Yuz yillik quriliş: La-manş ostidagi tunnel qanday qurilgandi?
Tasavvur qiling, 1987 yil. Angliya va Fransiya. 300 tonnalik ulkan parmalaş maşinalari ikki tomondan bir biriga qarab yer qaziy boşladi.
Dengiz tubida santimetrlar aniqligida uçraşiş uçun qit’aning ikki tomonidan parmalay boşlagan ikki ulkan monstr maşina salgina xato qilsa ham milliardlab dollarlarning La-Manş qa’riga soçilişiga sababçi bölar edi.
Ha, bosimga doş beriş uçun tunnel devorlari pölat va beton bilan mustahkamlab borilgan. Biroq 6 yillik asabiy mehnat, millionlab hisob-kitoblar, geologlar yer qatlamlarida detektivdek sinçkovlik bilan iş olib borişgan. Nihoyat maqsadga erişildi. Tunnellar dengiz ostida uçraşdi — Fransuz injyeneri devordagi tuynukdan qöl uzatgan ingliz hamkasbi bilan körişdi.
Bu şunçaki quriliş emas. Bu insoniyat okean ustidan ğolib çiqqani haqidagi triller. Bugun şu haqida hikoya qilamiz.
Qit’aga ulangan Britaniya oroli
Yevrotonnel deb ataluvçi La-Manş ostidagi tunnel — ikki yölli temiryöl tunneli bölib, uning uzunligi taxminan 51 kilometrni taşkil qiladi, şundan 39 kilometri La-Manş böğozi ostida joylaşgan. U Yevropa qit’asi bilan Britaniya orolini temiryöl aloqasi orqali boğlaydi. Uşbu tunnel tufayli Parijdan yölga çiqib, Londonga boriş uçun bor-yöği 2 soat 15 daqiqa kifoya qiladi; poyezdlarning tunnelda böliş vaqti esa 20 dan 35 daqiqagaça davom etadi.
Tunnel 1994 yil 6 may kuni tantanali ravişda oçilgan. Öşa yiliyoq Amerikaning Injyener-quruvçilar jamiyati Yevrotonnelni zamonaviy dunyodagi yetti möjizaning biri deb e’lon qildi.
2013 yilda Yevrotonnel dunyodagi eng uzun temiryöl tunnellari orasida uçinçi örinni egalladi — undan Yaponiyadagi 53,85 kmli Seykan tunneli va Şveytsariyadagi 57,1 kmli Gotard tunneli biroz uzunroq. Biroq Yevrotonnel suv ostidagi uzunligi böyiça rekord örnatdi — u Seykanni ortda qoldirdi, çunki Seykanning suv ostidagi qismi atigi 23,3 kilometrni taşkil qilgan. Şuningdek, Yevrotonnel eng uzun xalqaro tunnel sifatida ham tan olingan.
Mavzuga oid
Tunnel quriş ğoyasi
La-Manş ostida tunnel quriş ğoyasi ilk bor XVIII asr oxiri XIX asr boşlarida paydo bölgan. Qiziq tomoni şundaki, bunday loyihalarning taşabbuskorlari har doim fransuzlar bölgan — angliyaliklar esa özlarining orol-mamlakat maqomidan osonlikça voz keçişga tayyor emasdi.
Tunnelning birinçi real loyihasi 1802 yilda taklif etilgan. Uni fransuz muhandisi Alber Matyye-Favyye işlab çiqqan. U La-Manş böğozi tubidan 10 metr çamasi çuqurlikda ot aravalari harakati uçun möljallangan tunnel qurişni, uni moyçiroqlar bilan yoritişni taklif qilgan. Şamollatiş uçun maxsus şoxobçalar közda tutilgan bölib, ular dengiz sathidan beş metr yuqori bölişi kerak edi.
Alber Matyye-Favyye tunneli loyihasi sxemasi
Hattoki Napoleon I ham mazkur loyiha bilan taniş bölgan. Ammo u bu loyihaga qiziqiş bildirganmi? Bu borada tarixda mutlaqo turliça ma’lumotlar mavjud. Ayrim qaraşlarga köra, Napoleon tunnel ğoyasini mutlaqo ahmoqona deb baholagan. Boşqa bir talqinga köra, u şaxsan özi angliyaliklarga mamlakatlarni yer osti yöli orqali boğlaşni taklif etgan. Ammo Uçinçi koalitsiya uruşi boşlanişi tufayli loyiha qoğozda qolib ketgan.
Dastlabki urinişlar
Angliyada temiryöl tarmoğining jadal rivojlanişi natijasida ot-aravalar uçun möljallangan tunnel loyihalari örnini temiryöl variantlari egalladi.
XIX asrda bunday loyihalarning asosiy tarafdori fransuz toğ muhandisi Tome de Gamon böldi. U 1856 yilda Fransiya bilan Angliyani boğlovçi temiryöl tunneli qurilişini taklif etgan. Fransuzlar darhol rozi bölişdi, ammo yana angliyaliklar ikkilanişdi.
Tome de Gamonning loyihalaridan biri
Şunda de Gamon dunyodagi birinçi metropoliten — London metrosi muhandislaridan biri, britaniyalik muhandis Piter Uilyam Barlou bilan maslahatlaşdi. Tunnel qurilişi uçun mablağ yiğiş işlari boşlandi. Şu bilan birga, Fransiya va Angliya parlamentlari ham tunnel quriş haqida qaror qabul qildi. Mablağ yetişmovçiligi tufayli loyiha faqat bir yil ötib amalga joriy etildi.
1881 yilda geologik tadqiqotlar ötkazildi va Ingliş-Bomont loyihasi asosida işlab çiqilgan ikki parmalaş maşinasi işga tuşirildi — biri Fransiya tomonidan, ikkinçisi esa Angliya tomonidan. Bir yil içida har ikki tomondan taxminan 2 kilometrdan parmalandi. Rejaga köra, işçilar beş yildan söng dengiz ostida uçraşişlari kerak edi. Biroq 1883 yilda qaziş işlari töxtatildi, çunki britaniyaliklar tayyor tunnel duşman hujumi uçun qulay yölakka aylanişi mumkinligidan xavotirga tuşişdi.
Ikkinçi jahon uruşigaça bölgan davrda La-Manş orqali tunnel yoki köprik quriş böyiça barça loyihalar Britaniya hukumati tomonidan qattiq rad etildi. Loyihaga nisbatan munosabat faqat ötgan asrning 50-yillari örtalarida özgara boşlaydi.
Uruşdan söng
Ikkinçi jahon uruşidan söng La-Manş ostida tunnel quriş ğoyasi yana kun tartibiga qaytdi. 1957 yil yozida ikki davlatni boğlaş kerakmi va agar şunday qiliş kerak bölsa, qaysi usul orqali boğlaş lozimligi yuzasidan xulosaga keliş uçun ingliz-fransuz tadqiqot guruhi taşkil etildi.
1960-yillar boşiga kelib ikki muqobil loyiha raqobatlaşardi — tunnel va köprik loyihalari. Birinçi loyihaga köra, La-Manş tagidan ikki işçi va ular orasida xizmatçi yölakdan iborat murakkab temiryöl tunneli ötkazilişi möljallangan edi. Bu loyihaning raqibi sifatida esa ulkan köprik loyihasi taklif etilgan.
Alaloqibat yer ostidan ötkaziladigan loyiha ğolib çiqdi, ammo uni ma’qullaş jarayoni çözilib ketdi. 1974 yilda qaziş işlari boşlab yuborilgaç, moliyalaştirişda muammolar yuzaga keldi va bir yil ötib loyiha töxtatildi.
Tunnel mavzusiga faqat 1984 yilda qayta murojaat qilindi. Öşanda Fransiya va Britaniya hukumatlari ikki davlatni boğlovçi loyiha uçun oçiq tender e’lon qildi. 1985 yil kuzida törtta mustaqil işlab çiqaruvçi guruh öz loyihalarini taqdim etdi.
Eng ğayrioddiy taklif — Europont loyihasi bölib, u 52 kilometrli köprik qurişni nazarda tutar, u mustahkam kevlar iplariga ilingan qavslarga ega bölardi. Bu loyiha juda qimmat va hali sinovdan ötmagan texnologiyaga asoslangani uçun tezda rad etildi.
Euroroute loyihasi esa sun’iy orollarda joylaşgan tayanç nuqtalariga ega bölgan köpriklar va tunnellardan iborat murakkab tizimni taklif qilgan.
Channel Expressway loyihasi esa temiryöl va avtomobil yöllari uçun möljallangan ikki qavatli tunnel edi. Biroq uşbu ikki loyihaning örniga Eurotunnel loyihasi tanlandi — bu 1970-yillar konsepsiyasiga asoslangan, qurilişi nisbatan arzon va sodda hisoblangan loyiha edi. Ammo pirovardida, bu loyiha ham har ikki davlat hukumati uçun juda qimmatga tuşardi.
Nihoyat yeçim topildi. «Eurotunnel» nomli oçiq aksiyadorlik jamiyatini taşkil etişga qaror qilindi. Uni quriş bilan şuğullanadigan kompaniyalar va xususiy banklar boşlanğiç kapitalni şakllantirişlari kerak edi (hukumatlar yordamisiz).
Yangi taşkil etilgan kompaniya öz yeridan mablağ topişi va qurilişni amalga oşirişi kerak edi. Minnatdorlik sifatida unga 55 yil mobaynida inşootni boşqariş huquqi berildi. Bu muddat tugagaç, tunnel işçi holatda Fransiya va Buyuk Britaniya hukumatlariga topşirilişi şart qilindi.
Yer osti işlari Britaniya tomonidan boşlangan. 1987 yil 15 dekabr kuni birinçi qaziş qalqoni işga tuşirildi — u diametri 4,8 metr bölgan xizmat tunnelini qazişni boşladi. Keyinçalik işga ikki asosiy tunnelni qaziş uçun möljallangan ança kuçli yer öyuvçi kombaynlar jalb etildi.
Bu tunnellarning diametri har biri 7,6 metrli bölib, ulkan maşinalar tomonidan qazildi. Umuman olganda, tunnel tubida deyarli töxtovsiz 11 ta parmalaş qurilmasi bir vaqtning özida faoliyat yuritdi. Uçta fransuz va uçta ingliz parmalaş kombaynlar La-Manş tubi ostidan bir-biriga qarab harakatlandi. Yana uçta qurilma Buyuk Britaniya terminali tomon orolga qarab tunnel qazdi, ikkitasi esa Fransiya terminaliga tomon yönaltirilgan uçta tunnelni burğiladi.
Ikki tomon qazilgan tunnellar belgilangan nuqtada uçraşişi uçun lazerli pozitsiyalaş tizimi işlatildi. Mazkur tizim orqali angliyalik va fransuz işçilar 1990 yil 1 dekabr kuni böğoz tubidan 40 metr çuqurlikda uçraşdi. Qiziği şundaki, tunnelning oxirgi metrlari qölda — çökiç va belkuraklar yordamida qazildi.
Ikki tunnel uçraşgan kun: 1990 yilning 1 dekabri
Tunnelning işga tuşirilişi
1991 yili tunnel qaziş işlari yakunlandi. Keyingi uç yil davomida uni texnik jihatdan jihozlaş işlari amalga oşirildi.
Quriliş davomida jami 8 million metr kub toş va tuproq massasi olib çiqildi (bu har bir tomoni 200 metr bölgan kub hajmiga teng). Tomonlar yer ostidan qazib çiqarilgan tuproq massasini özi bilganiça tasarruf qildi. Fransuzlar masalan, tuproqni suv bilan aralaştirib, hosil bölgan loyqani dengizga tökişdi. Angliyaliklar esa öz tomonlaridan çiqarilgan toş va tuproqdan Britaniya sohilida Şekspir qoyasi deb ataluvçi sun’iy maysazor yasaşdi va keyinçalik u yerda boğ barpo etildi.
La-Manş tubidan ötgan tunnel, ya’ni Yevrotonnel deb nom olgan inşoot uçta alohida tunneldan iborat: ikkitasi asosiy bölib, ularda şimol va janub yönalişida harakatlanuvçi poyezdlar uçun temiryöl qöyilgan; uçinçisi esa xizmat körsatiş uçun möljallangan kiçik tunnel. Xizmat tunneli har 375 metrda asosiy tunnellar bilan boğlovçi ötiş joylari bilan jihozlangan. U texnik xizmat körsatuvçi xodimlar uçun hamda favqulodda holatlarda odamlarni evakuatsiya qilişga möljallangan.
Har 250 metrda ikkala asosiy tunnel özaro yuqorida joylaşgan xizmat tunneli orqali alohida ventilyatsiya tizimi bilan boğlangan. Barça uçta tunnelda poyezdlarga tunnellar orasida bemalol harakatlaniş imkonini beruvçi ikki yöl almaştiriş nuqtasi mavjud.
Tunnel transport tizimi
Tunneldan foydalanişni birgalikda taşkil etilgan ingliz-fransuz konsorsiumi amalga oşiradi.
Yevrotonnel yönalişida turli xil poyezdlar harakatlanadi: yuqori tezlikdagi yölovçi poyezdlari «Yevrostar»; «Şattl» turidagi yölovçi poyezdlari — ular avtobuslar, yengil avtomaşinalar va furgonlarni taşiydi, bu paytda yölovçilar öz maşinalari içida qolişadi; oçiq vagonlarda harakat qiluvçi yuk poyezdlari — ularda yuk maşinalari taşiladi, haydovçilar esa alohida vagonda yöl böylab harakat qiladi; Yevropa qit’asi bilan Buyuk Britaniya örtasida turli yuk va konteynerlarni taşuvçi standart yuk poyezdlari ham mavjud.
Poyezd harakati Fransiya va Buyuk Britaniya temiryöllarida bölgani kabi çap tomonlama yönalişda amalga oşiriladi.
Fransiya va Buyuk Britaniya hududlarida «Yevrostar» poyezdlari 300 km/h tezlikda harakatlanadi. Tunnel içida esa tezlik 160 km/hʼgaça tuşiriladi.
La-Manş tubidan ötgan tunnel tantanali ravişda 1994 yil 6 may kuni Angliya qiroliçasi Yelizaveta II va Fransiya prezidenti Fransua Mitteran tomonidan oçilgan.
Insoniyat tarixidagi eng uzoq muhlatli loyihalardan biri bor-yöği yetti yilda amalga oşirildi. Unga 13 ming muhandis va işçi jalb etildi, qurilişga taxminan 10 milliard funt sterling sarflandi. Inflatsiyani hisobga olganda, bu dastlabki rejadan deyarli ikki barobar köp. Tome de Gamon va yana yuzlab taşabbuskorlar orzusi nihoyat röyobga çiqdi.
XX asrning grand loyihasi hozirça moliyaviy jihatdan özini oqlaganiça yöq. Uzoq kutilgan «farzand» özini ham uzoq muddatda qoplaydigan bölib çiqdi.
