“Şartlarni endi Moskva emas, Pekin qöyadi”-siyosatşunos

Hikmatilla Kazakbayev: Uruşdan keyin Rossiya va Xitoy örtasidagi munosabatlar endi teng şeriklik asosida keçmaydi. Ukraina uruşigaça ikki davlat munosabatlari nisbatan muvozanatli edi, biroq kelajakda bu munosabatlar Xitoyning ustunligi asosida şakllanadi. Endilikda şartlarni Pekin belgilaydi, Rossiya esa bu jarayonda taşabbus körsata olmaydi. Buning asosiy sababi — Rossiyaning Xitoyga çuqur iqtisodiy qaram bölib qolganidir. 2025-yilgi körsatkiçlarga köra, Rossiyaning umumiy import-eksport aylanmasida Xitoyning uluşi qariyb 35 foizni taşkil etadi. Bundan taşqari, Rossiya sotib olayotgan yuqori texnologiyali mahsulotlarning 70–80 foizi aynan Xitoydan kelmoqda. Sönggi uç-tört yil içida Rossiya iqtisodiyoti deyarli töliq Xitoy bozoriga boğlanib qoldi. Energetika sohasida ham xuddi şunday holat kuzatiladi. Bugungi kunda Rossiya eksport qilayotgan neftning taxminan 45 foizi Xitoy tomonidan sotib olinadi. Bunda yana bir muhim jihat bor: Xitoy Rossiya neftini jahon bozoridagi narxlardan 15–20 dollar arzonroq narxda olmoqda. Masalan, Brent nefti 60–65 dollar atrofida baholanayotgan bir paytda, Rossiya Xitoyga neftni örtaça 45 dollar narxda sotişga majbur. Ayni vaqtda neft narxi yanada arzonlayapti. Bu holat ham şartlarni endi Xitoy belgilayotganini yaqqol körsatadi. Ilgari Rossiya va Xitoy köplab masalalarda tenglik tamoyiliga amal qilgan. Masalan, 2015–2016-yillarda ŞHT doirasida Xitoy Pokistonni taşkilotga qöşişni taklif qilganida, Rossiya bunga javoban Hindistonni a’zo qiliş masalasini ilgari surgan va tomonlar murosaga kelgan. Öşa davrda köplab qarorlar aynan kompromiss asosida qabul qilinar edi. Bugun esa bunday muvozanat deyarli yöq. Ukraina uruşi Rossiyaning xalqaro mavqeini keskin pasaytirdi. Avvallari Rossiya global miqyosda ikkinçi yirik kuç sifatida körilgan bölsa, hozir bu örinni Xitoy egalladi. Rossiya esa de-fakto uçinçi darajali kuçga aylanib qoldi. Şu bois kelgusida Rossiya–Xitoy munosabatlarida taşabbus ham, şartlar ham asosan Pekin tomonidan belgilanadi. Bu holat ma’lum ma’noda AQŞ uçun ham foydali. Çunki uzoq muddatda Vaşington Rossiyani Xitoy va AQŞ örtasidagi strategik raqobatda nisbatan neytral holatga keltiriş imkoniyatiga ega bölişi mumkin. Rossiyaning uruşdan keyin özini qayta tiklaşi uçun kamida 10–15 yil kerak böladi. Şu davr mobaynida Moskva birinçi navbatda Yevropa va AQŞ bilan munosabatlarni yaxşilaşga intiladi. Putinning uruşni tezroq yakunlaşga doir sönggi bayonotlari ham aynan şu kayfiyatni aks ettiradi. AQŞ milliy xavfsizlik strategiyasida ham asosiy raqib sifatida Xitoy körsatilmoqda. Rossiya bu hujjatlarda töğridan-töğri “asosiy duşman” sifatida tilga olinmaydi. Bu esa global raqobat markazi tobora köproq AQŞ–Xitoy qarama-qarşiligiga siljiyotganini anglatadi va Rossiya bu jarayonda ikkinçi planga tuşib qolmoqda. Agar Szinpin va Vladimir Putin uzoq muddat hokimiyatda qolsa, ikki davlat örtasidagi aloqalar saqlanib qoladi. Biroq bu munosabatlarda yetakçilik endi aniq ravişda Xitoy qölida böladi. Avval Rossiya veto qilib kelgan ŞHT doirasidagi Xitoyning iqtisodiy taşabbuslari — masalan, rivojlaniş banki yoki maxsus fondlar yaratiş kabi loyihalar — endilikda Moskvaning qarşiligisiz amalga oşişi mumkin. Çunki uruş Rossiya imkoniyatlarini keskin çeklab qöydi va Xitoyning bu jarayondagi rolini hal qiluvçi darajaga olib çiqdi.

Suhbatni töliq YouTube platformasida tomoşa qilişingiz mumkin.

NormuhammadAli Abdurahmonov suhbatlaşdi