Suriyadagi kutilmagan inqilobdan buyon bir oy ötdi. Nimalar özgardi?
|23:45 / 10.01.202516 22015 min
Yangi hukumat fuqarolik uruşining oldini olişga qodirmi?
Emin Sansar / Anadolu / Getty ImagesEmin Sansar / Anadolu / Getty Images
2024 yil noyabri oxirida Suriyada muxolifatçilarning qurollangan kuçlari Halabga yuriş boşlagandi. Katta ehtimol bilan, ularning özi ham yakunda erişgan natijasini kutmagandi: ikki haftadan kamroq vaqt içida, 8 dekabrga kelib ular Damaşqqa kirişdi, Suriyaning 24 yil boşqargan diktator Başar Asad esa Rossiyaga qoçdi. Bir oy ötib ham mamlakat hali inqilob şokidan çiqiş holatida. Hokimiyatga kelgan kuçlar mö’tadil va tolerant bölişga, fuqarolik uruşi qaytadan boşlanişiga yöl qöymaslik uçun barça bilan kelişişga harakat qilmoqda. Hozirça ular buni uddalamoqda, ammo hali köp qiyinçiliklar oldinda. Meduza şu mavzuni tahlil qildi.
Asadni ağdarişda hal qiluvçi işni bajargan «Hay’at Tahrir aş-Şom» guruhi rahbari Ahmad al-Şar’a endi Abu Muhammad al-Jölaniy taxallusidan voz keçgan. Ötgan bir oy içida u qiyofasini tubdan özgartirdi — va bu özini «qaytadan kaşf qiliş»ning taşqi ifodasi edi.
Bir neça yil oldinroq u sallasini yeçdi — bu uning «Al-Qoida» bilan aloqalarni uziş ramzi bölgandi. Endi esa militarini pidjakka almaştirdi va hatto galstuk taqib oldi — Yaqin Şarq dunyosida bu dunyoviylikni tan oliş ramzidir.
Rasman Şar’a heç qanday lavozimni egallamagan, ammo amalda davlat rahbari hisoblanadi: u eng muhim qarorlarni qabul qiladi va e’lon qiladi, siyosatni yuritadi, Suriya içkarisidagi muhim kuçlar hamda xorijiy davlatlar bilan muzokaralar olib boradi.
Suriyada keskinlik çiziqlari köp: musulmonlar — xristianlar, sunniylar — alaviylar, turkparast kuçlar — kurdlar, dindorlar — dunyoviylar, jihodçilar — mö’tadillar. Bu jamoalardan har birining ortida bir yoki bir neça qurollangan guruh turadi. Bunga suriyaliklar va mamlakatdagi vaziyatga öz ta’sirini ötkazmoqçi böladigan boşqa davlatlarni qöşiş mumkin — bu yerda Turkiya ham, Qatar ham, Saudiya Arabistoni ham, Eron ham, va albatta, ğarb davlatlari ham bor. Şuningdek, suriyaliklar inqilobiy kuçlar saflarida jang qilgan xorijliklar örtasidagi keskinlik — xorijliklar orasida arablar köpçilikni taşkil etadi, ammo Markaziy Osiyo va Kavkazdan kelganlar ham kam emas.
Şar’aning birinçi galdagi vazifasi — yangi fuqarolik uruşi boşlanişiga yöl qöymaslikdir. Köplab guruhlar umumiy duşman — Başar Asadga qarşi birlaşgandi, ammo endi bu omil yöq. Şar’a qurolli guruhlarni tarqatib yuborişga va ulardan yagona Suriya armiyasi tuzişga intilmoqda. Guruhlarning köpçiligi bunga rozi — heç bölmaganda oğizda. Amalda ularning ayrimlari dekabrning katta qismini bir-biri bilan jang qilib ötkazdi.
Mavzuga oid
Asad ağdarilganidan keyingi eng şiddatli töqnaşuvlar Suriya milliy armiyasi (SNA) va Suriya demokratik kuçlari (SDF) orasida bölib ötdi. Bu guruhlardan dastlabkisi — amalda Turkiya ta’siridagi proksi hisoblanadi, ikkinçisi — fuqarolik uruşi davrida Suriyaning şimoli-şarqiy qismida öz avtonomiyasini taşkil etgan kurdlardir. Bir neça haftalik janglardan keyin kurdlar Frot ortiga surib taşlandi, şundan keyin harbiy harakatlarda tanaffus yuzaga keldi.
Rojdestvo arafasida asosan xristianlar yaşovçi Skalbiya şahrida noma’lum şaxslar köçadagi arçaga öt qöyib yubordi. Buning ortidan köplab şaharlarda, jumladan poytaxt Damaşqda ham namoyişlar bölib ötdi. Ularda nafaqat xristianlar, balki köp konfessiyali Suriyada diniy bağrikenglik tarafdori bölgan musulmonlar ham iştirok etdi. Yangi hukumat vakillari bunga javoban diniy ozçilik vakillari davlat himoyasida bölişini va’da qilişdi.
Şar’a muntazam ravişda turli jamoalar vakillari bilan uçraşmoqda: xristianlar bilan, kurdlar bilan, druzlar bilan. Lekin bu röyxatda alaviylar yöq — Asadlar oilasi mansub bölgan va oldingi rejimning tayançi bölgan jamoa. Alaviylarda endi özining uyuşgan harbiy kuçlari yöq — bu rolni amalda Asad hukumatidagi Suriya arab armiyasi bajarardi, bu armiya esa oxirgi janglar vaqtida tözğib ketdi. Endilikda yangi hukumatning bağrikenglik va inklyuzivlik böyiça saxiy va’dalari alaviylarga taalluqli emas, degan xavotirlar yuzaga kelgan.
Muxtasar qilib aytganda, kurdlar yangi hukumat uçun muammo tuğdira oladi, çunki ular kuçli va yangi davlatga integratsiya bölişi uçun qat’iy şartlarni qöyişi tayin (ular Suriya federatsiya bölişini talab qiladi). Alaviylar esa kuçsizligi tufayli ta’qib etiladigan ozçilik bölib qolişi xavfi bor.
Qolaversa, mamlakat şarqidagi sahrolarda hamon IŞID bazalari saqlanib qolgan. Bu guruh, albatta, ön yil oldingi qudratiga ega emas, ammo hali ham Suriyaning yangi hukumatiga qiyinçiliklar tuğdira oladi.
Şuningdek, Jölan tepaliklari muammosi ham bor. Asadlar rejimi ağdarilgaç, Suriya qöşini u yerni tark etdi. Isroil 1974 yilgi çegara haqidagi kelişuv öz kuçini yöqotganini aytib, bufer zonani egallab oldi. Bu ham yetmagandek, Jölan tepaliklarining Suriya hududidagi qismida joylaşgan druz qişloqlaridan biri dekabr oyida Isroildan özini anneksiya qilişni söradi, uning aholisi yangi hukumat tomonidan ta’qibga uçraşidan xavotirga tuşgan. Lekin mamlakatdagi barça druzlar ham bunday fikrda emas.
Öz navbatida, Şar’a oçiqçasiga hozirda Isroil masalasi kun tartibida emasligini aytgan. U yahudiylar davlati bilan yaraşa olmaydi (safdoşlari buni qabul qila olmaydi), ular bilan oçiqdan oçiq töqnaşuvga ham kirişa olmaydi (Suriyaning harbiy salohiyati amalda töliq yöq qilingan). Hozirça ikki tomonni ham öziga xos sovuq uruş holati qoniqtiradi.
Şar’a tinmasdan, etnik va diniy mansublikdan qat’i nazar «Suriya barça suriyaliklar uçun» ekanini ta’kidlamoqda. Uning uçun bu birinçi navbatda öz kuçini mustahkamlaşning bir usuli ekani tuşunarli. Bundan taşqari, inklyuzivlik — ğarb mamlakatlari yangi hukumat oldiga qöygan şartlardan biri. AQŞ allaqaçon Suriyaga qarşi sanksiyalarni yumşatib, har ehtimolga qarşi bu vaqtinçalik (yarim yilga) çora — Şar’a va uning safdoşlari uçun fuqarolik uruşining oldini oliş va yangi diktaturaga ötmaslik uçun imkon ekanini qayd etdi.
Şar’a uçun qöşimça murakkablik şundaki, köplab davlatlar hamon Hşni terrorçilik taşkiloti deb ataydi. AQŞ yaqin vaqtlargaça Şar’aning boşi uçun 10 million dollar e’lon qilgandi — davlat kotibi yordamçisi Barbara Lif Damaşqda, u Suriya rahbariga aylanganidan keyingi özaro uçraşuvda bunday mukofot bekor qilinganini aytgan.
Yevroittifoq 2012 yildan buyon fuqarolik uruşida Asadga qarşi köplab kuçlarning birlaşmasi — Suriya inqilobiy va muxolifat kuçlari milliy koalitsiyasini «Suriya xalqi intilişlarining qonuniy vakillari» sifatida tan oladi. Bu diplomatik tan oliş hozirda bu taşkilotning yagona aktivi bölib qolmoqda: rasman Suriya boşqaruvidagi ötiş hukumati — amalda Hşning siyosiy qanoti, koalitsiya esa — ötiş davri hukumatini qöllaşini bildirgan guruhlardan biridir.
Ötiş davri hukumatining asosiy maqsadi — yangi konstitutsiyani işlab çiqiş. Hozirça heç kim u qanday bölişini taxmin qilişga ham urinmayapti. Yangi Suriya kuçli prezidentlik respublikasi böladimi? Bir tomondan, bu davlatni birlaştiriş va qonuniy kuç işlatişda işonçli monopoliya bölişi mumkin. Boşqa tomondan, Asadlarning yarim asrlik rejimi tajribasi suriyaliklar har qanday yakkahokimga şubha bilan qaraşiga sabab böladi. Yangi Suriya federatsiya böladimi? SDF kurdlar avtonomiyasi saqlanib qolişi uçun şuni talab qilmoqda. Ammo yana muammo bor: qöşni Livan va Iroqda bölgani kabi kuçli markaziy hokimiyat yöqligida jamoalar orasidagi bölinişlar nazoratdan çiqib ketişi mumkin.
Eng asosiy savol esa — yangi davlatda islom dinining ahamiyati qanday bölişidadir. Nima qilganda ham Hş — sunniy mazhabidagi musulmonlar taşkiloti, uning a’zolaridan köpçiligi (jumladan Şar’a ham) — oldin «Al-Qoida» a’zosi bölgan. Ular «ma’rifatli islom boşqaruvi»ni va’da qilmoqda. Musulmon davlatlarining bir qismida şariat qonunlar asosi deb e’lon qilingan, ammo amalda buni turliça talqin qiliş mumkin — örta asr körsatmalariga tom ma’noda amal qilişdan (aytaylik, öğrilik uçun qölni kesiş) tortib amalda pragmatik dunyoviy mulohazalar bilan belgilangan sud qarorlarini asoslaş uçun ularga rasamadiga havola berişgaça.
Bularning barçasi, aftidan, hozirning özida Şar’aning Suriyadagi turli jamoalar bilan murakkab muzokaralari davomida hal qilinmoqda. Kim kim bilan va nima haqida kelişib olgani esa köpçilik uçun maxfiyligiça qolaveradi.
Şu bilan birga, ötiş davri hukumati deyarli har kuni oldingi rejim tomonidan kiritilgan qandaydir çeklovlar bekor qilinganini ma’lum qilmoqda. Masalan, biznes oçiş va eksport-import operatsiyalariga qöyilgan taqiqlarni. Suriyada gumanitar falokat yuzaga kelgan, iqtisodiyot bazör işlamoqda — va yangi hukumat uni liberallaştiriş va davlat nazoratini susaytiriş metodlari bilan jonlantirişga urinmoqda. Asadlar davridagi monopoliya, byurokratiya va korrupsiyadan keyin bu köpçilikka umid baxş etmoqda — ammo bu hozirça iqtisodiy siyosat emas, balki inqirozga qarşi şoşilinç çoralardir.
Bu davlat boşqaruvining boşqa köplab tarmoqlariga ham taalluqlidir. Umumiy favqulodda vaziyat şaroitida, Suriyadagi eng muhim kuçlar örtasidagi parda ortidagi kelişuvlar maxfiyligi bilan bir qatorda, taşqi kuzatuvçilar yangi hukumat qaysi yönalişlarda harakat qilayotganini alohida epizodlarga asoslangan holda taxmin qilişiga töğri keladi.
Masalan, 18 dekabr kuni Hş vakili Ubayda Arnaut intervyusida ayollar siyosiy lavozimlarni, xususan mudofaa vazirligidagi lavozimlarni egallaş uçun «biologik va psixologik jihatdan yaramasligi»ni aytdi. Boşqa idoralar, jumladan parlament va sudlardagi lavozimlar böyiça esa, Arnaut buni yangi Suriya davlati tuzilişini öylayotgan ekspertlar hal qilişi lozimligini bildirdi.
Suriyada ayollar aktivizmi yetarliça kuçli va Arnautning sözlari e’tiroz va tanqidlar tölqini bilan qarşi olindi. 22 dekabr kuniyoq ötiş davri hukumatida ayollar işlari böyiça vazirlik paydo böldi — uni islom feministi (ayollarning huquq va manfaatlarini islom ta’limoti va islom huquqi doirasida himoya qiliş ğoyasi tarafdori) Oyşa al-Dibs boşqaradi. 30 dekabr kuni Suriya Markaziy banki rahbari lavozimini ilk bor ayol kişi — Maysa Sabrin egalladi. 31 dekabr kuni esa druzlarga mansub bölgan ayol Muhsina al-Mahithavi janubdagi druzlar köpçilikni taşkil etadigan Suvayda viloyatiga gubernator bölib, ötiş davri hukumatidan joy oldi.
Öz boşqaruvi dunyoviyligini har tomonlama ta’kidlaydigan Asad boşqaruvi davrida ham ayollar ba’zida muhim davlat lavozimlariga tayinlangan. Yangi hukumat esa bunday tayinlovlarni bir vaqtning özida islom diniga sodiqlik va inklyuzivlikni körsatiş maqsadida qilmoqda.
3 yanvar kuni Damaşqqa Fransiya va Germaniya taşqi işlar vazirlari keldi — va Şar’a uçraşuv vaqtida fransuz vazir Jan-Noelyu Barroning qölini siqib qöydi, ammo nemislar vaziri Annalena Berbokka qöl uzatmadi. Ğarb matbuotida bu masalada şov-şuv kötarildi.
Protokol xizmati Şar’a diniy sabablarga köra, nomahram ayolga tegina olmasligi haqida Berbokni oldindan ogohlantirgani tayin. U bu iltimosni şunçaki unutib qöygan bölişi mumkin. Balki bu öziga xos tekşiruv bölgan: Şar’a muhim taşqi hamkor bilan munosabatni yölga qöyiş uçun tabuni buzişga tayyormi? Musulmon davlatlarining köplab rahbarlari, jumladan Saudiya Arabistoni podşohi hamda BAA şayxlari tayyor, Şar’a bilan esa unday emasligi ma’lum böldi. Nima bölganda ham u birinçi navbatda dala qömondoni va uning hokimiyati birinçi navbatda jangçilar orasidagi avtoritetini saqlaşga boğliq, uning jangçilari uçun esa begona ayolning qölini uşlaş — harom hisoblanadi.
Kuzatuvçilar Suriyaning yangi hukumatining niyatlarini aniqlaşga harakat qilayotgan yana bir epizod bor. 1 yanvar kuni ta’lim vazirligi maktab darsliklari qaytadan yozilişini e’lon qildi. Darsliklardan Asadlar oilasi izlarini yöqotiş kerakligi tufayli heç kim e’tiroz bildirmadi. Ammo ayrim direktivalar ança munozarali bölib çiqdi.
Asadlar dunyoviy millatçilar edi. Ularning mafkuraviy narrativlari uçun Suriyaning köp asrlik uzluksiz tarixi juda muhim edi. Xususan, ular Palmira malikasi, milodiy III asrda hukmronlik qilgan va ma’lum vaqtga Rim imperiyasidan mustaqillikka erişgan Zenobiyaga katta e’tibor qaratişgan. Ammo u ayol va majusiy edi — va yangi hukumat ta’lim vazirligi tarix darsligida unga örin yöq deb topdi. Holbuki u köplab suriyaliklar uni xalq qahramoni deb biladi.
Dunyoviy millatçilik narrativining boşqa bir muhim elementi — mustamlakaçilikka qarşi kuraşdir. Asad Suriyasi misolida bu jumladan Usmoniylar imperiyasini qattiq tanqid qilişni nazarda tutgan, Suriya XVI asrdan XX asrgaça turklar davlati hukmronligi ostida bölgan. Suriyaning yangi hukumatining muhim ittifoqçisi va homiyasi bölgan Turkiya prezidenti Rajab Toyyib Erdöğan esa özini usmoniy sultonlar vorisi deb hisoblaydi. Endi yangi darsliklarda usmoniylarga ehtirom körsatilişi kerak. Bu esa barçaga ham yoqmasligi tayin.
Qolaversa, vazirlik biologiya darsliklaridan inson evolyutsiyasi haqidagi bölimni olib taşlaşni buyurgan.
