Ukrainada siyosiy inqiroz. Nega bunday böldi va buyoğiga nima böladi?
|22:56 / 27.07.202524 64913 min
Kiyevdagi uç suhbatdoş – Zelenskiy ofisiga yaqin manba, sotsiolog hamda mustaqil jurnalistning izohlari.
Arsen Dzodzaiev / Global Images Ukraine / Getty ImagesArsen Dzodzaiev / Global Images Ukraine / Getty Images
Ukrainada siyosiy inqiroz yuzaga keldi. 22 iyul kuni Volodimir Zelenskiy Milliy aksilkorrupsiya byurosi (NABU) hamda Korrupsiyaga qarşi ixtisoslaştirilgan prokuraturani (SAP) mustaqillikdan mahrum etdi. Endi ular Ukraina prezidenti tayinlaydigan boş prokurorga böysunişi kerak. Zelenskiyning qarori mamlakatda 2022 yil fevralidan beri birinçi ommaviy noroziliklarga – Ğarbda esa juda jiddiy e’tirozlarga sabab böldi. Oradan ikki kun ötib, Zelenskiy ortga çekindi va korrupsiyaga qarşi kuraş idoralariga mustaqillikni qaytarişga va’da berdi. Meduza Ukraina prezidenti ofisidagilar sodir bölayotgan voqealarga qanday munosabatda ekani, şuningdek, sotsiolog Vladimir Paniotto va ismini oşkor qilişni istamagan ukrainalik jurnalist inqiroz sabablari va uni hal qiliş variantlari haqida nimalarni öylayotganini keltiradi.
«Agar ular qonunni qaytarib olmasa, prezident bu avlodni boy beradi»
Köp yillardan beri mamlakat içki siyosatini yoritib kelayotgan va norozilik namoyişlarida qatnaşgan ukrainalik jurnalist
Bu Volodimir Zelenskiy kadensiyasi (boşqaruv davri) boşlanganidan beri eng ommaviy norozilik namoyişlaridir. Men bunaqasini eslolmayman. Aksiyalar Ukrainaning barça yirik şaharlarida: Kiyev, Çernihiv, Xarkiv, Dnipro, Lviv, Ujgorodda bölib ötdi... Çorşanba kuni har bir oblast markazida miting uyuştirildi. Aynan NABU va SAP turtki bölgani mutlaqo tabiiy. Ba’zi sörovlar Ukrainadagi korrupsiyani uruşdan ham kattaroq muammo deb hisoblaşlarini körsatmoqda. Öylaymanki, hokimiyat bu [korrupsiya] masala qançalik dolzarb ekanini yetarliça baholamagan.
Şu bilan birga, sörovlar boşqa barça huquqni muhofaza qiliş organlariga bölgani kabi NABU va SAPga ham işonçsizlikni körsatmoqda. Ukrainaliklarning 62 foizi NABUga işonmaydi. Zelenskiyning idorasidagilar korrupsiyaga qarşi organlarni nazorat qiliş töğrisidagi qonunni qabul qilar ekan, [ularga] bunday işonçsizlik holatida, ular uçun heç kim [köçaga çiqmaydi] deb öylagan bölişi ham mumkin.
Umuman olganda, hozir hokimiyat vakillari va qonun uçun ovoz bergan deputatlar aynan şu dalildan foydalanmoqda. Aytişlariça, ular NABU yaxşiroq bölişi uçun hamma narsani qilişgan, çunki hozirgi holatida unga fuqarolar işonişmaydi. Ammo ukrainaliklar korrupsiya muammosi hal etilmayotganini juda yaxşi his qilişmoqda – va bu qonunning qabul qilinişi namoyişlarga turtki böldi.
Volodimir Zelenskiy qonunni qabul qiliş zarurligini tuşuntirarkan, korrupsiyaga qarşi tuzilmalarda Rossiya ta’siri mavjudligiga işora qildi. Soğlom fikrlaydigan odamlarning heç biri har qanday tuzilmada rus agentlari bölişi mumkinligini istisno qilmaydi – va NABU ham avliyo emas. Ammo nima uçun prezident öz atrofidagilardan yoki heç bölmaganda OPZJ («Muxolifat platformasi – Hayot uçun» partiyasi)ning hozir ham Rossiyaga qatnab turadigan qoldiqlari işlayotgan Oliy Radadan boşlamasligi kerak? Balki xoinlarni avval öşa yerdan, keyin NABUdan qidiriş kerakdir?
Mavzuga oid
Ular NABUda ham bölişi mumkin, lekin har safar qayerdadir rus agentlarini qidirganingizda, butun boşli idorani yöq qilmaysiz-ku.
Bu holatda ofis şunçaki keraksiz taşkilotlarga hujum qilayotgani yöq. Uşbu organlar taşkil etilişi Ukraina yevrointegratsiyasining şarti edi. Umuman olganda, bu Maydon voqealari ortida turgan qadriyatlarning yöq qilinişi sifatida qabul qilinadi – korrupsiyaga qarşi kuraş namoyişçilarning talablari qatorida bölgan va keyinçalik bu talabga javoban korrupsiyaga qarşi kuraşuvçi organlar taşkil etilgan.
Ha, ular muammoli, xohlaganingizdek tez işlamaydi, lekin bu Ukraina huquq-tartibot tizimida sönggi ön yil içida yaratilgan eng yaxşisi. Şuning uçun ham bu (gap qabul qilingan qonun haqida) şunday qabul qilindiki, hokimiyat muqaddas narsaga qöl kötardi.
Qolaversa, taqqoslaydigan jihatlarimiz ham bor. Agar Zelenskiyning kadensiyasini oladigan bölsak, masalan, Davlat tergov byurosi qanday isloh qilingani haqida katta savollar tuğiladi. Ukrainada heç kimga sir emaski, DTB hozir prezident nazorati ostidagi organga aylangan.
Bunday misollar şuni körsatadiki, prezident Zelenskiy va uning hukumati mustaqil hokimiyat institutlarini yaratiş uçun siyosiy iroda körsatmayapti.
Qonun qabul qilinişining sabablari haqidagi eng işonçli versiyalardan biri şundaki, NABU prezident odamlariga yaqinlaşdi. Yangi misollar – boş vazir örinbosari va milliy birlik vaziri Aleksey Çernişovga qarşi korrupsiya işi.
Kuni keça NABU va SAP Monopoliyaga qarşi kuraş qömitasi rahbari, prezidentga yaqin şaxs, Zelenskiy davrida katta karera qilgan prokuror Pavel Kirilenkoga nisbatan tergovni yakunladi. U Donetsk oblasti ma’muriyati rahbari bölgan, keyin Monopoliyaga qarşi kuraşiş qömitasi rahbari sifatida işlagan, mana endi sudlanuvçilar kursisida ötiribdi. Bundan taşqari, Ukraina ommaviy axborot vositalari prezidentning biznes şerigi va «95 kvartal» studiyasining hammuassisi Timur Mindiçga nisbatan iş oçişga tayyorlanayotgani haqida yozgan.
NABUning öziga ham savollar köp, albatta. Ularni şundoq ham bir neça bor prezident idorasidan töliq mustaqil emaslikda, şuningdek, korrupsiya işlari juda sekin ketayotganida ayblaşgan. Bunga NABUdagilar: «Yigitlar, hukmlar bizga emas, korrupsiyaga qarşi sudga taalluqli», deyişdi. Ammo sönggi voqealar şuni körsatdiki, NABU prezidentning odamlariga yaqinlaşişdan qörqmaydi va bu, albatta, ularning foydasiga katta dalil.
Natijada köplab yoşlar köçaga çiqdi. Asosan 25 yoşgaça bölganlar. Biz (joyning özida işlagan jurnalistlar) qarindoşlari uruşda bölgan 15, 17, 20 yoşli odamlar bilan muloqot qildik. «Otam, akam, erim buning uçun frontda emas», deb yozilgan plakatlar juda köp edi.
Namoyişçilarning ikkinçi toifasi – faxriylar bölib, ular öz navbatida: «Men buning uçun jang qilmaganman», deyişadi. Oyoqsiz, qölsiz, közsiz köplab faxriylar bor edi. Harbiylarning köpçiligi, albatta, frontda, lekin hozirda Kiyevda xizmat safarida bölgan va namoyişga fuqaro kiyimida kelganlar ham uçraydi.
Yoş yigitlar esa hatto Maydon voqealarini eslay olmasliklarini tan olişdi. Bu odamlarning yangi avlodi. Şu bilan birga, ularning aksariyati 18 yoşda, şuning uçun bu potensial elektoratdir. Agar ular [prezident idorasi] qabul qilingan qonunni bekor qilmasa, prezident [ukrainaliklarning] bu [yoş] avlodini abadiy boy beradi, deyiş mumkin. Menimça, u allaqaçon avlodni yöqotgan, lekin hozir, ehtimol, bu vaziyatdan çiqiş uçun qandaydir imkoniyati bordir – bilmayman, keçirim söraş, jin çalğitdi, keçiring, deyiş».
«Deputatlar özini aldangan his qilmoqda. Tongda bir narsa uçun, bir kun ötib boşqa narsa uçun ovoz berişni söraşgan»
Ukraina prezidenti ofisiga yaqin suhbatdoş
Şunday qonun qabul qilişga qaror qilişdi, çunki [idora] bu organlar normal işlaşini xohladi – ular esa heç qaçon normal işlamagan. Bundan taşqari, NABU sörovnomalar böyiça yomon baholangandi. Bu, darvoqe, agar ularga hujum qilinsa, heç kim ularning yonini olib çiqmaydi, degan qarorga kelişning sabablaridan biri bölgandi.
Ular köplab mayda masalalar bilan şuğullanişadi, masalan, Rada deputati davlat hisobidan kvartira ijaraga olgan, lekin bunga haqqi yöq edi, çunki u şundoq ham Kiyevda yaşaydi. U yerda savolning narxi oyiga 500 dollar.
Balki ofis bu organda öz obrösiga qandaydir tahdid körgandir, lekin Çernişovning işiga prezidentning aloqasi yöq-ku. Hatto Mindiç işida ham prezidentning aloqasi yöq.
Albatta, ofisdagilar bunday reaksiyani kutmagandi. Agar şunday bölişi mumkinligini bilişganida, uç marta öylab körilgan bölardi. [Qonun loyihasini yoqlab ovoz bergan] deputatlar orasida ham töğridan töğri bunday qarşi harakatlar bölişini kutganlar kam edi.
Bu biz hokimiyatimiz davridagi eng katta norozilik namoyişlari. Aslida, şuning uçun ham oxir-oqibat [qonunni] bekor qilişga qaror qilişdi. [Namoyişçilar bilan işlaş] tajribasi yöq. U [Volodimir Zelenskiy] har doim xalqqa e’tibor qaratadi, özi ijtimoiy tarmoqlarni, mintaqaviy naşrlarni öqiydi.
Şu payt u derazadan 10 ming kişini kördi (23 iyul kuni Kiyevda bölib ötgan norozilik namoyişi haqida – «Meduza» izohi). Çorşanba kuni ertalab [qonunni] bekor qiliş vaqti kelgani ma’lum böldi.
Gap şundaki, Kiyevning Yevrokomissiya va aksariyat yirik donor mamlakatlar – Fransiya, Germaniya va boşqa davlatlar bilan yaşirin şartnomasi bor. Odatda, mamlakat Yevropa Ittifoqiga qöşilganda, a’zolik jarayonida rivojlaniş uçun katta miqdorda mablağ oladi. Ukrainaga [ğarblik hamkorlar] mamlakatni tiklaş uçun milliardlab yevro yordam ajratmoqda. Ammo Kiyevga ular xuddi biz ularni Yevropa Ittifoqiga qöşilganimiz uçun olayotgandek ajratiladi.
Ukraina, öz navbatida, islohotlarni, jumladan, korrupsiyaga qarşi islohotlarni davom ettiriş majburiyatini oladi. Bu yerda esa biz öz tomonimizdan şartnomani buzayotgan bölib çiqyapmiz. SAP va NABU mustaqilligi 2022 yilda Ukrainaning Yevropa Ittifoqiga nomzodlik maqomining şarti edi. Va hozir ular [Yevropa Ittifoqi] rasman, korrupsiyaga qarşi organlarning mustaqilligi yöqolganiga işora qilib, Ukrainaning nomzodlik maqomi «barça oqibatlari bilan» bekor qilinişini aytişlari mumkin.
Hozir yangi qonun kiritildi – öylaymanki, Rada 31 iyul kuni navbatdan taşqari yiğilib, unga ovoz beradi. [Qonunni qabul qiliş uçun ovoz bergan] köplab deputatlar özlarini aldangandek his qilişmoqda. Ertalab bir narsani yoqlab ovoz berişni söraşgandi, keyingi kuni esa boşqasini söraşdi. Natijada ğirt ahmoq bölib körinasan.
Bundan taşqari, odamlarning yana bir qismi – uşbu infratuzilmaning bemorlaridir (ya’ni, NABU tekşiruvlari figuranti). Ular «nihoyat adolat qaror topgani»dan baxtiyor edi.
«Köpçilik bu qonunni Ukrainaning Yevropadagi kelajagiga tahdid sifatida körişdi»
Kiyev xalqaro sotsiologiya instituti prezidenti Volodimir Paniotto
Öz-özidan norozilik namoyişlari unçalik katta bölmadi. Masalan, Kiyevda 22 iyul kuni ikki mingga yaqin, 23 iyul kuni esa töqqiz mingga yaqin odam köçaga çiqdi. Taqqoslaş uçun: Maydon voqealari davrida yuz mingdan milliongaça namoyişçilar töplangan. Ammo bugungi kunda bu, ehtimol, uruş davridagi eng yirik norozilik namoyişlaridir.
Bungaça ham norozilik uçun sabablar bölgan – masalan, [Ukraina qurolli kuçlari sobiq boş qömondoni Valeriy] Zalujniyning iste’foga çiqişi kabi, ammo odamlar uruş paytida bunday harakatlar jamiyat birligiga va duşmanga qarşi turişga zarar yetkazişini tuşunişgan. Hozir esa bu masala [jamiyat uçun] ança prinsipial edi. 22-24 iyul kunlari Kiyev, Lviv, Dniprodagi voqealar faol fuqarolarni, jumladan, faxriylar, talabalar, IT-sektor vakillari, huquq himoyaçilarini birlaştirdi.
Uruş şaroitida jamiyat çeklovlarga yuqori tolerantlik körsatadi hamda duşmanga qarşi kuraşiş va omon qolişga e’tibor qaratadi. Biroq, qiyinçilik bilan qölga kiritilgan va Ğarbni qöllab-quvvatlaşning (şu jumladan, harbiy yordamning) asosiy şarti bölgan korrupsiyaga qarşi organlar işiga aralaşiş «qizil çiziq» sifatida qabul qilinadi.
Qonun Yevropagaça bölgan ötmişga qaytiş mumkinligini anglatadi: u institutsional kafolatlarga bölgan işonçga putur yetkazadi. Korrupsiyaga qarşi islohot sönggi yillardagi kam sonli sözsiz yutuqlardan biri sifatida qabul qilinayotganini hisobga olsak, bu ayniqsa oğriqli. Köpçilik bu qonunni Ukrainaning Yevropa kelajagiga tahdid sifatida qabul qildi. Aslida, 2013 yilgi Maydon voqealari ham köp jihatdan Yevropa kelajagiga tahdid bilan boğliq edi.
Kiyev xalqaro sotsiologiya instituti (KMIS) ötkazgan sörovga köra, iyun oyida Zelenskiyga aholining 65 foizi işonç bildirgan, bu juda yuqori işonç körsatkiçi (uruş boşlanişidan oldin atigi 32 foiz edi). Va u jamoatçilik fikriga ança sezgir munosabatda böladi. Aslida, Zelenskiy allaqaçon ortga qaytişini e’lon qilgan va Radaga korrupsiyaga qarşi organlarning mustaqilligini kafolatlovçi yangi qonunni kiritgan. Muammo hal böladi degan umid bor.
Qonunning töliq qaytişi jamiyatdagi keskinlikni yumşatadi. Asosiy savol şundaki, bu haqiqatan ham töliq orqaga qaytiş böladimi yoki yöqmi. Hokimiyatning korrupsiyaga qarşi kuraşuvçi organlarga ta’sir ötkaziş imkoniyatlari va izlarini qoldirişga urinişlar bölmaydimi? Agar hamma narsa töğri bölsa ham, hamma bunga işonadimi?
