«Qat’iy belgilangan AOS korrupsiyaning oyoğiga bolta urgandi, endi uni bekor qilişmoqçi» – soliq maslahatçisi

— Qat’iy belgilangan summadagi AOSni bekor qilmoqçi bölganlar bunga yetarliça sabab ham keltirib bera olmayapti. Misol uçun, ertaga raqamlarda keltirib berişi mumkin, 10 ming, 100 mingta tadbirkor heç qanaqa hujjatsiz tovar sotişga ötib ketdi deyişi mumkin. Bularning hammasining tölagan soliqlari budjetning 1,5 foizini ham taşkil qilmaydi, ammo bu soliq turining bekor bölişi odamlarda qançalik negativ uyğotadi.

Prezident huzuridagi tadbirkorlik kengaşi “odamlar tadbirkorlikka bosqiçma-bosqiç ötişida yaxşi imkoniyat” ekanini aytib, qat’iy belgilangan AOS saqlab qolinişi tarafdori böldi. Lekin bizning fikrimiz inobatga olinmadi.

«Qat’iy belgilangan AOS korrupsion mexanizmning oyoğiga bolta urgandi»

— Aslida bu reja 2025 yil 1 yanvarda amalga oşirilişi kerak edi, lekin soliq va budjet siyosatining asosiy yönalişlariga oid qonunda qat’iy belgilangan AOS 2026 yil 1 yanvardan bekor bölişi haqida band bor. Kengaş qarşilik bildirganidan keyin muddat özgartirildi.

Nimaga qilinyapti özi bu? Kiçik tadbirkorlar hamma narsani “pereçisleniye”ga olişi şart emas, kirim-çiqim hujjatlarini qilişi şart emas, buxgalteriya yuritiş şart emas bölganidan keyin juda köp majburiyatlar yelkasidan tuşib ketdi. Bu kimga yoqmay qoldi? Nazorat qiluvçi organlar aynan kirim-çiqim hujjatlari yöqligi uçun tadbirkorlarni tekşirib, jarima qilib, jazolardi. Tadbirkorlar bundan qörqqanidan oyiga falon söm berib tura qolay degan narsaga ötardi. Qat’iy belgilangan AOS esa korrupsion mexanizmning oyoğiga bolta urib qöydi. Kelib, «ostatkang qani, hujjatlaring qani» desa hujjat körsatib bera olmasa, jarimaga tortardi. Tadbirkor jarima tölamaslik uçun pora berişi kerak. Qat’iy aylanma tölaydiganlarga hujjating qani desa, «hujjat yuritişim şart emas, kassaga ursam böldi» deyişga ötdi va ular pora bermay qöydi.

«Budjetga soliqlarni kam tölaş holatining oldini oliş uçun» — Soliq qömitasi izohi

Kun.uz Soliq qömitasiga qat’iy belgilangan summadagi AOS nima sababdan bekor qilinayotganiga oid savol yölladi. Qömitaning tuşuntirişiça, AOS tölovçilarda soliq yuki qat’iy belgilangan AOS tölovçilardan oğir bölgani uçun şartlarni tenglaştiriş va har xil sxemalar orqali kam soliq tölaşga uriniş holatlarining oldini oliş uçun şunday qarorga kelingan.

Hozirda jami yillik tovar aylanmasi 1 mlrd sömgaça bölgan tadbirkorlar aylanmadan olinadigan soliqni tölaşning ikki xil, ya’ni foizli (1–4 foiz) va qat’iy (tovar aylanmasi 500 mln sömgaça bölganda 25 mln söm, 500 mln sömdan 1 mlrd sömgaça bölganda 34 mln söm) stavkadagi tartiblaridan birini tanlaşlari mumkin.

“Mazkur tartiblar böyiça soliq yuki ham noteng taqsimlangan, ya’ni qat’iy stavkadagi tartibda 3,4 foiz bölsa, foizli tartibda 4 foiz. Qat’iy stavkada tölovçi soliq tölovçilar uçun amaldagi tartib umumbelgilangan aylanmadan foiz körinişida soliq tölovçilarga nisbatan yengil hisoblanadi. Xususan, qat’iy stavkadagi tartibda soliq tölaydigan tadbirkorlar dividend soliğidan hamda uşbu soliq böyiça hisobot topşirişdan ozod etilgan.

Misol uçun, 2023 yilda jami aylanmasi 905 mln söm bölgan "XXX” MÇJ tomonidan qat’iy stavkadagi tartibda 30 mln söm soliq tölangan. Xuddi şunday aylanmasi 905 mln söm bölgan "YYY" oilaviy korxonasi esa foizli tartibda 36 mln söm aylanmadan soliq va 7,7 mln söm miqdorida dividenddan soliq tölagan”, – deyiladi qömita izohida.

Soliq qömitasiga köra, yuqoridagi tahlillardan kelib çiqib, «tadbirkorlik sub’yektlari örtasida teng şart-şaroitlarni yaratiş maqsadida», 2025 yil 1 yanvardan boşlab aylanmadan olinadigan soliqning qat’iy stavkalarini tovar aylanmasi yiliga 500 mln sömgaça bölgan tadbirkorlar uçun (amaldagi 25 mln söm) 30 mln söm, tovar aylanmasi 500 mln sömdan 1 mlrd sömgaça bölgan tadbirkorlar uçun (amalda 34 mln söm) 40 mln söm miqdorida belgilangan.

Qömita izohida ayrim tadbirkorlar qat’iy belgilangan AOSdan foydalanib har xil sxemalar bilan kam soliq tölaşga urinayotgani iddao qilinadi.

«Aylanmadan olinadigan soliqni qat’iy stavkadagi tartibda tölovçilar aylanmasidan qat’i nazar, oyma-oy qat’iy miqdordagi soliq tölaydi. Misol uçun, 2023 yil mart-iyun oylarida Sergeli tumanidagi “XXX” MÇJ aylanmadan olinadigan soliqni qat’iy stavka böyiça tölaşga ötgan holda 1,2 mlrd söm tovar aylanmasini amalga oşirgan. Mazkur korxona 1 mlrd sömgaça bölgan aylanmasi uçun 30 mln söm soliq tölaş örniga, tört oylik faoliyati uçun oyiga 2,5 mln sömdan 10 mln söm soliq tölagan (2023 yilda qat’iy stavka 30 mln söm yoki oyiga 2,5 mln söm) va beşinçi oyda faoliyatini ixtiyoriy tugatişga ariza bergan. Natijada mazkur korxona tovar aylanmasiga nisbatan 20 mln söm kam soliq tölagan.

Yuqoridagi salbiy holatlarni bartaraf etiş va soliqlarni tölaşda har sxemalardan foydalanib budjetga soliqlarni kam tölaş holatining oldini oliş maqsadida 2026 yil 1 yanvardan boşlab mazkur soliq rejimini bekor qiliş nazarda tutilgan”, – deyiladi qömita izohida.

Soliq qömitasi, şuningdek, bu masala xalqaro ekspertlar bilan muhokama qilinganda, ular tomonidan uşbu soliq rejimini bekor qiliş böyiça tavsiya berilganini bildirdi.

Madina Oçilova suhbatlaşdi.