Trampning Ğazodagi uruşni tugatiş rejasi – muhim qadam. Uning yölida qanday tösiqlar bor?

Tramp öz taklifini bitim deb atagan bölsa-da, aslida bu kelgusidagi muzokaralar uçun doiraviy kelişuv yoki uning özi qaçondir aytganidek «prinsiplar» töplamidir. Bu uruşni yakunlaş uçun zarur bölgan batafsil reja bölib körinmayapti.

Bu köproq Trampdan oldingi prezident Jo Bayden 2024 yil may oyida öt oçişni bosqiçma-bosqiç töxtatiş va uruşni tugatiş böyiça kelişuvga erişişga urinib e’lon qilgan hadli kelişuvga öxşaydi. Öşanda sulh tuziş va garovga olinganlarni almaşiş uçun Isroil va Hamasga sakkiz oy kerak bölgandi.

Tramp keng qamrovli tinçlik kelişuvini xohlaydi. Ammo buning uçun ulkan hajmdagi işni bajariş kerak böladi: Isroil qöşinlarini olib çiqiş liniyalarini belgilaş, garovdagilarni ozod qiliş detallari hamda buning evaziga qöyib yuboriladigan falastinlik mahbuslar röyxatini kelişib oliş, uruşdan keyingi davlat boşqaruvi şartlarini işlab çiqiş hamda boşqa köplab masalalar.

Bu masalalarning heç biri Trampning rejasida batafsil körib çiqilmagan va ularning har biri kelişuv buzilişiga sabab bölişi mumkin.

Doiraviy kelişuv oldingi takliflarning elementlarini ham öz içiga oladi, jumladan, iyul oyida taqdim etilgan Saudiya Arabistoni hamda Fransiya rejasi, şuningdek, Tramp raisligidagi «Tinçlik kengaşi» (AQŞ prezidenti rejasiga köra, Ğazoni vaqtinça boşqarib turişi kerak bölgan ötiş davri organi) tarkibidan örin olişi kutilayotgan Buyuk Britaniyaning sobiq boş vazirining oxirgi işlanmalarini ham.

Hujjat Trampning maxsus vakili Stiv Uitkoff hamda Amerika prezidenti kuyovi Jared Kuşner tomonidan, Isroil, Yevropa va arab davlatlari, jumladan, Falastin masalasida vositaçilik rolini bajarayotgan Qatar va Misr bilan maslahatlaşuvlardan söng işlab çiqilgan.

U barça harbiy harakatlarni töxtatiş, Isroil kuçlarini çeklangan tarzda olib çiqiş, Hamas asirligida qolayotganlarning barçasini ozod etiş, keyin esa Isroil qamoqxonalaridan yuzlab falastinlik mahbuslarni qöyib yuborişni nazarda tutadi.

Rejaga köra Ğazoda texnokratlarning mahalliy ma’muriyatini taşkil etişni közda tutilgan, u «Tinçlik kengaşi» nazorati ostida kundalik boşqaruv masalalari bilan şuğullanişi kerak böladi – kengaş qarorgohi Misrda joylaşadi.

«Tinç-totuv yaşaşga ahd qilgan» va qurollarini topşirgan Hamasning qolgan a’zolari amnistiya qilinadi. Qolganlari surgun qilinadi. AQŞ va arab davlatlari tomonidan taşkil etilgan xalqaro «barqarorlaştiriş» kuçlari Ğazo sektorida xavfsizlikni ta’minlaşni öz zimmasiga oladi va şu bilan Falastin qurolli guruhlarining demilitarizatsiyasini ta’minlaydi.

Falastin davlati tilga olingan, lekin juda noaniq atamalarda. Rejaga köra, agar Falastin milliy ma’muriyati isloh qilinsa, «oxir-oqibat Falastinning öz taqdirini özi belgilaş va davlatçilik sari haqiqiy yöli uçun şaroitlar paydo bölişi mumkin».

Arab davlatlari uçun Trampning taklifi katta taraqqiyot. Qisman buning sababi şundaki, ular uning fevral oyida Ğazoda falastinliklarni majburan köçirişni nazarda tutuvçi «riviyera» yaratiş ğoyasidan qutulişdi.

Rejada heç qanday majburiyatsiz bölsa ham, heç bölmaganda Falastin davlati haqida eslatma bor.

Nihoyat, AQŞ rejasida «Isroil Ğazoni bosib olmaydi yoki anneksiya qilmaydi» deyiladi (Iordan daryosining Ğarbiy sohiliga nisbatan bunday va’da yöq bölsa-da). Bu arab davlatlari uçun prinsipial muhim punkt, hatto rejaning boşqa bandi – Isroilning Ğazo «xavfsizlik perimetri»da öz iştirokini saqlab qolişi unga zid bölsa ham.

Isroilga kelsak, Netanyahu barça asosiy kelişuvlar uning uruşni tugatiş maqsadlariga mos kelişini aytadi. Ya’ni Hamasni qurolsizlantiriş, Ğazoni demilitarizatsiya qiliş va kelajakda Falastin davlatini yaratmaslik.

Ammo uning hukumatining ba’zi a’zolari qurolsizlantiriş va Falastin maqomi töğrisidagi şartlarni qabul qilişadimi yoki u bu bosimdan taklif bandlarini qöşiş yoki «aniqlaştiriş» uçun foydalanadimi, hozirça bunisi noma’lum.

Endi köp narsa Hamasning javobiga boğliq.

BBC jurnalisti Ruşdi Abu Aluf aytganidek, bu navbatdagi «Ha, lekin...» holati bölişi mumkin, bunda Hamas taklifni göyoki qabul qiladi, lekin uning bandlarini aniqlaştirişni söraydi. Şunday qilib, Oq uy uruşni tugatiş böyiça oldingi «doiraviy kelişuvlar» va «tamoyillar» mualliflari bilan bir xil xarajatlarga duç kelişi mumkin.

Oq uyda duşanba kuni yana bir muhim voqea yuz berdi: Tramp qöşma bayonot oldidan Netanyahuni Qatardan keçirim söraşga majbur qildi.

Qatar sentabr oyi boşida Isroil Dohada Hamas rahbariyatini nişonga olgani uçun uzr söraşni talab qilgandi. Endi Qatar Isroil va Hamas örtasidagi vositaçi roliga qaytişi mumkin.

Tramp va Netanyahuning uçraşuvi arafasida Ğazo şahrini öqqa tutiş va havo zarbalari kuçaydi. Isroil armiyasi bu yerga uçinçi zirhli diviziyani joylaştirdi. Bu kengaytirilgan hujum – Isroilning Hamasga bosim ötkaziş rejasining bir qismi sifatida körilmoqda, ammo bu harakatlar faqat tinç aholiga yanada köproq vayronagarçilik keltirmoqda.

Dunyoning köplab davlatlari Isroilning harakatlarini qoraladi. Ayni paytda, Hamasning Ğazodagi qömondoni Az al-Din al-Haddod «sönggi hal qiluvçi» jangga tayyorlanmoqda, guruhning dala qömondonlaridan biri BBC bilan suhbatda unda 5 ming jangari iştirok etişini aytgan.

Saudiya Arabistoni va Fransiya boşçiligidagi Yevropa va arab davlatlari Isroilning harakatlaridan dahşatga tuşib, butun yoz davomida diplomatik yondaşuvni tiklaşga harakat qilişdi. Netanyahuga nisbatan Ğazoda harbiy jinoyatlar sodir etişda gumon qilinib, Xalqaro jinoiy sud tomonidan berilgan hibsga oliş orderi amal qilayotgani hisobga olinsa, bu Isroilning xalqaro yakkalaniş hissini yanada kuçaytirdi.

Ular bu mojaro nazoratdan çiqib ketayotganini körib, ikki tomonning mutaassib kuçlari kuçayib borayotganidan xavotirda edi. Ular hali ham mö’tadil tomonlarga murojaat qilib, Isroil va Falastin uçun ikki davlatli yeçimga erişiş mumkinligiga umid qilişmoqda.

Garçi rejada bu aniq körsatilmagan bölsa-da, yevropaliklar Trampni Ğazo böyiça mö’tadil taklifga jalb qilişni muhim deb hisoblaşdi.

AQŞning yangi rejasi muzokaralarga qaytiş uçun yöl oçişi kerak.

Ammo Tramp va’dasiga köra uruşni töliq tugatişga olib keladigan natijaga erişiş uçun bu reja hali köp haftalar, ehtimol oylar davomida sinçkovlik bilan işlab çiqilişi kerak böladi.