Fuqaro aviatsiyasi tarixidagi eng yirik halokatlar
|17:37 / 14.12.202418 70410 min
Fuqaro aviatsiyasi tarixida 2001 yilda AQŞda sodir etilgan teraktlar eng köp odam halok bölgan hodisa sifatida birinçi örinda turadi. Öşanda törtta samolyot olib qoçilgan va ularning ikkitasi Nyu Yorkdagi egizak binolarga olib borib urilgandi. Yana bir samolyot dalaga qulab tuşgan, boşqasi Pentagon binosiga urilgan.
20-asrning ikkinçi yarmida fuqaro aviatsiyada xizmat qiluvçi yangi turdagi samolyotlar paydo bölgandan söng parvozlar soni keskin köpaydi.
Avvallari uzoq masofalarga borişda poyezd yoki kemalardan foydalangan odamlar endi vaqt tejaş uçun samolyotlarda uça boşlaşdi.
Texnika öz oti bilan texnika. Istalgan samolyotda texnik nosozlik kuzatilişi yoki ular havoda bir-biri bilan töqnaşib ketişi mumkin.
Fuqaro aviatsiyasi rivojlangan sayin bunday hodisalar köpayadi. Quyida eng köp odam qurbon bölgan aviahalokatlar haqida ma’lumot beramiz.
Fors körfazida urib tuşirilgan samolyot
1988 yil 3 iyul kuni Tehron-Dubay yönalişida parvoz qilayotgan Iran Air aviakompaniyasiga tegişli Airbus A300 samolyoti Fors körfazi tepasida urib tuşiriladi.
Oqibatda, samolyot bortida bölgan 290 kişining barçasi halok böladi. Suriştiruvlarda samolyotga Fors körfazida turgan AQŞ harbiy kemasidan uçirilgan zenit raketasi bilan zarba berilgani oydinlaşadi.
AQŞ harbiylari yölovçi samolyotini Eronning F-14A Tomcat qiruvçi samolyoti bilan adaştirişgan edi.
Amerika tomoni bir neça yil öz aybini tan olmaydi va halok bölganlarning oilalariga tovon puli tölaşdan böyin tovlab keladi.
Oxir-oqibat, 1996 yilda AQŞ hukumati samolyot amerikalik harbiylarning aybi bilan urib tuşirilganini tan oladi va Eron tomoniga qurbonlarning yaqinlari uçun 61,8 mln dollar tovon puli tölab beradi.
Donetsk osmonida urib tuşirilgan samolyot
Mavzuga oid
2014 yil 17 iyul kuni Amsterdam–Kuala-Lumpur yönalişida parvoz qilayotgan Malaysia Airlines aviakompaniyasiga qaraşli Boeing 777 Donetsk şahri yaqinida urib tuşiriladi. Oqibatda, samolyot bortida bölgan 298 kişi halok böladi.
Öşa paytda Donetsk atrofida Rossiya armiyasi qöllab turgan ayirmaçilar va Ukraina armiyasi örtasida jangovar harakatlar bölib turgandi.
Halokatdan söng tomonlar samolyotning urib tuşirilişida bir-birini ayblaydi. Keyinroq samolyotga Rossiyaga tegişli “Buk” zenit-raketa tizimi bilan zarba berilgani oydinlaşadi.
2022 yil Haaga okrug sudi samolyotni urib tuşirişda Donetsk xalq respublikasi ayirmaçilar qömondoni bölgan Igor Girkinni aybdor deb topadi.
Bozor bilan töqnaşib, yonib ketgan samolyot
1996 yil 8 yanvar kuni Kongo Demokratik Respublikasi poytaxti Kinsaşa şahridagi aeroportdan Moscow Airways aviakompaniyasiga qaraşli An-32 yuk samolyoti parvozni boşlaydi.
Samolyot havoga kötarila olmagaç uçuvçilar uni töxtatişga qaror qilişadi. Ular tezlikni pasaytirib, tormoz tizimini işga tuşirişadi.
Biroq soatiga 200 km tezlikda harakatlanayotgan An-32 boşqaruvni yöqotadi. Samolyot avvaliga uçiş-qöniş yölagidan ötadi, söng aeroport hududidan çiqib, uning yonidagi odamlar bilan gavjum bölgan bozorga kirib ketadi.
An-32 odamlarni bosib, yançib ötadi va bozor qurilmalariga urilib, yonib ketadi. Oqibatda, samolyot bortida bölgan uçuvçi va bozordagilardan 297 kişi halok böladi. Yana 250 kişi turli darajada jarohatlanadi. Ekipajning 4 nafar a’zosi tirik qoladi.
Suriştiruvlarda aniqlanişiça, samolyotning havoga kötarila olmaganiga unga me’yordan ortiq yuk ortilgani sabab bölgan.
Ya’ni maksimal parvoz oğirligi 27 tonnagaça bölgan samolyot 34 tonna oğirlik bilan parvoz qilişga uringan. Oqibatda, samolyot havoga kötarila olmagan.
Parvoz vaqtida yonib ketgan samolyot
1980 yil 19 avgust kuni Saudi Arabian Airlines aviakompaniyasiga qaraşli Lockheed L-1011 TriStar samolyoti Saudiya poytaxti Ar-Riyoddan Jidda şahriga parvoz qiliş uçun havoga kötariladi. Samolyotda 287 nafar yölovçi va 14 nafar ekipaj a’zolari bor edi.
Şu paytda uning yukxonasida yonğin yuz beradi va undan çiqqan tutun samolyot saloniga ham kira boşlaydi. Uçuvçilar darhol ortga qaytib, samolyotni Ar-Riyod aeroportiga qöndirişga qaror qilişadi.
Bu paytda olov salon içiga ham ötgan va barça tutundan zaharlangandi. Şu sababli samolyot qöngandan söng heç kim lyuklarni içkaridan oçmaydi. Qutqaruvçilar ularni taşqaridan oçişga urinadi. Biroq bu oson bölmaydi.
Qutqaruvçilar lyuklarni oçiş uçun 25 daqiqa vaqt sarflaydi. Lyuklar oçilgandan söng samolyot salonidagi olov battar alanga oladi.
Oqibatda samolyot bortida bölganlardan heç kim tirik qolmaydi va 301 nafar odam halok böladi.
Dengizga qulab tuşgan samolyot
1985 yil 23 iyun kuni Air-India aviakompaniyasiga qaraşli Boeing 747 samolyoti Monreal-London-Dehli-Bombey yönalişida parvoz qiliş uçun osmonga kötariladi.
Bir neça soat parvoz qilganidan söng samolyot radarlardan yöqoladi. Köp ötmay uning qoldiqlarini Irlandiyaning Kork şahridan 176 km uzoqlikda, dengizdan topişadi.
Suriştiruvlarda samolyotning halokatiga portlaş sabab bölgani va oqibatda uning bortida bölgan 329 kişining barçasi halok bölgani aniqlanadi.
Köp ötmay samolyotdagi portlaşni sikxlarning terrorçi guruhlaridan biri öz zimmasiga oladi.
Öşa kuni Air-India aviakompaniyasiga qaraşli yana bir Boeing 747 samolyotida portlaş uskunasi işlab ketadi. Ekipaj uni darhol Yaponiyaning Narita aeroportiga qöndiradi.
Yölovçilarni evakuatsiya qilişga ulgurişadi. Biroq uskuna portlaşi tufayli aeroportdagi ikki nafar yuk taşuvçi halok böladi.
Fransiyada qulab tuşgan samolyot
1974 yil 3 mart kuni Istanbul-Parij-London yönalişida uçayotgan Turkish Airlines'ga qaraşli McDonnell Douglas DC-10-10 Fransiya poytaxtidan havoga kötariladi.
Bir neça daqiqadan söng McDonnell Douglas 3 500 metr balandlikka çiqqaç birdaniga samolyot yukxonasining eşigi oçilib ketadi.
Undan kirgan kuçli şamol dvigatellar va samolyotning boşqaruv tizimini işdan çiqaradi. Ekipaj boşqaruvni yöqotadi. McDonnell Douglas Ermenonvil örmoniga qulab tuşib, parçalanib ketadi.
1996 yil 12 noyabr kuni Hindiston osmonida Kazakhstan Airlines va Saudi Arabian Airlines aviakompaniyalariga qaraşli ikki samolyot özaro töqnaşadi.
Çarxi Dadri şahri tepasida Çimkent-Dehli yönalişida uçayotgan Il-76TD va Boeing 747 samolyotlari bir-biriga urilib ketadi.
Suriştiruvlarda dispetçer Il-76 uçuvçilariga 4 500 metr balandlikni egallaşni buyuradi. Biroq ular dispetçerni tuşunmaydi va pastlaşda davom etadi.
Şunda Il-76 Saudiyaga qaraşli yölovçi samolyoti bilan töqnaşadi va oqibatda har ikki samolyotda bölgan 349 kişi halok böladi.
Öşanda Saudiya samolyotida 312 kişi, Qozoğistonnikida 37 kişi bölgan. Ulardan biron kişi tirik qolmagan.
Yaponiyadagi halokat
1985 yil 12 avgust kuni Japan Air Lines aviakompaniyasiga qaraşli Boeing 747 samolyoti Tokio-Osaka yönalişida parvoz qiliş uçun havoga kötariladi.
Oradan 12 daqiqa ötgaç samolyotning dum qismidan bir parçasi uzilib ketadi va salondagi bosim keskin pasayadi.
Uçuvçilar kuçli ovozni eşitib samolyot şassisi uzilib tuşdi deb öylaşadi va favqulodda qöniş uçun ortga qaytişga qaror qilişadi.
Biroq samolyot boşqaruv çambaragi işdan çiqadi va Boeing 747 öşa atrofdagi toğga borib uriladi. Oqibatda, uning bortida bölgan 520 kişi halok böladi. Möjiza tufayli 4 kişi omon qoladi.
Suriştiruvlarda samolyot 1978 yilda sifatsiz ta’mirlangani va şu sababli uning dum qismida nosozlik kuzatilgani aniqlanadi.
Ispaniyada ikki samolyot töqnaşuvi
1977 yil 27 mart kuni Ispaniyaning Terenrife orolida joylaşgan aeroportda fuqaro aviatsiyasi tarixidagi eng dahşatli halokatlardan biri sodir böladi.
Halokatdan biroz avval KLM aviakompaniyasiga qaraşli Boeing 747 samolyoti parvozga şaylanadi va uçiş-qöniş yölagida harakatni boşlaydi.
U tezlik olayotganda Pan American aviakompaniyasiga qaraşli Boeing 747 uçiş qöniş yölagiga tuşgandi. Ikki samolyot uçiş-qöniş yölagida özaro töqnaşadi. Oqibatda, har ikki samolyot bortida bölgan 583 kişi halok böladi.
Öşanda KLM aviakompaniyasiga qaraşli samolyotda bölgan 248 kişining barçasi, Pan American aviakompaniyasiga qaraşli samolyotda bölgan 396 kişidan 335 kişi halok böladi. 61 kişi tirik qoladi.
Suriştiruvlarda KLM aviakompaniyasiga qaraşli Boeing 747 ekipaji dispetçerning samolyotni uçiş-qöniş yölagidan oliş va birozdan keyin parvoz qiliş haqidagi buyruğini tuşunmagani ma’lum böladi.
11 sentabrdagi teraktlar
2001 yil 11 sentabrda AQŞning bir neçta şahrida terroristik xuruj sodir etildi. Terrorçilar samolyotlarni egallab olib, ularni turli binolarga olib borib urişdi. Oqibatda köplab odamlar halok böldi.
Jumladan, American Airlines va United Airlines aviakompaniyalariga qaraşli Boeing 767 samolyotlari Nyu Yorkdagi egizak osmonöpar binolarga uriladi.
Oqibatda, har ikkala samolyotda bölgan 157 yölovçi va egizak binolar qulaşi tufayli u yerda bölgan odamlardan 2 500 kişi halok böladi.
Ana şu hodisa fuqaro aviatsiya tarixida eng köp odam halok bölgan hodisa sifatida qayd etilgan.
11 sentabr kuni jami 4 samolyot egallab olingan va ulardan biri Pentagon binosiga urilgan, boşqasi Pensilvaniya ştatida dalaga qulab tuşgandi.
Bu ikki samolyot qulaşi oqibatida 233 kişi halok böladi. Garçi rasmiy ma’lumotlar samolyotlarni terrorçilar olib qoçgan degan versiyani ilgari sursa-da, ayrimlar bu işni Amerika maxsus xizmatlari uyuştirgan degan versiyani ham ilgari surgan.
