Trampning uçinçi prezidentlik muddatiga nima tösqinlik qiladi?
|21:28 / 02.04.20257 29613 min
Donald Tramp yana bir bor uçinçi prezidentlik muddati haqida gapirdi. Biroq, AQŞ Konstitutsiyasi bir şaxsning uçinçi marta oliy lavozimga saylanişini töğridan töğri taqiqlaydi. Tramp esa bu muammoni hal qilişning «yöllari» borligini aytmoqda. Ammo asosiy muammo AQŞ Konstitutsiyasiga kiritilgan 22-tuzatiş bölib, u mamlakat tarixida bu lavozimni ikki martadan ortiq egallagan yagona prezident Franklin Ruzvelt vafotidan köp ötmay qabul qilingan.
Foto: Getty ImagesFoto: Getty Images
Yakşanba kuni Donald Tramp NBC News telekanaliga bergan intervyusida Oq uyda uçinçi muddatga saylanişini istisno qilmadi.
«Köpçilik şunday qilişimni xohlaydi, – dedi Tramp NBC News uçun intervyuda. – Ammo men ularga uzoq yölni bosib ötiş kerakligi, bunga hali erta ekanini aytyapman».
Jurnalistning aniqlik kiritiş uçun hazillaşmayapsizmi, deya berilgan savoliga javoban Tramp hazillaşmayotganini aytgan. Ammo yana bir bor bu haqda öylaşga hali juda erta ekanini qöşimça qilgan.
Tramp Konstitutsiyadagi 22-tuzatişni qanday qilib aylanib ötmoqçi ekani haqidagi savolga ham u mujmal qilib javob qaytargan. «Buni amalga oşiriş mumkin bölgan metodlar mavjud, buni siz bilasiz», – degan Tramp. NBC News jurnalisti hozirgi vitse-prezident Jyey Di Vens prezidentlikka nomzodini qöyib, keyin vakolatlarni Trampga topşirişi mumkin bölgan ssenariy haqida söraganida, davlat rahbari bu ehtimoliy usullardan biri ekanini aytdi. «Ammo boşqa ssenariylar ham bor», – deya qöşimça qildi Tramp.
Tramp uçinçi muddat haqida avval ham gapirgan. U bu haqda dastlab 2016 yilgi saylovoldi kampaniyasi davridayoq aytgan, keyin esa saylanganidan keyin ham bu mavzuga qayta-qayta murojaat qilgan. 2020 yil kuzida, özining birinçi prezidentlik muddati oxirida Tramp ğalaba qozonsa, uçinçi marta ham nomzodini qöyişini bir neça bor ta’kidlagandi.
Bu intervyu ortidan Tramp ham, uning kongressdagi tarafdorlari ham uçinçi muddat haqidagi gaplarning hammasi hazil ekani, bu gaplar «demokratlarni ğazablantiriş» uçun aytilganini gapira boşlaşdi. Ammo 2020 yilda ham köpçilik bu bayonotlarga jiddiy yondaşiş kerak deb hisoblagan. «Prezident öz tarafdorlarining ehtimoliy reaksiyasini tekşirib, ularni aynan şunday ssenariyga jiddiy tayyorlayotganga öxşaydi», – deydi Vaşingtondagi Brukings instituti katta eksperti Marvin Kalb BBC rus xizmatiga.
2025 yil yanvar oyida Trampning kongressmenlar orasidagi tarafdorlari ham bu borada öz takliflarini bera boşlagandi. Xususan, Tennessi ştatidan saylangan kongressmen Endi Ogls Vakillar palatasining Konstitutsiyaga özgartirişlar kiritiş töğrisidagi qöşma rezolyutsiyasini taqdim etgandi. U 22-tuzatiş matnini quyidagiça özgartirişni taklif qilgan: «Heç bir şaxs uç martadan ortiq prezidentlikka saylanişi mumkin emas, şuningdek, ketma-ket ikki muddatga saylanganidan keyin qöşimça muddatga saylanişi mumkin emas». Bu taklif, bir tomondan, Trampning 2028 yilda qayta saylanişiga qaratilgan bölsa, boşqa tomondan, prezidentlik lavozimini qatorasiga ikki bor egallagan Barak Obamaning yöliga tösiq qöyadi.
Mavzuga oid
Jorj Vaşingtonning vasiyati
Jorj Vaşington 1789 yildan 1797 yilgaça AQŞ prezidenti bölgan
AQŞ asosçilari bu haqda Mustaqillik deklaratsiyasi yozilişidan oldin ham öylab körişgan bölsa-da, «faqat ikki muddat» qoidasi XX asr örtalarigaça rasman yozib qöyilmagan. Mamlakat taşkil etilgan davrda barqaror markazlaşgan hokimiyat tarafdori bölgan Aleksandr Gamilton davlat rahbariga umrbod vakolatlar berişni taklif qiladi. Uning raqibi Jorj Meyson esa bahsda buni «saylangan monarxiya» deb ataydi.
Gamilton va uning eng yaqin safdoşi, AQŞning bölajak 4-prezidenti Jyeyms Medisonning taklifi qabul qilinmaydi, ammo bu Jorj Vaşington va boşqalarga nisbatan işonçsizlik sifatida körilişidan çöçib, muddatlar sonini ham çeklaşmaydi. Şuning uçun Konstitutsiyaning 2-moddasida prezidentlik muddati tört yil bilan çeklanişi yozilgan, lekin bir kişi neça marta saylanişi mumkinligiga aniqlik kiritilmagandi.
AQŞning birinçi prezidenti Jorj Vaşington bir muddat bilan çeklanmoqçi edi, ammo 1792 yilda qarama-qarşi partiyalar örtasida bölinişga yöl qöymaslik uçun uni qolişga köndirişadi. Vaşington rozi böladi, ammo 1796 yilda, ikkinçi muddatining oxirida, u navbatdagi saylovga nomzodini qöyişdan boş tortişini ommaga e’lon qilişni lozim topdi. Vaşington özining «Vidolaşuv maktubi»da öz xizmatlarini ahamiyatini kamaytirib, urğuni öz ma’muriyatiga qaratadi.
Köpçilik qomusşunos huquqşunoslar fikriça, muddatlarning çeklangan soni töğrisidagi norma yöqligi xato bölmagan, balki qonunçilikdagi moslaşuvçanlikning körinişi edi. Keyinroq bu AQŞga Buyuk depressiya va Ikkinçi jahon uruşi davrida an’anaviy amaliyotdan voz keçiş va Ruzveltni Oq uyda rekord darajada uzoq vaqt qoldiriş imkonini beradi.
Ruzveltning tört prezidentligi
Ruzvelt 1940 yilgi ovoz beriş kunida
Franklin Delano Ruzvelt uçinçi muddatga saylanişga qaror qilgan birinçi AQŞ prezidenti emasdi. Qolaversa, birinçi Ruzvelt ham emas. Uning uzoq qarindoşi Teodor Ruzvelt 1912 yilda Oq uyga qaytişga harakat qilgan, ammo Vudro Vilsonga yutqazgandi.
1940 yilgi saylovlarga Franklin Ruzvelt Buyuk depressiyani yengib ötgan va özining «Yangi yöli»ni temir qöl bilan olib borgan prezident sifatida keladi. Şu bilan birga, Ruzveltning ikkinçi muddatidan oldinoq uning muxoliflari prezidentni sotsialistik diktatura örnatişga urinişda va biznes manfaatlarini hisobga olişni istamaslikda ayblaşni boşlagandi.
«Vakolatlar qölga kiritilgaç va favqulodda holat aniq tugaganidan söng, bizga agar hokimiyat bekor qilinsa, boşqa favqulodda holat joriy etilişini aytişdi. Boşqaça aytganda, hokimiyatning prezident qölida töplanişi vaqtinçalik favqulodda holat masalasi emas edi. Bu doimiy milliy siyosat bölib qoldi», – degandi 1936 yilgi saylovoldi kampaniyasi paytida Respublikaçilar partiyasi nomzodi Alf Lendon.
Şunga qaramay, Ruzvelt ajoyib ğalabaga erişadi va ikkinçi muddatga ham qoladi.
«Qol va işni oxiriga yetkaz!» Ruzveltni törtinçi muddatga qayta saylanişga çaqiruvçi taşviqot plakati
Navbatdagi saylovlar 1940 yil kuzida bölib ötadi. Ammo bahordan boşlab köpçilik Ruzvelt qolişi kerakligi haqida gapira boşlaydi. Yevropada uruş davom etardi: yozgaça Hitler Germaniyasi Polşa va Çexoslovakiyadan taşqari Daniya, Belgiya, Niderlandiya va Fransiyani ham bosib oladi. Sentyabr oyida nemis samolyotlari Angliya şaharlarini bombardimon qilişga kirişadi.
Prezident jamoatçilikka hamda öz partiyasiga iyulgaça heç narsa demadi, demokratlar qurultoyida esa uçinçi bor öz nomzodini qöydi. Va yana respublikaçilarning tanqidiga uçradi. Ruzveltning raqibi Uendell Uilki şunday degandi: «Agar bitta odamni almaştirib bölmasa, unda heç birimiz erkin emasmiz».
Ruzvelt Yevropadagi katta uruşga qöşilmaslikka va’da beradi, Uilki esa, aksinça, Britaniyaga yordam berişga çaqiradi. Oxir-oqibat Ruzvelt yana ğalaba qozonadi va bir yildan söng baribir jahon uruşiga qöşiladi.
Garri Trumen (çapda) 1945 yilda Ruzvelt vafot etganida prezidentlik vakolatlarini öziga olgan
Uç muddat ortidan törtinçisi ham böladi. 1944 yilga kelib endi Ruzveltni hokimiyatni özlaştirib olişda ayblamay ham qöyişadi. Vaziyat haqiqatan ham favqulodda edi, buning ustiga prezident törtinçi muddati oxirigaça yaşaşi dargumonligi heç kimga sir emasdi. Ruzvelt 1945 yil aprelda, saylovda ğalaba qozonganidan beş oy ötib vafot etadi. Uning örnini vitse-prezident Garri Trumen egallaydi.
22-tuzatiş
Ruzveltning törtta muddati xavfli pretsedentga aylandi. Har holda, 1947 yilda AQŞ Konstitutsiyasiga yangi tuzatiş kiritiş taşabbusi bilan çiqqan amerikalik qonun çiqaruvçilar şunday deb hisoblaşadi. Yakuniy körinişda ta’rif quyidagiça edi: «Heç bir şaxs ikki martadan ortiq prezident lavozimiga saylanişi mumkin emas». Bir şaxs saylangan lavozimda uning örnini boşqa şaxs egallaşi baribir birinçi şaxsga hisoblanişi alohida qayd etilgandi. Ya’ni prezidentlik muddati oxirida öldirilgan Jon Kennedining örnini egallagan vitse-prezident Lindon Jonson nazariy jihatdan yana ikki marta prezidentlikka saylanişi mumkin edi.
Respublikaçi kongressmen Jozef Martin tuzatişni «xalqning ğalabasi va totalitarizm hamda ozodlik duşmanlarining mağlubiyati» deb ataydi. Garri Trumen esa bu yangilikni „quruq qonun“ni hisobga olmaganda, Konstitutsiyaga kiritilgan eng yomon narsalardan biri» deb atagan.
Tuzatiş kuçga kirişi uçun ştatlarning törtdan uç qismi, ya’ni 48 tadan 36 tasi qonun çiqaruvçi organlar tomonidan ma’qullanişi kerak edi. Bunga yana uç yil ketadi.
Keyinçalik köplab prezidentlar tuzatişdan noroziliklarini bildirişadi. 2003 yilda Oq uyda ikki muddat işlagan Bill Klinton kongressmenlarga çeklovni bekor qilişni va uni «qatorasiga ikki martadan ortiq emas» deb talqin qiliş taklifini beradi. 2011 yilda Rossiyada Putin va Medvedev Konstitutsiyaga nisbatan aynan şunday yöl tutganida, Klinton bu masalaga yana qaytadi. «Öylaymanki, amaliy nuqtayi nazardan, buni allaqaçon muddatini ötab bölganlarga nisbatan qöllab bölmaydi», – deydi AQŞning sobiq prezidenti MSNBC efirida.
Bill Klinton va Hillari Klinton 1997 yilgi inauguratsiyadan keyin taşkil etilgan balda
«Rokirovkaga qarşi tuzatiş»
Tramp Jyey Di Vens yordamida prezidentlik lavozimiga qaytişning qaysi «usuli» haqida gapirganini aytiş qiyin. Taxmin qiliş mumkinki, gap «tandem» haqida ketmoqda: masalan, 2028 yilda Vens prezidentlikka, Tramp esa vitse-prezidentlikka nomzodini qöyadi. Keyin esa Vens u yoki bu bahona bilan öz lavozimini tark etadi va prezidentlik baribir Trampga qoladi.
Ammo bu AQŞ Konstitutsiyasiga kiritilgan 12-tuzatişga ziddir. Unda şunday deyiladi: «Konstitutsiyaviy talablarga köra, prezident lavozimiga saylanişga huquqi bölmagan şaxs, vitse-prezident lavozimiga ham saylaniş huquqiga ega emas».
Uşbu tuzatiş 1804 yilda kuçga kirgan bölib, prezident va vitse-prezidentni saylaş tartibiga bağişlangan. Şu paytgaça heç kim ikki tuzatişning özaro ta’sirini amalda sinab körmagan. Ba’zi huquqşunoslar fikriça, 12-tuzatişda gap prezidentlikka nomzodning töğridan töğri saylovlardan boşqa yöl bilan davlat rahbari lavozimini egallaş huquqi haqida emas, balki uning zarur malakasi va yoşi haqida boradi.
2015 yilda saylovoldi kampaniyasi paytida demokratlar nomzodi Hillari Klinton turmuş örtoği Bill Klintonni vitse-prezidentlikka nomzod sifatida körsatiş imkoniyatini körib çiqqanini tan oladi. U yaxşi vitse-prezident bölgan bölardi, lekin u Konstitutsiyaga köra bunga haqli emas. U ikki muddat xizmat qildi va menimça, argument şundaki, vitse-prezident sifatida u heç qaçon bu lavozimni egallay olmaydi – nima bölganda ham menga şunday deyişdi», – deb noligandi Hillari Klinton.
Tuzatişni bekor qiliş mumkinmi?
Hozirça AQŞ Konstitutsiyasiga kiritilgan tuzatişni bekor qilişning faqat bitta namunasi mavjud. «Quruq qonun» töğrisidagi 18-tuzatişni bekor qiliş uçun 1933 yilda 21-tuzatişni qabul qilişga töğri kelgandi. Buning uçun esa ştatlarning törtdan uç qismi ratifikatsiya qilişi kerak.
Agar uşbu ssenariy 22-tuzatişga tatbiq qilinsa, unda ssenariy quyidagiça bölişi mumkin. Dastlab, taşabbus Vakillar palatasi va Kongress tomonidan kongressmenlarning uçdan ikki qismining ovozi bilan qöllab-quvvatlanişi kerak. Agar bu amalga oşsa, keyin tuzatişni 50 ta ştatning 38 ta qonun çiqaruvçi organi ratifikatsiya qilişi kerak böladi.
Hozirda demokratlar va Trampning Respublikaçilar partiyasi örtasidagi keskin siyosiy qutblaşuv tufayli buning ehtimoli juda kam, deya ta’kidlaydi Reuters. Respublikaçilarning ustunligi Vakillar palatasida ham (218-213), Senatda ham (53-47) minimal körinişda. Şuningdek, partiya 50 ta ştatdan faqat 28 tasining qonun çiqaruvçi organlarini nazorat qiladi. Bu esa eski tuzatişni bekor qiliş va yangi tuzatişni qabul qiliş uçun yetarli emas.
Möjiza röy berib, ikki prezidentlik muddatiga qöyilgan çeklov bekor qilinsa ham, ratifikatsiya uçun yillar ketişi mumkin. 2028 yilda, navbatdagi prezidentlik saylovlarida Tramp 82 yoşga töladi – va katta ehtimol bilan, uning ehimoliy qaytişidagi asosiy muammo 22-tuzatişda emas.
