АҚШ ва Хитой ўртасидаги иқтисодий уруш ўзининг фаол фазасига ўтмоқда. Америкаликлар Хитойни бозор иқтисодиётига эга давлат сифатидан тан олмасдан, антидемпинг чораларни қўллашга тайёрланмоқда. Пекин эса шунга монанд жавоб тайёрлаб, ўзида нефть фючерсларини олтинга айрибошлаш мумкин бўлган юан эвазига сотишни жорий этмоқчи. Газета.Ru Хитой АҚШ долларини жаҳоннинг бош нефть валютаси статусидан жудо қила олиш-олмаслигига қизиқиб кўрди.

Америка Қўшма Штатлари Хитойни бозор иқтисодиётига эга бўлган давлат сифатида тан олмаслиги борасида Жаҳон савдо ташкилоти (ЖСТ)ни расман огоҳлантирган. Европа иттифоқи ҳам америкаликлар томонда. Хитой ҳукумати эса ўз маҳсулотларига ҳаддан зиёд бож қўлланилмаслиги учун «бозор» статусига эга бўлиш учун курашмоқда.

Илгарироқ АҚШ савдо вазирлиги Хитойда ишлаб чиқарилган алюминий фольгасига оид антидемпинг суриштирув доирасида Хитойни бозор иқтисодиётига эга давлат сифатида тан олишдан бош тортган эди.

Ўз навбатида, Европа иттифоқи янги антидемпинг қоидаларини жорий этиб, «бозор эркинликдан оғган» ва «ижтимоий ва экологик демпинг» амалиётидан фойдаланаётган мамлакатлар учун махсус импорт режимини қўлламоқчи.

Бу хатти-ҳаракатлар Пекиннинг эътирозига сабаб бўлмоқда. ХХР тижорат вазирлиги расмий вакили АҚШнинг баёнотлари «Хитойдаги реал вазиятни жиддий тарзда бузиб кўрсатиш» эканлигини қайд этиб, Америка томонини хато ҳаракатларни тўғирлаш учун реал қадамлар босишга чорлаган.

АҚШ Хитойда маҳсулотлари бўйича доимо антидемпинг суриштирувлар ўтказади ва бозор иқтисодиётига эга бўлмаган мамлакатларга нисбатан қўлланилувчи қоидаларга таянади.

Масалан, 13 ноябрь куни АҚШ савдо вазирлиги хитойлик фанера ишлаб чиқарувчилар демпингга йўл қўйишган ва дотациялар олишган, деган қарорга келган.

ХХР тижорат вазирлиги савдо ҳимояси ва суриштирувлар департаменти директори Ван Ҳэжюннинг «Синҳуа» агентлиги томонидан эълон қилинган сўзларига кўра, антидемпинг суриштирув мобайнида ЖСТ олдидаги мажбуриятлар рад этилиб, у дискриминацион характерга эга бўлган аллақандай «мамлакатлар мисоли»га ҳавола қилиниб ўтказилган.

Унинг сўзларига кўра, америкаликлар «Хитой компаниялари томонидан улкан миқдорда тақдим этилган далилий материаллар»ни кўриб чиқишдан бош тортишган ва Хитой корхоналаридаги ишлаб чиқариш жараёнлари ҳақида нотўғри хулосаларга эга бўлгани ҳолда демпинг маржасини адолатсиз равишда кўтаришган».

Хитой томони Трампнинг яқинда Хитойга қилган ташрифи ўзаро савдодаги қарама-қаршиликларнинг бир қисмини бартараф этишидан умидвор бўлиб туришганди. Икки давлат компаниялари ўртасида 250 млрд. долларлик битимлар имзоланганига қарамасдан, давлат даражасида ишда силжиш кузатилмади.

ХХР ТИВ раҳбари ўринбосари Чен Жэгуанг Хитой ўз молиявий секторига кириш учун рухсатни кенгайтиришга, импорт автомобилларга тарифларни пасайтиришга ва янги энергия ташувчиларга эга хорижий авто ишлаб чиқарувчилар учун чекловларни юмшатишга тайёр эканлигини билдирган.

Аммо, афтидан, Дональд Трампга алоҳида ён беришлар эмас, ҳамма нарса бирваракайига керакка ўхшаяпти. У Хитой билан савдо муносабатлари АҚШ учун манфаатли эмас, деб ҳисоблайди (чунки АҚШ Хитойга экспорт қилганидан кўра у ердан кўпроқ нарса импорт қилади) ва вазиятни ўзгартиришга қарор қилган. Бозор статусини тан олмаслик ва антидемпинг суриштирувлар — ана шу иқтисодий урушнинг элементларидир.

Лекин Хитойда шунга монанд жавоб бериш учун восита бор. Гарчи бу жавоб тўғридан-тўғри бўлмаса-да, унинг самараси кутилганидан зиёд бўлиши мумкин.

ХХР АҚШни глобал валюта бозоридан сиқиб чиқаришда давом этмоқда. Илгари Пекин ХВЖ валюталарига юаннинг қўшилишига эришган эди, энди эса долларни нефть учун универсал тўлов воситаси мақомидан жудо қилмоқчи.

Эълон қилинган режаларга кўра, шу йилнинг сўнгига қадар Хитой биржаларидан бирида нефть учун фьючерс савдолари юанда амалга оширила бошлайди, боз устига, бу пулларни олтинга айрибошлаш мумкин бўлади.

Нефть — юань — олтин боғламаси инвесторлар ва нефть ишлаб чиқарувчи, бўлиб ҳам АҚШ билан муносабатлари бузилган Россия, Венесуэла, Эрон каби давлатлар учун жуда жозибали бўлиши турган гап.

Айни пайтда Россия Хитойга нефть етказиб бериш буйича етакчи давлат ҳисобланади. Октябрь ойи якунларига кўра руслар томонидан 4,65 млн. тонна «қора олтин» етказилган. Иккинчи ўринда 4,61 млн. тонна етказган Саудия Арабистони ва учинчи ўринда 3,57 млн. тонна етказган Ангола турибди.

Таҳлилчиларга кўра, нефть фьючерсларининг юанда сотила бошлаши — нефть бозори ва умуман, бутун жаҳон иқтисодиётининг долларлашганликдан халос этишга қаратилган воситадир. Тан олиш керак, бу тез юз берадиган жараён эмас.

Ўтган асрнинг 70-йилларидан бошлаб ОПЕК давлатлари «қора олтин»ни «нефть долларлари»га сотиб келишади. Нефть долларининг АҚШ ғазначилик облигацияларига кенг конверсия қилиниши Америка иқтисодиётининг муҳим таркибий қисми бўлиб келган ва келмоқда. Бироқ энди нефть ишлаб чиқарувчилар ўз нефтини олтин ёки облигацияларга айрибошлаш борасида стратегик танлов қаршисида қолишади.

«Бунга қўшимча равишда Хитой бозорнинг катта қисмини нефть фьючерслари юанларда савдо қилишга рози бўлган давлатларга бермоқчи. Хитойнинг йирик савдо ҳамкорлари бозордаги ўз улушини сақлаб қолиш илинжида янги қоидаларга кўнишга мажбур бўлади. Алал-оқибатда босқичма-босқич долларлашишдан халос бўлиш юз бера бошлайди», — дейишмоқда таҳлилчилар.

Долларлашишдан халос бўлиш — сўнгги вақтларда тез-тез тилларга тушаётган тренд ҳисобланади. BRICS (Бразилия, Россия, Ҳиндистон, Хитой ва ЖАРнинг ноформал клуби) доирасида ҳам бунга катта эътибор қаратилмоқда.

Бирлашма доирасидаги энг янги ташаббуслардан бири нефть юани пайдо бўлишидан ташқари, BRICS доирасида олтин билан савдо қилувчи ягона тизим жорий этиш бўлди.

«Анъанавий тизимга кўра, ҳаммаси Лондон ёки Швейцариянинг шаҳарлари орқали ўтади. Бу тизим ўз долзарблигини йўқотмоқда ва Ҳиндистон, Хитой ва ЖАРда олтин билан савдо қилувчи янги марказлар пайдо бўлмоқда. Биз BRICS доирасида ҳам, икки томонлама алоқалар воситаси ҳам олтин билан савдо қилишнинг ягона тизимини муҳокама қилмоқдамиз», — деган Россия Марказий банки раисининг биринчи ўринбосари Сергей Швецов.

Ҳозирча бу ташаббуслар долларнинг гегемонлик статус-квосини дарҳол ўзгартира олмаслиги тайин. Лекин Хитой узоқ муддатларни мўлжаллаб қадам ташламоқда.