Trampning ortga tisarilişi. U nega bojlarni 90 kunga muzlatib qöydi?
|17:13 / 11.04.202514 0019 min
Savdo uruşi uç oydan keyin qayta boşlanadimi? AQŞ va Xitoy örtasidagi ziddiyat kuçayişidan nima kutiş mumkin?
Jabin Botsford / The Washington Post / Getty ImagesJabin Botsford / The Washington Post / Getty Images
10 aprel kuni, AQŞ önlab mamlakatlardan tovar importidan qöşimça bojxona tölovlarini yiğişni boşlaşi kerak bölganidan bir neça soat ötib, Donald Tramp savdo siyosatida yana bir keskin buriliş yasadi – va tariflar oşirilişini 90 kunga muzlatib qöydi. Böysunmas Xitoy bundan mustasno bölib, u uçun stavka yana bir bor oşdi – şundoq ham haddan taşqari darajada bölgan 104 foizdan 145 foizgaça. Şunga qaramay, investorlar Trampning murosaga kelişga tayyorligidan xursand bölişdi va sönggi haftadagi «ayiq» trendi bir zumda fond indekslarining rekord darajadagi ösişi bilan almaşdi. Trampni öz qarorini qaytib olişga nima majbur qildi? Va uç oydan keyin savdo uruşi qaytadan boşlanişini kutiş kerakmi? Vaşington va Pekin örtasidagi tiraşuv dunyoga qanday ta’sir qiladi? «Meduza» şu savollarga javob izladi.
Tramp nega tanaffus qildi?
AQŞ prezidenti moliya bozorlarining mamlakatning barça asosiy savdo hamkorlariga qarşi tarif tölqinlariga reaksiyasini payqamay qolmagani aniq. Birjalar mojaro kuçayişining har bir yangi bosqiçida şiddat bilan quladi; hatto respublikaçining nufuzli partiyadoşlari va Uoll-stritning oğir vaznli vakillari – masalan, JPMorgan Chase boş direktori Jyeymi Daymon ham tanqidiy çiqiş qildi.
Amalda Vaşington uçun asosiy ogohlantiriş signali, katta ehtimol bilan, AQŞ davlat obligatsiyalari bozoridagi muammolar bölgan. AQŞ davlat qarzini moliyalaştirişning asosiy vositasi bölgan qimmatli qoğozlarning daromadliligi – butun qimmatli qoğozlar bozorining qulaşi bilan birga yuqoriga kötarila boşladi. Kelajakda bu tobora köproq investorlarni davlat obligatsiyalarini sotib yuborişga undaşi mumkin. Bunday aktivlarning eng yirik egalari esa tariflardan «ranjigan» Yaponiya va Xitoy davlatlaridir. Amerika prezidenti esa aynan davlat qarzi yukini yengillaştirişni öz siyosatining strategik vazifalaridan biri sifatida belgilagandi.
Şu bilan birga, Tramp yönalişni notöğri olganini tan olmadi va faqat davlat obligatsiyalari bozorini kuzatayotgani hamda «ba’zida moslaşuvçan bölişga töğri kelişi»ni ta’kidladi. The Wall Street Journal öz manbalariga tayanib yozişiça, AQŞ moliya vaziri Skott Bessent sönggi lahzada prezidentni «moslaşuvçan böliş lozimligi»ga işontirgan bölişi mumkin. Naşr suhbatdoşlarining sözlariga köra, aynan u investorlar şikoyatlarining asosiy manzili bölgan va sahna ortida turib bu boradagi siyosatni yumşatişni lobbi qilgan. Endi uşbu rasmiy Trampga özining haqligini isbotlaşi va yaqin kelajakda savdo hamkorlari bilan Amerika eksporti uçun yanada qulay şartlar böyiça kelişib olişi kerak böladi.
Mavzuga oid
Oq uyda hukmronlik qilişda davom etayotgan xaosning illyustratsiyasi Kongressdagi munozara böldi. Tramp bojlarni muzlatiş töğrisida e’lon qilgan paytda, uning maslahatçisi Jyemison Grir Vakillar palatasi a’zolarining savollariga javob berib, hozirgina prezident tomonidan rad etilgan pozitsiyani himoya qildi. «Jin ursin, bularning barçasi uçun kim javob beradi?» – deb qiçqirdi Grirga palataning Nevada ştatidan saylangan a’zosi, demokrat Stiven Horsford. «Amerika Qöşma Ştatlari prezidenti», – dedi davlat rahbari maslahatçisi lönda qilib.
Yöq. AQŞ dastlabki röyxatda körsatilgan barça 180 ta davlat va hududlar uçun import bojlarini birdek 10 foizga oşiriş ğoyasidan voz keçmadi. Şu bilan birga, bir qator tovar toifalari uşbu tariflar ta’siridan çiqarildi: çiplar, mis, yoğoç materiallari, farmatsevtika mahsulotlari, oltin quymalari, energiya resurslari va AQŞda zaxiralari yöq bölgan foydali qazilmalar.
Şuningdek, avtomobillar va avtomobil ehtiyot qismlari ham yangi çeklovlar ostida emas – ammo mart oyidan beri ular Amerika çegarasini kesib ötişda 25 foizlik bojga tortilmoqda. Ba’zi hollarda tariflarning xuddi şunday darajasi mamlakat darajasida (Meksika va Kanadaga nisbatan) va tovar darajasida (pölat va alyuminiyga nisbatan) saqlanib qoldi. Ma’lumki, Oq uyda mis, yoğoç materiallari, çiplar va farmatsevtika mahsulotlariga 25 foizlik stavkani qöllaş masalasi muhokama qilinmoqda.
«Aks ettiruvçi» tariflar ham uç oydan keyin qaytadimi?
Hozirça bunday ssenariy ehtimoldan yiroq körinadi. Trampning ta’kidlaşiça, 70 dan ortiq davlat AQŞ bilan 2 apreldan keyin bojlarning individual şartlari yoki hatto ularni nollaştiriş böyiça muzokaralar uçun navbatga turgan. Financial Times ta’kidlaşiça, Oq uyning özi ham heç bölmaganda Yaponiya va Janubiy Koreya kabi yirik savdo hamkorlari hamda AQŞ korxonalari uçun sanoat quvvatlarini infratuzilma bilan ta’minlay oladigan Vetnam va Kambodja kabi davlatlar bilan tezroq murosaga kelişdan manfaatdor.
Hatto rasmiy ravişda Vaşington bilan bojlar böyiça «otişma»ga kirişga ulgurgan kontragentlar ham mojaroni yumşatişga tayyor. Masalan, Yevropa Ittifoqi allaqaçon AQŞ importiga qarşi 15 apreldan kuçga kirişi kerak bölgan tariflar paketini muzlatib qöyişini e’lon qildi.
SEC Newgate konsalting firmasi tahlilçisi Elli Renisonning fikriça, köplab muzokaralarni parallel ravişda olib boriş uçun AQŞ rasmiylariga barça tovarlar importini yalpi soliqqa tortişdan qoçiş hamda faqat muayyan toifalar yoki alohida istisnolar uçun bojlarni muhokama qiliş qulayroq böladi. Bunday muloqot bozor tomonidan ança konstruktiv qabul qilinadi va Vaşingtonga AQŞning boşqa mamlakatlarga eksportiga qarşi haqiqiy adolatsiz bojxona amaliyotlarini bartaraf etişga yordam beradi, deya xulosa qilgan ekspert.
AQŞ va Xitoy savdo uruşidan nima kutiladi?
Afsuski, heç qanday yaxşi narsa yöq – agar bu holatda ham murosa topilmasa. 2024 yilda ikki davlat örtasidagi tovar ayirboşlaş hajmi 580 milliard dollardan oşgan. Savdo balansi Amerikaning Xitoydan importi foydasiga özgardi: AQŞ deyarli 439 milliard dollarlik tovarlarni import qildi va 143,5 milliard dollarlik tovarlarni teskari yönalişda yetkazib berdi. Mamlakatlar, şubhasiz, bir-biriga juda boğliq va savdo aloqalari uzilişi oson keçmaydi.
Sönggi kunlarda asl holatni aks ettiruvçi dastlabki muammolar va xavotirlar haqida köplab yangiliklar paydo böldi: masalan, Apple tariflar joriy etilişi arafasida AQŞga ayfonlar bilan töldirilgan beşta samolyot olib kelgan, Xitoydagi arça öyinçoqlari işlab çiqaruvçilar esa yozgi mavsumda amerikalik mijozlarni yöqotib, buyurtmalarsiz qoliş xavfi ostida. Ta’minotga boğliq kompaniyalar biznes jarayonlarini qayta quriş bilan şuğullanarkan, yaqin kelajakda bunday yangiliklarni yana köp eşitiş mumkin.
Tabiiyki, bu Xitoy iqtisodiyoti uçun oğriqli zarba böladi. Goldman Sachs tahlilçilariga köra, joriy va kelgusi yilda AQŞ bilan savdo mojarosi mamlakat iqtisodiyoti ösişini 0,5 foizga sekinlaştirişi mumkin (investbankning yangi prognozi – 2025 va 2026 yillar uçun oldingi prognozga köra kutilgan 4,5 va 4 foiz örniga 4 va 3,5 foiz).
Xitoy öz eksportini diversifikatsiya qilişga majbur böladi va yetkazib berişning bir qismi Rossiya bozoriga yönaltirilişi mumkin. RBK bilan suhbatlaşgan ekspertlar hatto Rossiya hukumati mamlakatga Xitoy mahsulotlari kirib kelgan taqdirda, ayrim tovar toifalari böyiça öz proteksionizm çoralarini körişiga töğri kelişini istisno qilişmadi.
Global savdo uruşi xavfi muqarrar deyiş mumkinmi?
Biz bilib bölmaydi. Buni heç kim bilmaydi. Köplab ekspertlar endi aynan şuni asosiy muammo sifatida körsatmoqda: Tramp özining beqarorligi bilan işonçsizlik va noaniqlik tölqinini keltirib çiqardi. «Iqtisodiyotga oid [akademik] adabiyotlarda noaniqlik ta’siri ba’zan [haddan taşqari] tariflardan kam bölmagan darajada zararli deb ta’riflanadi. Hozir esa juda katta noaniqlikni köryapmiz. Agar Tramp bugun tariflarni joriy qilmaslik uçun bitimlar tuzsa ham, ertaga u yana fikrini özgartirişi [va yana bojlarni joriy qilişi] mumkin», – dedi Sasseks universitetining savdo siyosati böyiça tadqiqotçisi Nikolo Tamberi Financial Times naşriga bergan şarhida.
Hozirça, bozorga qisqa muddatli optimizm tölqinidan söng, köplab investorlar kutiş pozitsiyasini egallab, uç oy davomida faol xaridlardan voz keçişlari mumkin, dedi Santander US Capital Markets investitsiya kompaniyasi strategi Stiven Abrams: «Biz barçamiz birinçi „ozodlik kuni“ni kördik. Şubhasiz, kimdir ikkinçisi ham bölişi mumkinligiga qaramay, sarmoya kiritişga qaror qiladi. Lekin köpçilik kutişni ma’qul köradi».
