Uruşning oxiri yaqinmi? Nega Ukraina va Rossiyaga tinçlikka erişiş şunçalik qiyin?

Volodimir Zelenskiy oçiqçasiga aytdi: u Vladimir Putinning uruşni tugatişni istaşiga işonmaydi.

«Ammo Rossiya uruş tugaşini biz istamayotganimiz haqidagi butun dunyoga tarqatayotgan narrativlar bilan öynaşmaymiz... Men juda jiddiy kayfiyatdaman. Men uçun eng muhimi – uruşni yakunlaş va AQŞ prezidenti buni körişini istayman», – deya amerikaliklar formulirovkasiga roziligini izohladi Ukraina prezidenti.

Ukrainlar bunday sulhga rozilik bildirganidan söng, amerikalik diplomatlarning vazifasi Rossiyani uni imzolaşga köndirişdir.

Sulh tuziş Rossiya uçun foydalimi?

Kremldagilar bu masalada «şoşilmaslik»ka çaqirdi. Prezident matbuot kotibi Dmitriy Peskovning sözlariga köra, Moskva AQŞ va Ukraina muzokaralari yakunlari böyiça bayonotlarni «diqqat bilan örganmoqda» va Amerika tomonidan tafsilotlarni kutmoqda.

Vladimir Putin uruş davomida öt oçişni vaqtinça töxtatişga qarşi bölmagan – ikkala safar ham Rojdestvoda. Kiyev bu takliflarni jiddiy qabul qilmagandi.

Ammo uzoq muddatli öt oçişni töxtatiş haqida Putin ham Ukraina rahbariyati kabi şubha bilan gapirgan. «Bir hafta töxtaş – bu raqibga uşbu pozitsiyalarda mustahkam örnaşib olişga imkon beriş demakdir. Nafas rostlaş va kerakli uskunalar, öq-dorilarni oliş imkoniyatini beriş», – degandi u.

BBC’ning Kremlga yaqin manbasiga köra, Rossiya rasmiylari hozirgi vaziyatda heç qanday şartlarsiz sulh tuziş birinçi navbatda Kiyev uçun foydali deb hisoblaydi: Rossiya qöşinlari katta yöqotişlar bilan bölsa-da, Donbassda ham, Kursk oblastida ham oldinga siljimoqda.

Naşr suhbatdoşi Moskvaning mantiğini şunday tuşuntiradi: agar uruş Kiyevning yon berişlarisiz töxtasa, unda Putin öz maqsadiga erişiş uçun harbiy harakatlarni qayta boşlaşi kerak böladi – va bu bilan Ukraina ittifoqçilari Rossiyaga işonib bölmasligiga yana bir bor amin böladi.

Ammo taklifni töğridan töğri rad etişda ham yaqqol risklar bor: bu Donald Tramp kelganidan keyin yölga qöyilişi boşlangan Rossiya va AQŞ örtasidagi muloqotni murakkablaştiradi.

2024 yil iyun oyida Vladimir Putin sulhning asosiy şartlarini sanab ötgandi – ular orasida Ukraina qöşinlarini Luhansk, Donetsk, Xerson va Zaporijjya oblastlaridan töliq olib çiqiş, Ukraina NATOga qöşilişdan boş tortişi, sanksiyalarni bekor qiliş bor edi.

Jiddadagi muzokaralar natijalarining ikkinçi qismi – Amerika qurollarini yetkazib beriş va razvedka ma’lumotlarini Kiyevga topşirişni qayta tiklaş ham Putinning şartlariga zid keladi. Rossiya prezidenti Ğarbni Ukrainaga harbiy yordami uçun köp marta tanqid qilgan va buni harbiy harakatlar davom etişiga sabab deb atagan.

Çorşanba kuni Bloomberg agentligi bir neçta anonim manbalarga tayanib, Putin Kiyev bilan vaqtinçalik sulhga rozi bölişi mumkinligi, biroq kelişuvga öz talablarini kiritmoqçi ekanini ma’lum qildi.

Bunday şartlardan biri, agentlik suhbatdoşining sözlariga köra, AQŞdan Ukrainaga qurol yetkazib berişni töxtatiş bölişi mumkin. Boşqa bir manbaning aytişiça, Kiyev va Vaşington örtasida Jiddada erişilgan kelişuv Kreml uçun «ma’qul emas», çunki u Rossiya bilan oldindan muhokama qilinmagan.

Endi nima qiliş kerakligi haqida reja bormi?

Rossiya va Ukraina qisqa tanaffusdan köra, uruşni töliq hal qilişdan manfaatdor ekanini aytmoqda. Xöş, tomonlarga katta tinçlik kelişuvi ustida iş boşlaşga nima tösqinlik qilmoqda?

BBC’ning Kremlga yaqin suhbatdoşi ta’kidlaşiça, hozirda Moskva va Kiyev örtasida, jumladan, AQŞ va Yevropa iştirokida töğridan töğri muloqot yöqligi sababli tomonlarning heç birida uruşayotgan tomonlarning pozitsiyalarini hisobga olgan aniq tartibga soliş rejasi böyiça takliflar yöq.

«Qoralamalarni yoziş kerak. Bularning barçasi vaqt talab qiladi. Ukraina xavfsizligi kafolatlari-mi? Ukrainaliklar bilan stolga ötirib, buni muhokama qiliş, Putinda qanday „qizil çiziqlar“ borligini tuşunişga harakat qiliş kerak. [Ukrainaning] neytral maqomi? Buni ham ötirib, muhokama qiliş kerak, – deydi BBC manbasi. – Hozir esa heç qanday reja yöq. Heç kimda – amerikaliklarda ham, yevropaliklarda ham, ukrainlarda ham, ruslarda ham».

Nazariy jihatdan, Rossiya tomonidan bunday takliflarni Vladimir Putinning maxsus vakili işlab çiqişi mumkin edi, deya davom etadi suhbatdoş: «Mana, amerikaliklar [Kit] Kellogni tayinlaşdi. Putin ham kimnidir tayinlaşi va bu odamlar nimanidir gapira boşlaşi mumkin edi».

Ammo, uning sözlariga köra, Kremlda bu mavzuda faol munozara yöq. Bunday maxsus vakil Ukrainada ham yöq.

AQŞ va Rossiya örtasida Ar-Riyodda bölib ötgan dastlabki muzokaralardan söng, RF prezidenti yordamçisi Yuriy Uşakov Rossiya amerikaliklar bilan işlaş uçun alohida delegatsiya tuzişi mumkinligini aytgandi, ammo hozirça bu röy bermadi.

Yevropa davlatlari rahbarlari ham hozirça aniq reja taklif qila olmayapti. Ötgan oy davomida ular bir neçta favqulodda sammitlar ötkazişdi – bunday asosiy uçraşuv Londonda bölib ötdi.

Ammo muhokamalar borişi bilan taniş bölgan yevropalik diplomatning sözlariga köra, hozirça Ukrainaning yevropalik ittifoqçilari özaro kelişib olişi ham qiyin bölmoqda – masalan, Kiyev uçun xavfsizlik kafolatlari böyiça.

Şu hafta Fransiya prezidenti Emmanuel Makron faqat Ukraina uçun kafolatlar rejasini işlab çiqişni boşlaşga çaqirdi.

Tomonlarning keng kölamli kelişuv loyihasini işlab çiqiş uçun stol atrofiga ötirişi, jumladan, uruşning tabiati tufayli qiyin, deydi BBC suhbatdoşlari.

«Albatta, asosiy muammo şundaki, bu juda murakkab va siyosiy jihatdan nozik masalalar. Kelişuvga erişiş uçun misli körilmagan zöravonlik bilan şafqatsiz uruş olib borgan davlatlar murakkab murosalarga borişi kerak. Bu juda qiyin», – deydi RAND tadqiqot korporatsiyasi katta ilmiy xodimi Samuel Çarap BBC bilan suhbatda.

Hozirça, uning ta’kidlaşiça, asosiy tomonlar – masalan, AQŞ ritorikasidagi aniq özgarişlarga qaramay, uruş davom etmoqda, Rossiya va Ukraina esa heç qaçon bir-biri bilan töğridan töğri muloqotga kirişmagan.

«Albatta, sönggi haftalarda köp narsa özgardi, ammo qaysidir ma’noda aytiş mumkinki, hozirça heç narsa özgarmadi», – deydi Çarap.

Bu haqda BBC bilan suhbatda Yangi Yevrosiyo strategiyalari markazi (NEST) katta ilmiy xodimi va NATOning Moskvadagi sobiq vakili Jon Laf ham aytib ötdi. U diplomatik aloqalarning hozirgi bosqiçini «haqiqiy muzokaralardan oldingi» deb ta’rifladi.

Lafaning sözlariga köra, Oq uyning Kreml bilan muloqoti hozirça uruşga çek qöyadigan kelişuvning haqiqiy parametrlarini aniqlaşdan köra, muloqot yuzaga kelişi va diplomatik munosabatlarni tiklaş uçun «ohang beriş»ga urinişdek körinadi.

«Tramp tinçlik haqida gapirganda, aynan öt oçişni töxtatiş haqida gapirmoqda. [Tinçlik yöli bilan hal qiliş] muammolari – tezda hal qiliş uçun juda murakkab. Buni amalga oşirib bölmaydi», – deya ta’kidlaydi Laf.

Öt oçişni töxtatiş doimiy kelişuv rejasi qanday körinişi böyiça muzokaralarni boşlaşga imkon berişi mumkin, deya davom etadi ekspert.

Ammo ular uzoq davom etişi mumkin: «Bu uruş va uning kelib çiqiş sabablari juda murakkab bölgani va mojaroning özi uç yildan beri davom etayotgani va katta zarar yetkazgani sababli, tovonlar, muzlatilgan aktivlar va bularning barçasi bilan boğliq köplab savollar tuğiladi. Bu masalalarni yeçişga yillar bölmasa ham oylar ketişi mumkin».

Ukrainaga kafolatlar va Moskvaning yon berişi qanday bölişi mumkin?

Ukrainaga tinçlikparvar kuçlarni yuboriş mumkinligi haqidagi Yevropada bir neça haftadan beri davom etayotgan munozara tomonlarning pozitsiyalari qançalik farq qilişiga yaxşi misol böla oladi. Bu ğoyani köproq Fransiya va Britaniya ilgari surmoqda. Nazariy jihatdan boşqa davlatlar ham qöşilişga tayyor – masalan, Daniya va Avstraliya rasmiylari bu haqda gapirişdi.

Şu bilan birga, mart oyida Londonda bölib ötgan sammitdagi muhokamalardan xabardor bölgan yevropalik diplomatning sözlariga köra, Yevropa Ittifoqining köplab davlatlari bu ğoyaga unçalik iştiyoq bildirmayapti: «London boşqa davlatlar uning tinçlikparvar kuçlarni yuboriş ğoyasini ilib olişiga va öz iştirokini yoki hatto öz qaraşlarini taklif qilişiga umid qilgandek taassurot uyğondi. Lekin bunday bölmadi, bölişi ham mumkin emasdi. Yevropaning köplab mamlakatlarida hozir içki siyosiy vaziyat murakkab».

BBC suhbatdoşining sözlariga köra, Yevropa Ittifoqining köplab davlatlari Ukrainaga harbiylarni yuboriş «siyosiy kollaps yoki tartibsizlik»ka aylanişi mumkinligidan xavotirda. «Bunday vaziyatda keskin harakatlarga tayyor bölganlar kam», – deya ta’kidlaydi diplomat.

Donald Tramp Ukrainada Yevropa tinçlikparvar kuçlar bölişiga  e’tiroz bildirmadi. Ammo u AQŞ har qanday holatda ham u yerga öz harbiylarini yubormasligini ta’kidladi.

Uning bayonotlaridan Amerika rasmiylari Yevropa qit’asiga heç bölmaganda qandaydir yordam yoki kafolat berişga tayyormi yoki yöqligi aniqlab bölmaydi – Financial Times Makron Trampdan bunday va’dalarni ololmaganini ta’kidladi. Buyuk Britaniya boş vaziri Kir Starmerning aytişiça, Amerikaning qöllab-quvvatlaşisiz tinçlikparvarlik missiyasi amalga oşişi imkonsiz.

Rossiya hukumati tinçlikparvar kuçlar ğoyasiga keskin qarşi – Moskva NATO davlatlari harbiylarini öz çegaralari yaqinida körişni istamasligini bir neça bor ta’kidlagan. «Biz murosa uçun örin körmayapmiz. Bu muhokama oçiqdan oçiq duşmanlik maqsadi bilan olib borilmoqda», – dedi kuni keça Sergey Lavrov.

NATOning Moskvadagi sobiq vakili Jon Lafning fikriça, bu muhokamalar biror natijaga olib kelişi dargumon: «Qaysidir ma’noda bu quruq tahdidlar. Yevropa ham, Kreml ham AQŞ bunday missiyaning xavfsizligiga kafolat bermasligini tuşunib turibdi».

Lafning fikriça, Kreml uçun yagona maqbul variant 2014–2022 yillarda Donbassda işlagan YeXHT maxsus monitoring xizmati xodimlarini eslatuvçi kuzatuvçilarni yuboriş bölişi mumkin.

RAND eksperti Semuel Çarap ham tinçlikparvar kuçlar ğoyasini unçalik istiqbolli emas deb hisoblaydi – birinçi navbatda, Yevropa kontingentini yuboriş maqsadi aniq emas.

«Agar ular Ukrainani himoya qiliş uçun u yerda bölsa, unda ular tinçlikparvar kuçlar emas», – deb tuşuntiradi u. Agar tinçlikparvar kuçlarda bunday maqsad bölmasa, unda bu Ukraina xavfsizligini qanday kafolatlaşi ham tuşunarsiz böladi.

Tutaşuv çiziğida Xitoy harbiylari paydo bölişi kutilmagan javob bölişi mumkin edi – ehtimol, BMT mandati ostidagi kengroq missiya tarkibida.

Berlindagi Karnegi markazi xitoyşunosi Aleksandr Gabuyev BBC bilan suhbatda bu variant hozirça jiddiy va oçiq muhokama qilinmayotganini, biroq uning bir qator afzalliklari bölişi mumkinligini aytadi.

Şunday qilib, mojaro tomonlarining heç biri Pekin bilan munosabatlarni buzişdan qörqib, bu tinçlikparvarlarga hujum qilişga jur’at eta olmaydi. Bundan taşqari, şaxsan Si Jinpingning obrösi uruş qayta boşlanmasligiga boğliq böladi, uning özi uçun bunday missiya Xitoyning Yevropa bilan munosabatlarini yaxşilaş usuli bölib xizmat qilişi ham mumkin.

«Murosa ikkala tomonni ham töliq qoniqtirmaydi, lekin ular u bilan yaşaşi mumkin», – deydi Gabuyev.

Çarapning fikriça, xavfsizlikning haqiqiy kafolati 1975 yilda AQŞ va Isroilning Misr bilan tinçlik muzokaralari paytidagi kelişuviga öxşaş kelişuv bölişi mumkin. Öşanda Vaşington öt oçişni töxtatişga erişişga yordam bergan va Qohira sulhni buzgudek bölsa, Isroilga «vaziyatni töğrilaş böyiça çoralar köriş»ga va’da bergan.

BBC’ning Kremlga yaqin suhbatdoşi ham bu fikrga qöşiladi. Uning sözlariga köra, bunday kelişuvlar Vladimir Putinni Yevropa qurolli kontingentining Ukrainada bölişidan köra köproq qoniqtirgan bölardi. Uning eslatişiça, Kiyevga şunga öxşaş kafolatlar 2022 yil bahoridagi Rossiya-Ukraina muzokaralarida ham muhokama qilingan (ularning natijasi Istanbul kommyunikesi bölgan).

Ammo öşanda Ukraina kafolatçi sifatida körişni istagan davlatlar Rossiyaga qarşi uruşga qöşiliş uçun imzo qöyiş istiqboliga iştiyoq bildirmagan. Katta uruşning uç yili davomida ularning pozitsiyasi özgarganmi yoki yöqmi, aniq emas.

Volodimir Zelenskiy yaqinda Londonga taşrifi çoğida Ukraina xavfsizligining eng yaxşi kafolati «kuçli armiya» bölişini aytdi. NATOning Moskvadagi sobiq vakili Jon Laf bu fikrga qöşiladi – uning sözlariga köra, tinçlikni saqlaş uçun eng yaxşi tiyib turiş vositasi Ukraina qurolli kuçlarini mustahkamlaş va mudofaa çiziqlarini yaratiş bölib qolmoqda.

Yevropa yetakçilari AQŞ pozitsiyasidan qat’i nazar, Kiyevni harbiy jihatdan qöllab-quvvatlaşni davom ettirişga va’da bermoqda. Ammo bu kamida bosqin boşida Ukraina armiyasi sonini sezilarli darajada qisqartirişni talab qilgan va mamlakatni «demilitarizatsiya» qilişni asosiy maqsadlardan biri deb atagan Kremlni qoniqtiradimi yoki yöqmi, noma’lum.

Rossiya qanday murosalarga borişga tayyorligi masalasi ham oçiq qolmoqda. Vladimir Putin yaqinda uruş iştirokçilarining oila a’zolari bilan bölib ötgan uçraşuvda Rossiya Ukrainada «özinikini oldirmasligi»ni va’da qilgandi.

Donald Tramp Moskvaga yon bermasa, sanksiyalarni kuçaytiriş bilan tahdid qilmoqda. Ammo Vaşington Kremldan öt oçişni töxtatişdan taşqari qanday yon berişlarni kutayotgani noma’lum. Qisman bu yangi Amerika ma’muriyati Moskva bilan munosabatlardan nimani kutayotgani hozirça noma’lumligi bilan boğliq.

«AQŞning maqsadi nima – Rossiya bilan munosabatlarni normallaştiriş? Va bu holatda öt oçişni töxtatiş uşbu maqsad yölidagi bosqiç sifatida qabul qilinişi kerakmi? – deb mulohaza yuritadi Sem Çarap. – Yoki maqsad aynan harbiy harakatlarni töxtatiş, munosabatlarni normallaştiriş esa bu töxtatişga erişiş yölimi? Biz bu savolga javobni şunçaki bilmaymiz».