Trampning tinçlik «rejasi», Eronning sanksiyalarga javobi va Afğonistonda bloklangan internet – kun dayjesti
|18:59 / 30.09.20255 71010 min
Ötgan kun davomida jahonda röy bergan eng asosiy voqea va yangiliklar şarhi bilan kundalik xabarnomada taniştiramiz.
Sulhmi yoki Hamasga ultimatum?
29 sentabrda AQŞ prezidenti Donald Tramp Oq uyda Isroil boş vaziri Binyamin Netanyahuni qabul qilib, Yaqin Şarqda tinçlik «juda yaqin» ekanini bildirdi. U Isroilning Ğazodagi uruşini tugatişga qaratilgan 20 bandlik rejasini taqdim etdi. Hujjatni maxsus elçi Stiv Uitkoff va Jared Kuşner işlab çiqqan.
Rejaga köra, Ğazo «terror»dan xoli hududga aylantiriladi, qayta rivojlantiriladi va vaqtinça betaraf texnokratlar qömitasi tomonidan boşqariladi. Qömitani Trampning özi nazorat qiladi. Uruşga nuqta qöyiş uçun Isroil kelişilgan çiziqqa çekinadi, harbiy harakatlar töxtaydi. 72 soat içida barça garovdagilar qaytariladi, şundan söng Isroil 250 umrbod mahbus va 1700 ğazolikni ozod qiladi. Qurol topşirgan Hamas a’zolariga amnistiya berilişi, istaganlari xorijga çiqişi mumkinligi qayd etilgan.
Humanitar yordam BMT va Qizil yarim oy orqali kiritiladi, quriliş işlari maxsus iqtisodiy zona orqali amalga oşiriladi. Barça harbiy infratuzilmalar yöq qilinadi, Ğazo demilitarizatsiyasi xalqaro kuzatuvçilar nazoratida keçadi. Şuningdek, AQŞ va arab davlatlari iştirokida Xalqaro barqarorlaştiriş kuçlari tuziladi. Bu tinçlikparvar kuçlar Ğazoga kiritilib, tanlab olingan Falastin politsiyasini öqitadi. Isroil esa Ğazoni anneksiya qilmasligiga va bosqiçma-bosqiç çekinişiga va’da beradi.
Matbuot anjumanida Tramp rejani «sivilizatsiya tarixidagi buyuk kun» deb atadi, arab va musulmon davlatlari qöllab-quvvatlaganini aytdi. Ammo Hamas hali rasmiy javob bermadi, qurolsizlaniş talabini rad etib kelmoqda. Netanyahu Isroil xavfsizlik çoralarini saqlab qolişini ta’kidladi. Köpçilik tahlilçilar rejani Hamas uçun «töliq taslim böliş» deb baholadi. Falastin ma’muriyati esa taşabbusni olqişlab, töliq bitim uçun muzokaraga tayyorligini bildirdi.
Trampning aytişiça, agar Hamas bu rejaga rozi bölmasa, Bibi AQŞ tomonidan töliq qöllovni oladi va kuçliroq harbiy harakatlarga «yaşil çiroq» yoqiladi.
Eron sanksiyalarga «qat’iy» javob bermoqçi
Rasmiy Tehron BMTning Eron va uning yadroviy dasturiga qarşi sanksiyalari qayta tiklanişiga «qat’iy javob berişga» tayyorligini ma’lum qildi. «Eron Islom Respublikasi öz huquqlari va milliy manfaatlarini qat’iy himoya qiladi, öz xalqi manfaatlari va huquqlariga qarşi qaratilgan har qanday harakatlarga qat’iy va adekvat javob beradi», — deya ma’lum qildi Eron Taşqi işlar vazirligi 28 sentabr, yakşanba kuni.
Mavzuga oid
Vazirlik bayonotida, şuningdek, xalqaro hamjamiyat BMT sanksiyalariga qarşi turişga çaqirilgan. Tehron ularning tiklanişini «qonuniy asossiz va qabul qilib bölmas holat» deb hisoblaydi.
BMT Xavfsizlik kengaşining Eronga qarşi sanksiyalari 28 sentabrga ötar keçasi tiklandi. Bu çeklovlar 2015 yilda Tehron yadroviy dasturi böyiça Qöşma keng qamrovli harakatlar rejasi qabul qilinganidan keyin töxtatilgan çeklovlardir. Eron va 5+1 davlatlari - Buyuk Britaniya, Germaniya, Xitoy, Rossiya, AQŞ va Fransiya örtasida imzolangan kelişuv qoidalaridan biri, Tehronda jiddiy qoidabuzarliklar aniqlangan taqdirda BMTning rasmiy sanksiyalarini tiklaşni nazarda tutgan.
2018 yilda, Donald Trampning birinçi prezidentlik muddati davomida Qöşma Ştatlar Eron öz majburiyatlarini buzganini iddao qilib, yangi sanksiyalar joriy etgan hamda kelişuvdan bir tomonlama çiqqan edi.
Saakaşviliga 3 million dollarlik «jarima»
Tbilisi şahar sudi Gurjistonning sobiq prezidenti Mixail Saakaşvili va Davlat maxsus qöriqlaş xizmati sobiq rahbari Teymuraz Janaşiyaga mamlakat budjetiga qariyb 9 million lari — 3,3 million dollar miqdorida tovon tölaş majburiyatini yukladi.
2025 yil mart oyida Tbilisi sudi Saakaşvilini katta miqdordagi budjet mablağlarini rastrata qilişda aybdor deb topib, 9 yilga ozodlikdan mahrum qildi. Janaşiyani esa mansab vakolatini suiiste’mol qilganlikda aybdor deb topdi va 300 ming lari miqdorida jarimaga tortdi.
Şundan söng, Gurjiston Adliya vazirligi Saakaşvili va Janaşiyaga nisbatan 9 million lari miqdoridagi öğirlangan pullarni undiriş böyiça fuqarolik da’vosini qözğatgan edi.
Mixail Saakaşvilining advokati Beka Basilay sud qarorini şarhlar ekan, sud tizimi «hukmron «Gurjiston orzusi» partiyasi asosçisining körsatmalariga böysunişini» aytdi.
«Saakaşvili, masalan, Gurjistonda Donald Trampni qabul qilgani yoki Vaslav Gavel qabriga gul qöygani uçun xarajatlarni qoplaşi kerakligi aytilmoqda. Bu nima degani? Saakaşvilining işi böyiça tanlab olingan, siyosiy asoslangan, mutlaqo asossiz qarorlarni köp körganmiz. Endi bunga moliyaviy ta’qib ham qöşildi», dedi u.
Rastrata haqidagi sud qaroridan köp ötmay, Tbilisidagi sud Saakaşvilini çegarani noqonuniy kesib ötişda aybdor deb topdi va tört yarim yilga ozodlikdan mahrum qildi.
Saakaşviliga çiqarilgan barça hukmlar hisobga olinsa, u 12 yil-u 6 oy, ya’ni 2034 yil 1 aprelgaça qamoqda ötirişi kerak böladi.
Belgorodda blekaut
Ukraina qurolli kuçlarining Belgorod issiqlik elektr stansiyasiga hamda boşqa energetik infratuzilma obektlariga raketa zarbasi oqibatida Belgorodning bir qismi elektr ta’minotisiz qoldi.
IES böylab zarba keçqurungi soat yetti atrofida yöllangan. Natijada butun rayonlar toksiz qolgan, jumladan, köçalardagi çiroqlar öçgan, svetoforlar işlaşdan töxtagan, köpçilik liftlarda qamalib qolgan.
Şuningdek, Belgorod IESdan elektr oladigan şahar atrofidagi bir qança aholi yaşaş manzillari, jumladan, Şebekino va Stariy Oskol ham svetsiz qolgan.
Keyinroq gubernator Vyaçeslav Gladkov elektr uzatişda zaxira sxemalariga ötilayotgani va taxminan ikki soatdan keyin elektr ta’minoti tiklanişini aytib çiqdi. Ammo köplab rayonlarda butun tun böyi svet yonmagan. Nasoslar öçişi tufayli suv ta’minotida ham uzilişlar röy bergan.
Şaharning ayrim hududlarida ertalabdan dökonlar işlamadi, svetoforlar işida uzilişlar davom etdi, ayrim köçalarda tartibga soluvçilar işlaşiga töğri keldi. Kunning ikkinçi yarmiga kelib rasmiylar iste’molçilarning 90 foizi uçun elektr ta’minoti tiklanganini ma’lum qildi.
Isroil Qatardan uzr söradi
Isroil boş vaziri Binyamin Netanyahu 28 sentabr kuni Qatar boş vaziri Muhammad bin Abdurahmon Ol Soniyga qönğiroq qilib, Qatar suverenitetini buzgani va 9 sentabr kuni Isroilning Dohaga bergan zarbasi oqibatida Qatar xavfsizlik xizmati xodimi halok bölgani uçun uzr söradi. Bu haqda Axios Isroilning uç nafar rasmiysiga tayanib xabar berdi.
Isroil va Qatar rasmiylari bu haqda e’lon qilmadi. Axios naşrining ta’kidlaşiça, «uzr söraş» Qatarning Ğazodagi uruşni töxtatiş va garovga olinganlarni ozod qiliş böyiça muzokaralarda Isroil va Hamas örtasidagi vositaçiligini qayta tiklaş uçun asosiy şart bölgan.
Qayd qilinişiça, Netanyahuning qönğiroği uning Vaşingtonga rasmiy taşrifi çoğida amalga oşirilgan. Amerika va Isroil rasmiylarining fikriça, Qatar vositaçiligining qayta tiklanişi kelişuvga erişiş uçun muhim hisoblanadi.
9 sentabr kuni Dohaga berilgan zarba Hamas yetakçilariga qaratildi, buning oqibatida asosan quyi darajadagi amaldorlar halok böldi. Isroil rasmiylari nişon «yuqori martabali terrorçilar» bölganini da’vo qilmoqda, ammo operatsiya jiddiy diplomatik inqirozga olib kelganini tan olmoqda.
Bir qator arab davlatlari Isroilning harakatlarini keskin qoraladi.
Afğonistonda internet bloklanmoqda
Afğonistonda «Tolibon» hukumati bir neça hafta oldin optik tolali internet aloqalarini uzişni boşlaganidan keyin, mamlakat böylab telekommunikatsiyalarni töliq öçirdi. BBC naşrining yozişiça, hozir mamlakat «töliq internet uzilişi»ni boşdan keçirmoqda.
Xalqaro axborot agentliklari Kobuldagi ofislari bilan aloqani yöqotganini aytmoqda. Mobil internet va sun’iy yöldoş televideniyesi ham butun Afğoniston böylab jiddiy izdan çiqqan.
«Tolibon» bu uzilişning rasmiy sababini hali e’lon qilgani yöq. «Tolibon» rasmiysi telekommunikatsiya uzilişi «keyingi e’longaça» davom etişini aytdi.
Diplomatik manbalar BBC'ga internetning uzilişi butun mamlakat böylab bank tizimlari va elektron tijoratga ta’sir qilişi mumkinligini bildirdi.
Kobuldagi bir neçta odamning aytişiça, ularning optik tolali interneti iş kuni oxirida, soat 17:00 atrofida töxtab qolgan. Şu sababli, köplab odamlar buning ta’sirini faqat seşanba kuni ertalab, bank xizmati va boşqa bizneslar qayta işga tuşganda sezişlari kutilmoqda.
«Tolibon» ilgari internetga muqobil yöl yaratilişini aytgan, ammo tafsilotlarni bermagan.
