“Isroil mintaqada boshqa qudratli davlat shakllanishini xohlamaydi” - siyosatshunos

Shavkat Ikromov: Druzlar bilan badaviylar o‘rtasida to‘g‘ridan to‘g‘ri kurashish uchun yoki to‘qnashuvlar uchun aslida hech qanday sabab mavjud emas. Bu faqatgina tashqi kuchlar aralashuvi natijasida yuzaga kelishi mumkin bo‘lgan holatlar hisoblanadi. Badaviylar, ya’ni arobiylar butun Arabiston yarimoroli va Shimoliy Afrika bo‘ylab keng tarqalgan, shuningdek, Yaqin Sharq hududida yashaydi. Barcha arab davlatlarida ko‘chmanchilik bilan shug‘ullanuvchi arablarga nisbatan badaviylar tushunchasi ishlatiladi va ular biror bir arab davlatida konflikt keltirib chiqaruvchi yoki to‘g‘ridan to‘g‘ri bir etnik nizolarning markaziga tushuvchi guruh hisoblanmaydi. Druzlar Yaqin Sharq bo‘ylab tarqalgan. Isroilda, Suriyada Iordaniya va Livanda ham druzlar yashaydi. Isroilda yashaydigan druzlar bilan Suriyada yashaydigan druzlarning milliy identifikatsiyasida farq bor. Muammoning ko‘p asosi shu yerda yotadi. Ya’ni Isroildagi druzlar o‘zini shunday tanishtiradi: “biz etnik arablarmiz, e’tiqodiy jihatdan yoki tsivilizatsion nuqtai nazardan biz druzlarimiz va Isroil fuqarolarimiz, ya’ni vatandoshlikka ko‘ra isroilliklarimiz” deb to‘liq o‘zini tanishtiradi. Shuningdek, Isroil armiyasida yahudiy bo‘lmagan harbiylar sifatida faqatgina druzlar xizmat qiladi.

Suriyadagi druzlar o‘zining milliy identifikatsiyasini aytayotganda “biz Suriyada yashovchi druzlarimiz” deb cheklanadi. Ya’ni biz Suriya hukumatiga bo‘ysunamiz yoki biz suriyalikmiz deb aytmaydi. Doimiy ravishda Asad rejimi davrida ham markaziy hukumatdan qaysidir darajada avtonomiya olishga harakat qilgan va shu bilan birga Asad rejimi bilan ular yaxshi kelisha olgan. Chunki Asad rejimi davridagi yuqori lavozimlarni druzlar egallagan, ayniqsa bu xavfsizlik tizimi sohasida. Lekin mamlakat hokimiyatiga ash-Shar’a kelgach, ular doimiy ravishda kurashib kelgan shu islomiy kuchlarning vakili hokimiyatga keldi deb hisoblayapti va hozir Suriyada yashayotgan druzlar o‘rtasida ikkiga bo‘linish sodir bo‘lgan. Ya’ni bir qismi aytadiki, biz markaziy hukumat bilan kelishishimiz kerak, chunki bizning e’tiqodimizga ko‘ra Suriyadagi hukumat bilan kelishish bizning e’tiqodimizda bor deyishadi. Yana bir guruh aytadiki “yo‘q, biz Isroilning ko‘magi bilan o‘zimizga avtonomiya olishimiz kerak, markaziy hukumatga bo‘ysunishimiz kerak emas, chunki bu markaziy hukumat bir vaqtlar bizga nisbatan qattiq kurashgan” degan tafakkurda. Bu muammodan Isroil maksimal darajada foydalanishga harakat qiladi va shu atrofda yashayotgan alaviylar va druzlar o‘rtasidagi keskinlikni sun’iy ravishda vujudga keltirish orqali Suriyaning janubida, Isroil bilan chegara hududlarida to‘qnashuvlar keltirib chiqaradi. Natijada bu yerda muammo shunday tarqaladiki, uning geografiyasi Isroilning bir qismi va Suriyaning bir qismini qamrab oladi. Isroil xavfsizlik nuqtai nazaridan va o‘zining suvereniteti, o‘z xalqini, o‘zining Isroilda yashayotgan druzlarini va Suriyada yashayotgan druzlarni homiysi sifatida o‘zini ko‘rsatib Suriyaga hujum qiladi. Ya’ni badaviylar va druzlar o‘rtasida qanday konflikt bor, buning manbasi nimada degan savol berilganda, aslida hech qanday konflikt yo‘q. Tashqi kuchlar aralashgandagina bu yerda nizo keltirib chiqarish mumkin.

Isroil Suriyada tinchlik bo‘lishidan manfaatdormi?

Kamolidin Rabbimov: Aslida Isroil na Suriyada, na biror bir qo‘shni davlatda kuchli davlatchilik, markazlashgan, qudratli iqtisodiy va harbiy potensiali yuqori bo‘lgan davlatchilik shakllanishini istamaydi. Chunki qo‘shni davlatlarning barchasida Isroilga nisbatan fundamental salbiy qarash jamiyat darajasida juda ham yuqori.

Isroilning Suriya bo‘yicha ham bir qancha loyihalari bor, bular parallel loyihalar. Birinchi loyiha Suriyani Ibrohim kelishuvlariga qo‘shish va shu orqali Isroilga qulay davlatga aylantirish. Ikkinchi loyiha esa Suriya bugungi kunda Turkiyaga oriyentir olyapti. Barcha masalalarda Turkiyaning mintaqadagi eng yaqin ittifoqchisi va bu yerga Turkiya kirib kelyapti. Turkiya shunday davlatki, u sovuqqonlik bilan harbiy mashina shakllantiradi, sovuqqonlik bilan iqtisodiy potensial shakllantiradi va o‘zi uchun xavfsiz bir davlat yoki ittifoqchi davlat shakllantirish vazifasi turibdi. Chunki kurdlar Turkiya uchun asosiy muammo edi va shundayligicha qolyapti, Suriyada esa 2-3 million atrofida kurdlar yashaydi.

Ash-Shar’a Turkiyadan tashqari arab davlatlari oilasi bilan munosabatlarni iliqlashtiryapti va bu albatta, Isroilga yoqmaydi. Ya’ni Isroil siyosatchilari ochiqchasiga aytadiki, birorta bir qo‘shni davlatimizda markazlashgan, qudratli, kuchli davlatchilik bo‘lishi kerak emas, birinchi o‘rinda bugungi kunda Suriyada deyishyapti.

Suhbatni to‘liq shaklda YouTube platformasida tomosha qiling.

NormuhammadAli Abdurahmonov suhbatlashdi.