«Sulhmi yoki ultimatum?» - Tramp va Netanyahu uçraşuvida Ğazo böyiça 20 bandlik tinçlik rejasi e’lon qilindi

- Ğazoni qayta quriş va iqtisodiy jihatdan jonlantiriş uçun Trampning iqtisodiy rivojlaniş rejasi tuziladi. Maxsus iqtisodiy zona taşkil etiladi. Heç kim Ğazodan majburan çiqarilmaydi: ketişni istaganlar erkin çiqib ketişi va qaytişi mumkin böladi.

- HAMAS va boşqa guruhlar Ğazoni boşqarişda bevosita ham, bilvosita ham rol öynamaslikka rozilik bildiradi. Barça harbiy infratuzilmalar, jumladan tunnellar hamda qurol işlab çiqariş inşootlari butkul yöq qilinadi. Ğazo demilitarizatsiyasi mustaqil kuzatuvçilar nazorati ostida amalga oşiriladi.

- AQŞ arab davlatlari va xalqaro hamkorlar bilan Ğazoga zudlik bilan joylaştiriladigan vaqtinçalik Xalqaro Barqarorlaştiriş Kuçini (ISF) işlab çiqadi. ISF Ğazoda tekşiruvdan ötgan falastinlik politsiya kuçlarini tayyorlaydi va qöllab-quvvatlaydi.

- Isroil Ğazoni bosib olmaydi va anneksiya qilmaydi. Isroil Mudofaa Kuçlari demilitarizatsiya bilan boğliq bosqiçlarga asosan çekinadi va Ğazo hududini bosqiçma-bosqiç Xalqaro kuçlarga topşiradi. Biroq Ğazo qaytadan paydo bölişi mumkin bölgan tahdiddan yetarliça himoyalangunga qadar xavfsizlik perimetri mavjud bölib turadi.

- Islohotlar bajarilgandan keyin Falastin xalqining öz taqdirini özi belgilaş va davlatçilikka işonçli yöl uçun şaroitlar yaratilişi mumkin va va boşqalar.

Rejadan taşqari gaplar

Matbuot anjumanida Tramp Netanyahuga rejani qabul qilgani uçun minnatdorlik bildirdi. «Rahmat hammaga. Bu katta va gözal kun – ehtimol sivilizatsiya tarixidagi eng buyuk kunlardan biri bölişi mumkin», dedi u.

«Va men faqat Ğazo haqida gapirmayapman. Biz undan ham kengroq narsani muhokama qilyapmiz. Bu Yaqin Şarqda tinçlik deb ataladi. Boş vazir Netanyahu va men köplab muhim masalalar böyiça muhim uçraşuvni yakunladik: Eron, savdo, Ibrohim kelişuvlarini kengaytiriş va eng muhimi, Ğazodagi uruşni qanday yakunlaşni muhokama qildik», — deya Trampning sözlarini keltirmoqda Al-Jazeera. U Netanyahuga va Yaqin Şarqdagi yetakçilarga, şuningdek Turkiya, Indoneziya, Pokiston va Yevropa yetakçilariga minnatdorlik bildirdi.

Tramp uruşni yakunlaş böyiça rejasini taniştirar ekan, köplab mamlakatlar uning işlab çiqilişiga hissa qöşganini, reja köpçilikka «yoqqani»ni ta’kidladi.

«Reja asosida arab va musulmon mamlakatlari yozma ravişda Ğazoni tezda demilitarizatsiya qilişga, HAMAS va boşqa taşkilotlarning harbiy imkoniyatlarini bekor qilişga rozilik bildirişgan. Buni darhol amalga oşiriş kerak», — dedi u.

Tramp rejani amalga oşirişda arab va musulmon davlatlarining rolini qayd etdi.

«Arab va musulmon davlatlari HAMAS bilan şuğullaniş majburiyatlarini bajara olişlari kerak. Ular bilan işlaşlari lozim, çunki bu biz şuğullangan guruh emas. Lekin arab mamlakatlari buni amalga oşiradi. Menimça, ular allaqaçon buni qilişgan. Aks holda, ular bunday qadamni taşlamagan bölardi», dedi u.

Tramp rejasiga köra, Ğazo boşqaruvida böladigan rahbarlar Falastin xalqining tanlovi orqali emas, balki özi boşqaruvçi xalqaro organ tomonidan tanlanadi. Tramp bu taşkilot «Tinçlik kengaşi» deb atalişini va şaxsan özining raisligi ostida bölişini bildirdi.

«Uni Donald Tramp, AQŞ prezidenti deb tanilgan bir janob boşqaradi. Bu menga qöşimça iş böladi, ammo bu juda muhim, şuning uçun men bunga tayyorman», — dedi Tramp. Unga köra, kengaşda Buyuk Britaniyaning sobiq boş vaziri Toni Bler va boşqalar ham böladi.

Anjumanda Tramp yonida turgan Netanyahu Isroilning boşqa qaraşlari borligini taklif qildi.

«Isroil yaqin kelajak uçun xavfsizlik mas’uliyatini, şu jumladan xavfsizlik perimetrini saqlab qoladi. Ğazo – Hamas ham, Falastin Ma’muriyati ham boşqarmaydigan tinç fuqarolik ma’muriyati tomonidan boşqariladi. Bu Isroil bilan haqiqiy tinçlik tomon qaraşga sodiq bölganlar tomonidan boşqaruv», dedi Netanyahu.

HAMAS hali javob bermadi

Tramp taşabbusining taqdiri baribir HAMASga boğliq bölib qolmoqda. Ularning muzokaralarda qatnaşmaganligi va qurolsizlanişni bir neça bor qat’iy rad etgani rejaning hayotiyligiga şubha uyğotmoqda.

Isroil ma’lumotiga köra, Hamas 2023 yil 7 oktyabrdagi hujum çoğida boşlangan uruşdan beri 48 garovni uşlab turibdi, şundan 20 nafari hanuz tirik. «Hamas hali rasmiy ravişda reja bilan tanişmadi, faqat OAV orqali xabardor böldi», — dedi guruh rasmiysi Reutersʼga.

Ammo keyinroq ma’lum bölişiça, Qatar boş vaziri va Misr razvedka boşliği duşanba kuni keçqurun 20 banddan iborat rejani Hamas muzokaraçilariga ulaşdi. Hamas muzokaraçilari uni vijdonan körib çiqib, javob berişlarini aytişdi.

«Endi HAMAS biz bugun ilgari surgan şartlarni qabul qilişi vaqti keldi. Va bu – biz ilgari işlagan Hamas emas. Çunki mening taxminimça 20 mingdan ortiq inson öldirildi. Ularning rahbarlari uç marta yöq qilindi. Demak, siz oxirgi tört-beş yil davomida işlagan odamlardan butkul boşqalar bilan muomala qilyapsiz», – dedi Tramp.

Köpçilik tahlilçilarga köra, bu rejalar «Hamas uçun töliq taslim bölişni» anglatadi. Taklifni bayon etar ekan, Tramp reja falastinliklarga kelajaklari uçun mas’uliyat oliş imkoniyatini beriş maqsadida ekanini aytdi.

Tramp hali bu rejaga rozi bölmagan Hamas bitimni rad etsa nima bölişi aytib, guruhga tahdid qildi.

«Agar HAMAS bitimni rad etsa, bu har doim mumkin… Bibi, siz bizning töliq qöllab-quvvatimizga ega bölardingiz, kerak bölgan işni qilişingiz uçun», — dedi Tramp, Netanyahuning taxallusidan foydalangan holda.

«Men sizning Ğazodagi uruşni tugatişga qaratilgan rejangizni qöllab-quvvatlayman, u bizning uruş maqsadlarimizga erişadi. U barça garovdagilarimizni qaytaradi, Hamasning harbiy salohiyati va uning siyosiy hukmronligini yöq qiladi va Ğazo heç qaçon Isroil uçun tahdid bölmaydi», – dedi Netanyahu.

Şuningdek, Netanyahu ham agar reja rad etilsa yoki buzilsa qanday muqobil yöllar mavjudligi haqida ogohlantirdi.

«Agar Hamas sizning rejangizni rad etsa yoki qabul qilayotgandek qilib, söngra asosan unga qarşi harakat qilsa, Isroil işni öz qöli bilan «tugatadi». Bu oson yöl bilan ham, qiyin yöl bilan ham bajarilişi mumkin, lekin bajariladi. Biz oson yölni afzal köramiz, lekin bu bajarilişi kerak».

Falastinliklar uçun kafolat yöq

Vaşingtondagi siyosat ilmlar instituti tadqiqotçisi Filis Benis Al-Jazeera'ga aytişiça, Trampning rejasida falastinliklar manfaatini himoya qiluvçi kafolatlar yöq.

«Har qanday paytda Isroil uruşga qaytmoqçi bölsa va ular «biz kutgan turdagi hamkorlikni olmadik, şuning uçun biz uruşga qaytişimiz kerak; uzr, janob prezident» deb aytişlari mumkin. Buning barça belgisi mavjud», — deb qöşimça qildi u.

Ğazodan xabar berayotgan Tareq Abu Azzoum odamlar hozirça bu rejadan muvaffaqiyat kutişga şubha bilan qarayotganini aytdi.

«Köplab falastinliklar demilitarizatsiya va Hamasning olib taşlanişiga oid hozirgi talablar rad etilişi mumkin deb hisoblaşadi», — dedi u. «Şunga qaramay, odamlar Isroil harbiy kuçlarini Ğazodan qaytarişni, falastinlik mahbuslarning ozod qilinişi va qarama-qarşiliklar yana qaytib kelmasligini kafolatlaydigan har qanday töxtovni kutmoqdalar, bu esa hozirgi rejada aniq körsatilmagan», — deb qöşimça qildi u.

AQŞdagi Xalqaro munosabatlar (CFR) tahlil markazi eksperti Stiven Kukga köra, hali işlar köp: «Uruş yakuniga yaqinlaşayotgandek körinadi, ammo hali işlar köp. Qatarliklar Hamasga bosim ötkazişi, Netanyahu esa xavfsizlik kabinetini köndirişi kerak».

CFR mutaxassisi, Tramp ma’muriyatida işlagan Elliott Abramsning New York Times'ga aytişiça, Isroilning harbiy kampaniyasi Hamasni zaiflaştirgan. Guruh rahbarlari öz hayotlarini saqlab qoliş uçun bitimni qabul qilişga majbur bölişi mumkin.

«Hamas ‘Isroil tobora köproq yakkalanib, qoralanyapti, ular tez orada töxtaşga majbur bölişadi’, deb öylaşi mumkin edi. Ammo Tramp bugun bu imkoniyatni yöqqa çiqardi. Endi ular töxtaşmaydi. Bu Hamasni burçakka qamab qöydi», deydi Abrams.

Matbuot anjumanida Netanyahu Trampni Isroilning dösti sifatida olqişlasa-da, rejaning ayrim jihatlari – jumladan, xalqaro tan olingan Falastin ma’muriyatidan talab qilinayotgan islohotlar va Falastin davlatçiligi istiqbollaridan özini uzoq tutdi.

Trampning rejalari ortidan — Turkiya, Qatar, Iordaniya, BAA, Indoneziya, Pokiston, Saudiya Arabistoni va Misr qöşma bayonot e’lon qildi.

Hujjatda AQŞ prezidenti tomonidan taqdim etilgan Ğazo uruşini töxtatiş, mintaqani tiklaş va falastinliklarning majburan köçirilişining oldini olişga qaratilgan 20 bandlik rejadan mamnuniyat bildirilgan.

Falastin ma’muriyati esa Tramp taşabbusini olqişlab, AQŞ va hamkorlar bilan töliq bitimga erişiş uçun işlaşga tayyor ekanini bildirdi.