаяпти. Улар ўзлари топаётган пули билан бемалол, эрдан мустақил равишда оила боқишлари мумкин. Ана шундай оилаларда ношуд эрнинг боридан йўғи яхши, керак бўлса, «болаларимни ҳам ўзим бемалол боқиб оламан», дея расмий никоҳдан бемалол кечиб юборишлари кузатилмоқда. Мана шундай вазиятларда ҳам маҳалла-кўйнинг, имомларимизнинг вазиятга чуқурроқ аралашишлари талаб этилади. Кўпинча бундай ажралишлар эртани кўра олмаслик, маърифатсизлик, шошма-шошарлик оқибатида келиб чиқмоқда. 
 
4. Бефарзандлик масаласи. Нисбатан камдан-кам ҳолатларда бўлса-да, бу ҳам ажралишларга сабаб бўлаётган масалалардан бири. Фарзандсиз ҳам никоҳ, турмуш қуриш мумкин, умргузаронлик қилиш мумкин, албатта. Фарзанд асраб, эр-хотин бир-бирига бўлган меҳр-муҳаббатини авайлаб юрган минглаб оилалар бор. Лекин маҳалла-кўй, қариндош-уруғларнинг қутқусига учраб, оилаларнинг ажралиб кетаётган мавжуд ҳол, бунга ҳаммамиз гувоҳ бўлаяпмиз. Айниқса, кейинги пайтларда, медицина эр ёки хотиннинг қай бири бепушт эканлигини рўй-рост аниқлаб бера оладиган даражага етгач, бу ҳолатлар ажрашиш ҳолатларини тезлаштириб юборди. 

Юқорида санаб ўтилган ажралишларнинг сабабларидан ҳар бири жамоатчилик ўртасида алоҳида ўрганиладиган, муҳокама этиладиган мавзу, аслида. 

Ажралишларнинг оқибатига ҳам тўхталиб, шу ўринда баъзи бир фикрларни билдириб ўтишни жоиз деб топдим.

Судларимиз бир оилани ажратишда аксарият ҳолларда фарзанд(лар)ни она билан қолдиришга ажрим чиқаради. Мана шу амалиётни қонун доирасида ўзгартириш керак. Чунки бир ёки икки нафар фарзанд билан ажрашган ёш жувон қайта оила қуришда жуда-жуда қийналади, чунки болали жувонга талабгор ҳар доим ҳам чиқавермайди, бировнинг боласини боқишни ҳамма ҳам истайвермайди. Аксарият ҳолатда уларнинг собиқ эрининг мулки, ўз номида турар жойи бўлмайди. Ажралишдан сўнг келинчак ҳеч вақосиз қолиб кетади.

Болаларию, «ёмон» хотинидан қутулган бўйдоқ йигитлар энди онаси топган бошқа бокира қизга уйланаверади. Аксарият ҳолларда бу куёвнинг онаси томонидан «ёмон» келинини жазолаш учун ҳам амалга оширилаётгани ташвишланарли ҳол — «ўғлимни керак бўлса онаси ўпмаганига уйлантираман», деган ибора «оғзи катта» қайноналарнинг энг севимли гапи экани маълум-ку!

Энг ачинарлиси, кейинги пайтда яратилаётган исталган киноларимизни, миллий сериалларимизни олиб қаранг, уларда ҳам мана шундай тарғибот бор: келин — қайнонага қул, унинг изми чиққан сониясидан, мустақил фикр билдирган онидан бошлаб, албатта, бу даргоҳдан бадарға қилиниши керак.

Баъзи диний уламоларимиз мана шу кўрсатувда ҳам «тўйларимиз, маъракаларимиз чиройли ўтаяпти», демасдан, нечоғлиқ исломий қоидаларга, одатларга мос ўтаётгани ҳақида гапиришганда, исрофгарчилик, ортиқча дабдаба увол эканини ҳам тилга олиб ўтишганида яхши бўларди. 

Домлаларимиз қайнонанинг (қайнсингилларнинг ҳам) келинда зиғирча ҳақи йўқлиги, унга тайзиқ ўтказиши мусулмончиликка мутлақо тўғри келмаслиги ҳақида кўпроқ гапириш зарур. Келинга нисбатан фақат куёв ҳақдор эканлигини бот-бот такрорлаб халқимизга ўргатиш керак эмасми? 

Иккинчидан, ҳуқуқий тарафига келсак, юқорида таъкидлаб ўтганимдек, оила ажраладиган бўлса, фарзандлар суд томонидан онага қолдирилади. Шуни мажбурий тарзда, ҳар қандай ҳолатда фарзандлар ота билан қоладиган қилиш керак. Ана шунда келинни “пайпоқдек алмаштириш”га иштиёқманд қайноналар фарзандининг оиласини бузишдан олдин бир карра ўйлаб кўрган, бўларди. Бу чора ажралишлар сонининг кескин камайишига олиб келиши ҳам аниқ.

Яна бир жиҳат: фарзанд(лар) отада қолса, ўртада алимент тўлаш каби масала ҳам бартараф этилади. Бола(лар) отада қолса ёки у(лар)ни она боқиб олишини бўйнига олса, алимент муаммосиям камаяди. Фақатгина ота судда ўз фарзандларини боқишдан воз кечган тақдирда фарзандлари вояга етгунга қадар у ҳар ойда энг кам иш ҳақига боғланган маълум бир суммани (айтайлик, ҳар бир фарзанд учун 2–3 минимал иш ҳақи) алимент тарзида тўлашга мажбур қилиб қўйилиши лозим.

Шунда «паттаси қўлга тутқазилган» келин томоннинг ҳам куёвни алимент ундириш билан қўрқитиши каби иллатга ҳам барҳам берилади.

Таълим дароҳларида оила масаласи

Қатнашганлар ичида Тошкент давлат иқтисодиёт университети проректори Музаффар Комилов жуда жўяли таклиф билдирди — ўқув даргоҳларда «Оила маърифати», «Ислом маърифати» каби дарсларни ташкил этиш борасида. Ҳа, олийгоҳ, лицей ва коллежларда, мактабларнинг 11-синфида оила дарслари ўтказилиши керак. Нуфузли инсонлар, адлия ва ФҲДЁ ташкилотлари вакиллари оилавий ҳаётнинг ҳуқуқий томонлари, имомлар ҳам иштирок этиб, ёшларга никоҳ ва оиланинг муқаддаслиги ҳақида тушунча беришлари лозим. Албатта, бу ёшларимизнинг ҳаётга енгил-елпи қарашнинг олдини олади. 

Хусусан, олийгоҳларда маънавий-маърифий ишлар бўйича проректорнинг ўзи ана шундай дарсларни катта залларда ўтиши керак бўлади. Керак бўлса диний уламолар ҳам ана шундай дарсларга чақирилиши лозим. Умуман, ўқув даргоҳлари учун ана шундай дарс режалари ишлаб чиқилиши керак. Керак бўлса — йигитлар учун алоҳида, қизлар учун алоҳида. Чунки ёшлар барибир оила қуришади, уларни ўз ҳолига ташлаб қўйиш керак эмас, сабоқ бериш керак. 

Маълумки, миллий менталитетимизда оила, жинсий ҳаёт ўта уятли мавзу ҳисобланиб, бу борада ҳеч ким масъулиятни ўз зиммасига олгиси келмайди, ташаббус кўрсатмайди ва ўз ҳолига ташлаб қўйилади. Кўрсатув давомида ҳамкасбим Баҳодир Ҳалимов ҳам ана шундай фикр билдирди. Халқимиз бепарво бўлиб қолгани, мавжуд ҳолатларга кўникиб қолганини тилга олиб ўтди ва у ҳақ.

Ёшларга тўйларнинг ортиқча харажатларсиз, кераксиз дабдабаларсиз ўтказиш керак эканлигини миясига сингдириб бориш керак. Ўша ёшлар орқали уларнинг «орзу-ҳавасим» дейдиган, эскича фикрлайдиган ота-оналарига таъсир ўтказиш керак. Бу тарғибот китобларда ҳам, матбуотда ҳам, ТВда ҳам, киноларимизда ҳам янграб туриши лозим. Пропаганда воситасида шундай қилиш керакки, «орзу-ҳавас», «сарпо-суруқ» «тоғора сомса, ҳайитлик салом» дейдиган кимсалар жуда замондан орқада қолган, қолоқ, ўз фойдасини билмайдиган, бир кунлик обрў-эътибор учун беҳудага сарф-харажат қилиб, ўз оиласи бюджетига зарар етказадиган нотавон этиб тасвирланиши керак.

Иккинчи хотинга уйланиш масаласи

Юқорида санаб ўтилган сабаблар билан содир бўлган ажралишлардан сўнг айрим ёшлар биринчи хотини билан ё қонуний ажрашмайди, қонуний ажралган тақдирда ҳам онасига ёқмай ҳайдалган хотини билан шаърий никоҳини сақлаб қолади. Ўзи эса онаси айтган топган иккинчи хотинга ё қонунан, ё шаъран уйланиб олади. Бу ҳам мамлакатимизда қўшхотинликнинг урчиши, тарғиб бўлишига сабаб бўлаётгани чин. 

Лекин, гулдек оиласи, фарзандлари бўла туриб, кўрсатувда парда ортида гапириб ўтган жувоннинг ҳаётида бўлгани сингари, ўз оиласини аро йўлда ташлаб, фарзандларига бепарво бўлиб, эркакларимизнинг иккинчи хотинга шаърий никоҳ билан уйланаётганлиги алоҳида мавзу. Кўрсатув аввалида шу мавзу муҳокама этилиши ваъда қилинган эса-да, амалда бундай бўлиб чиқмади.

Албатта, яқинда президентимиз тилга олиб ўтган ушбу мавзу, унинг сабаблари, оқибатлари ҳам имомларимиз томонидан алоҳида, мавзуга чуқурроқ ёндашилган ҳолда муҳокама этилади, деб ишонамиз.

Шуҳрат Шокиржонов,
журналист.