АҚШ тарихида 12 август санаси тунд қиёфадаги кишиларнинг ҳайқириғи, ирқлар кураши ва қотилликлар юз берган кун сифатида ном қолдирди. Шарлотсвиллдаги намойишчилар устига машина билан бостириб борган Жеймс Алекс Фильдс Кичкинанинг ҳаракатига нисбатан мамлакат раҳбари жиддий муносабатда бўлмагани масалани чигаллаштириб юборди. Муаммо нимадан келиб чиқди ва нега авж олиб бораяпти?

Масаланинг жавоби АҚШ фуқаролар урушида

1861 йил 12 апрелда бошланган фуқаролар уруши мамлакатда мисли кўрилмаган қурбонлар сонининг ортиб бориши, иқтисодий тушкунлик, ирқчилик ва миллатчилик кўринишидаги зиддиятларни тугатиш билан якунланди. Уилльям Фокс ва Томас Леонард Ливермор ўтказган тадқиқотлардан аён бўладики, мазкур урушда қарийб 620,000 киши вафот этган. 1889 йилда аниқланган бу рақамлар ҳозирги пайтгача фуқаролар урушида ҳалок бўлган энг катта рақам сифатида эътироф этилади.

Шимол ва жануб штатларининг тўқнашувига, асосан, янги ташкил этилаётган ҳудудларда қулдорлик тизимини бекор қилиш масаласи сабаб бўлган, дея келтирилади. Аслида шимолий ҳудудларда қора танлиларнинг ҳуқуқлари қисман тикланган бўлиб, жанубда қулдорлик ҳамон барқарор эди. Пахта плантациялари, йирик ферма хўжалигида хизмат қилувчи қора танли арзон ишчи кучи қулдорлик тизимини йўқолиб кетмаслигининг асосий омили бўлган. Шундан кейин, штатлар эркинлик ва фуқаролик жамияти учун қўлига қурол олди. Фуқаролар урушининг якунида, 1865 йилнинг 9 апрель кунида жануб армияси қўмондонларининг сўнггиси, генерал Роберт Ли жанг майдонида енгилди. Шунинг билан Америка конфедератив штатлари ўз умрини яшаб ўтди.

Айнан ўша қўмондон Роберт Лининг ҳайкали ирқчилик энг авж олган Виржиниянинг Шарлотсвилл шаҳрида ўрнатилган.

8 июль куни ҳайкалда қизил бўёқлар билан битилган «Қоралар масаласи муҳим» ёзуви пайдо бўлди.

Кейинчалик мактаб ўқувчиси ҳайкални Шарлотсвиллдан олиб ташлаш тўғрисидаги петиция бошлаши зиддият кўламини кенгайтирди.

Шарлотсвиллдаги намойишлар қандай бошланди?

Оқ танли ирқчилар гуруҳи, нео-фашист, нео-конфедерациячи ва ўнг қўл тарафдорлари 12-13 август кунларида АҚШ фуқаролар уруши давридан мерос бўлиб қолган маданий ёдгорликларга, хусусан, Роберт Лининг ҳайкалига тегмасликни сўраб чиқишди. Шарлотсвиллда ҳайкалнинг олиб ташланишига қарши осойишта акция туш вақтига ўтказилиши белгиланган эди, бироқ уни кескин равишда авж олган вазият сабабли бекор қилишга тўғри келган.

Виржиния штати полициясининг маълум қилишича, намойишчилар гармдори спрейини сепишган ва полиция уларни тарқатиш учун куч ишлатишига тўғри келган. Тартибсизликлар сабабли штат губернатори Терри Маколифф шаҳарда фавқулодда вазият тартибини эълон қилган, полиция эса комендантлик соатини киритган. Ирқчи кишиларнинг намойишига қарши чиққан норозилик кайфиятидаги либераллар, афроамерикан кишилар тўқнашувнинг бошланиб кетишига йўл очиб берди. 

Доналд Трампнинг воқеага билдирган бетараф муносабати ирқчиларни руҳлантириб юборди

«Барчамиз бирдам бўлишимиз ва нафрат ортида турган барча нарсани қоралашимиз лозим. Америкада бундай зўравонликка жой йўқ», дея фикр билдирганди мамлакат раҳбари. «Барча нарсани қоралашимиз лозим» сўзлари остидан паноҳ топган Ку-Клукс-клан аъзолари, оқ танли ирқчилар жамоаси ўтган куз сайловда адашмаганидан хурсанд бўлмоқда. Ўз номи билан аталмаган жиноятни оқлашга уриниш президент Доналд Трампнинг Оқ уйдаги обрўсига таъсир қилиб, афроамерикан АҚШ фуқаролари олдида «ҳурматсиз» кишига айлантириб қўйиши мумкин эди.

Унинг қизи Иванка Трамп, мамлакат вице-президенти Майкл Пенснинг саъй-ҳаракатлари бўлмаганида, президент туғилиб ўсган Куин тумани аҳли ҳам унинг шаънига номақбул сўзларни айтишни бошлаган эди.

АҚШда ирқчилик давом этиши не чоғлик ҳақиқатга яқин?

Huffington Post мухбири билан суҳбатлашган Эли Моузли воқеалар ривожидан кўзи қувнаб кетаётганини яширмаган. «Биз яна қайтамиз, сафдошларимиз ўзини яхши ҳис қилмоқда. Кураш давом этажак», дейди у. Устига устак президентнинг воқеа сабабчиларини очиқ ошкор этмагани ҳамда мўътадилликни сақлаб туриши АҚШ аҳоли орасида саросима пайдо қилгандек. Негаки, мусулмон фуқаролар ва Лотин Америкасидан келган муҳожирларга қарши зимдан кураш бошлаган раҳбардан ҳар нарсани кутса бўлади.

Аммо буларнинг барчаси вақт масаласи саналади. Айни пайтда дунёга демократия тимсолида товланган жамият инсон ҳақ-ҳуқуқларини ҳимоя қилиши учун муҳокама ва баҳсларнинг авж олишини кутиб ётган мудроқ қўриқчидай кўринмоқда...