Hududiy tengsizlik taşvişli darajaga yetdi. Sabablar nima?
|19:59 / 31.01.202624 10616 min
Özbekistonning “eng boy” va “eng kambağal” hududlari örtasidagi daromadlar farqi 3,6 barobarga yetdi. Bu – vaziyat “soğlom va tabiiy” tafovut darajasidan çiqib, xavotirli bosqiçga ötganini körsatadi. Xöş, bunga qaysi omillar ta’sir qilyapti?
Hududlar kesimida daromadlarning ösişi
2018 yildan 2025 yilgaça – 7 yil içida Toşkent şahrida aholi jon boşiga umumiy daromadlar nominal hisobda 4,5 barobarga yoki 16,2 mln sömdan 73,9 mln sömgaça köpaygan. Bu davrda respublikaning boşqa heç bir hududida 4 barobar ösiş kuzatilmagan. Poytaxtdan keyingi eng yaxşi körsatkiç Farğona viloyatlarida qayd etilgan – 3,6 barobar. Eng kiçik ösiş Jizzax viloyatida kuzatilgan – 2,9 barobar.
Agar 2018 yilda Toşkent şahrida jon boşiga umumiy daromadlar keyingi eng yaxşi körsatkiçga ega Navoiy viloyatidan 16,5 foizga köp bölgan bölsa, 2025 yilning yakunida bu körsatkiç qariyb 40 foizga yetgan.
Şuningdek, “eng boy” va “eng kambağal” hududlar örtasidagi tafovut ham sezilarli kengayganini köriş mumkin:
2018 yil: 2,6 barobar farq (Toşkent şahri – 16,2 mln / “eng kambağal” hudud – 6,3 mln söm);
2020 yil: 2,7 barobar (Toşkent – 23,5 mln / “eng kambağal” hudud – 8,7 mln söm);
2023 yil: 3 barobar (Toşkent – 44,4 mln / “eng kambağal” hudud – 14,6 mln söm;
2025 yil: 3,6 barobar (Toşkent – 73,9 mln / “eng kambağal” hudud – 20,6 mln söm
Mavzuga oid
).
Oyliklardagi farqlar
2025 yil yakunlariga köra, Özbekistondagi örtaça oylik iş haqi 6,4 mln sömni böldi. E’tiborli jihati, faqatgina ikkita ma’muriy hudud – Toşkent şahri (10,7 mln söm) va Navoiy viloyatida (7,8 mln söm) nominal iş haqining miqdori respublikadagi örtaça darajadan yuqori.
Iş haqining hududlarda turli xil darajada oşişi ortidan bu borada ham tengsizlik kattalaşyapti. Masalan, 2021–2025 yillarda eng köp va eng kam örtaça oylik tölanuvçi hududlardagi tafovutlar:
2021 yil: 2,03 barobar (Toşkent / Surxondaryo);
2022 yil: 2,17 barobar (Toşkent / Samarqand);
2023 yil: 2,25 barobar (Toşkent / Namangan);
2024 yil: 2,5 barobar (Toşkent / Qaşqadaryo);
2024 yil: 2,4 barobar (Toşkent / Qaşqadaryo);
Daromadlar kesimidagi katta farq tabiiy holatmi?
Poytaxt tobora urbanizatsiyalaşayotganini hisobga olganda, daromadlar örtasida tafovutning bölişi – normal holat. Şaharlar bugungi zamonaviy dunyoning asosiy ijtimoiy-iqtisodiy markazlari bölib, ular odamlar, iş örinlari va iqtisodiy ösiş uçun zarur resurslarni bir joyga jamlaydi
Iqtisodiyotda “Aglomeratsiya effekti” degan jarayon bor. Bunda aholi va iqtisodiy faoliyatning yirik şaharlarda töplanişi natijasida paydo böladigan samaradorlik ortişi tuşuniladi. Yirik şaharlar iqtisodiyoti “masştab samarasi” orqali ustunliklarga ega böladi: kompaniyalar va bozorlar yaqin joylaşgani tufayli tranzaksiya xarajatlari pasayadi, köplab malakali kadrlar jamlanişi fonida mehnat unumdorligi yuqori böladi, innovatsiyalar va ğoyalar tez tarqaladi.
Şuningdek, markazda yuqori iş haqi tölanadigan sektorlarda (masalan, banklar, IT, konsalting) işlovçilar uluşi köpçilikni taşkil etadi. Şu jihatdan, yirik şaharlarda iş haqi darajasi va daromadlar çekkaroq hududlarga nisbatan baland bölişi tabiiy. Deyarli hamma davlatlarda bu tendensiya mavjud.
Öz-özidan savol paydo bölişi mumkin, xalqaro amaliyotda “soğlom” nisbat qanaqa? Rivojlangan davlatlarda eng boy va eng kambağal hududlardagi jon boşiga töğri keladigan daromad farqi odatda 1,5–2 barobar atrofida böladi. Davlat soliq va subsidiya siyosati orqali buni muvozanatda uşlab turişga harakat qiladi. Rivojlanayotgan davlatlarda esa bu körsatkiç 3 barobargaça yetişi mumkin. Bu – ötiş davri uçun qabul qilinadigan çegara hisoblanadi. Undan yuqori körsatkiç esa hududlararo tengsizlik me’yoridan oşganini hamda istiqbolda ijtimoiy va iqtisodiy jihatdan jiddiy muammolarga sabab bölişi mumkinligini anglatadi.
Umuman olganda, Özbekiston misolida muammo farqning mavjudligida emas, balki oxirgi yillarda kengayib ketganida. Viloyatlar poytaxtga yaqinlaşmayapti, balki orqada qolişda davom etyapti; ösiş inklyuziv emas, tobora markazga jamlanyapti. Oqibatda mahalliy bozorlar va örta sinf şakllanmaydi, davlat xarajatlarining samaradorligi ham pasayib boraveradi.
Poytaxtga yönalgan içki migratsiya
Daromadlar örtasidagi farqning kattaligi işçi kuçining ham markazlaşişiga olib kelayotgan bölişi mumkin. 2025 yilda Özbekistondagi 14 ta hududga xorijdan va respublikaning boşqa hududlaridan jami 252,8 ming nafar odam köçib kelgan. Şundan 1159 nafari xorijiy mamlakatlardan köçib kelganlar, qolgani – içki migratsiya.
Bu tendensiyaning e’tiborni tortadigan jihati şundaki, Toşkent şahri (89,5 ming) va Toşkent viloyatiga (31,2 ming) köçib kelganlar soni 121 mingdan oşadi va umumiy köçib kelganlarning 48 foizini taşkil qiladi. Bu – keyingi eng köp körsatkiçli hudud Farğona viloyatinikidan (13 362 kişi) 7,5 barobarga ortiq. Alohida olganda esa Toşkent şahriniki 6 barobar, Toşkent viloyatiniki 2 barobarga köp.
Albatta, odamlarning şaharlarga köçib kelişi va işga yollanişi taraqqiyotning ajralmas qismiga aylanib ulgurgan. Işçi kuçi oqimi ösayotgan şaharlarni arzon mehnat resurslari bilan, xizmat körsatiş sohasini iste’molçilar bilan ta’minlaydi. Bu esa öz navbatida şahar kengayib, rivojlanib borişiga sabab böladi. Jahon tajribasida ham Buyuk Britaniyada boşlangan sanoat inqilobidan söng bu jarayon faollaşgani hamda Tokio, Dehli, San-Paulu kabi megaşaharlar vujudga kelganini köriş mumkin.
Nega hududlarda işsizlik darajasi oşib boryapti?
Birinçidan, uzoq yillar davomida Özbekiston hududlarida aholining katta qismi qişloq xöjaligi sektorida mehnat qilib kelgan. Ayni paytda bu tarmoqda işçi kuçiga talab qisqarib boryapti. Bu – qişloq xöjaligining texnik bazasi rivojlanib borayotgani bilan boğliq. Rivojlangan davlatlarda uşbu sektorda mehnat qiluvçilar umumiy işçilarning 5 foizgaça bölgan qismini taşkil qiladi. Özbekistonda ham bu miqdor yildan yilga pasayib boryapti va işçilarning bir qismi öziga boşqa daromad manbayi topişga majbur bölyapti.
Masalan, qişloq, örmon va baliqçilik xöjaligining Özbekiston yalpi içki mahsulotidagi uluşi 2017 yilda 32,2 foizni taşkil etgan bölsa, bu körsatkiç 2025 yilda 17,3 foizgaçaqisqargan. Bu jarayonning asosiy sababi şundaki, qişloq xöjaligi tobora kam mehnat talab qiladigan sohaga aylanmoqda, tovar va xizmatlar işlab çiqariş esa asosan şaharlarda jamlanyapti.
Ikkinçidan, suv bilan boğliq taqçillik yildan yilga oğirlaşib boryapti. Hududlarda ikkinçi ekindan olinadigan daromad uy xöjaliklari uçun juda muhim ahamiyat kasb etadi. Narxlarning arzonligi va xarajatlarning qoplanmasligi dehqonçilik bilan şuğullanişning iqtisodiy jozibasini kamaytirib yubordi. Buning natijasida oddiy kundalik ehtiyoj mahsulotlariga bölgan talab ham import hisobiga qoplanyapti. Bozorlarda Pokiston kartoşkasi, Polşa olmasi, Turkmaniston pomidori, Argentina limoni köpayib qolgani bejiz emas.
Şuningdek, yaylovlar sifatining yomonlaşuvi va kasalliklar tufayli çorva soni ham qisqarib boryapti.
Uçinçidan, Özbekiston aholisi tinimsiz ösib boryapti. Mehnat bozoriga har yili 600 mingdan ortiq yoşlar kirib kelyapti, keyingi yillarda bu körsatkiç yanada ortib boraveradi. Bunday şaroitda rivojlanayotgan mamlakat uçun aholining bandligini ta’minlaş juda ham qiyin. Ayniqsa, hududlarda iş örinlari diversifikatsiyalaşmagan.
Nega bunday bölyapti?
Potensial investor yoki mahalliy tadbirkorlar uçun aholi ziçroq yaşaydigan, nisbatan işçi kuçi arzon hududlarda işlab çiqariş yoki boşqa tadbirkorlik faoliyatini yölga qöygan yaxşiroq. Ammo infrastrukturaning yaxşi emasligi – yangi iş örinlarining asosan poytaxt va unga tutaş hududlarda yaratilişiga olib kelyapti. Natijada Toşkentda örtaça oyliklar respublikaning qolgan qismlariga nisbatan tezroq ösayotgan bölişi mumkin.
Bundan taşqari, viloyatlarda nisbatan kam oylik tölanadigan ta’lim va soğliqni saqlaş tizimida faoliyat olib boradigan mehnatkaşlar umumiy işçi kuçining katta qismini taşkil etadi. Örtaça maoşlarning oşişi asosan şundoq ham yuqoriroq oylik tölanadigan sektorlarda yuz berayotgani sohalar va hududlar örtasidagi mavjud tengsizlikni yanada kattalaştiryapti. Masalan, oxirgi 4 yil içida maktabgaça ta’lim sohasida işlaydigan xodimlarning örtaça maoşi 2,1 barobarga köpaydi va 2025 yil yakunlariga köra, 2,8 mln sömni taşkil etyapti. Maktab öqituvçilarining örtaça oyligi esa bu davrda 2,1 barobarga köpayib, 4,3 mln sömga yaqinlaşgan. Şu bilan birga, qayta suğurtalaş sohasida işlovçilarning maoşi 2,8 barobarga oşib, 22,3 mln sömga yetgan. Suğurta sohasida işlaydigan xodim boğçada işlaydigan tarbiyaçidan qariyb 8 barobar köproq daromad topyapti.
Noteng soliq imtiyozlari
Insonlar öz biznesini boşlaşi, noçor korxonalar yoki çekka hududlar “oyoqqa turib olişi” va yangi bozorlarga kirişi uçun ba’zan yordam kerak. Bu yangi iş örinlari paydo bölişi va aholi daromadlari oşişiga xizmat qiladi. Ayrim holatlarda mamlakatlar çekka hududlarni rivojlantiriş uçun soliq imtiyozlari beradi.
Masalan, Özbekistonda 2024 yilning 10 oyida soliq tölovçilar 20 trln sömdan ortiq soliq imtiyozlaridan foydalangan va şundan 7 trln 319 mlrd sömi yirik soliq tölovçilar hissasiga töğri keladi. Hududlar foydalangan imtiyoz miqdori – 12,8 trln söm.
E’tiborli tomoni, soliq imtiyozlarining 46 foizi Toşkent şahriga töğri kelgan. Jizzax, Surxondaryo, Sirdaryo, Qoraqalpoğiston, Navoiy, Xorazm va Andijonning uluşi esa 3,5 foizdan oşmaydi. 2024 yilning töliq davri va 2025 yilda bu körsatkiç qanday özgargani böyiça Soliq qömitasi ma’lumotlarni oçiqlamagan. Oxirgi e’lon qilingan mavjud raqamlardan kelib çiqilsa, soliq imtiyozlari şundoq ham hududlar kesimida mavjud bölgan daromadlar tengsizligini yanada oşirişga xizmat qilayotgan bölişi mumkin.
Örtaça toşkentlikning umumiy daromadlari örtaça namanganliknikidan 3,5 barobar, örtaça surxondaryoliknikidan 3,3 barobar, örtaça samarqandliknikidan 3 barobarga köp. Ya’ni örtaça olib qaraganda daromadi boşqa hududlardan karrasiga yuqori bölgan hudud eng köp imtiyozlardan foydalanyapti. Aholi soni jihatidan ham Toşkentning doimiy aholisi respublika umumiy aholisining 8,3 foizini taşkil etadi, xolos. Ammo soliq imtiyozlarining 46 foizi aynan şu hudud hissasiga töğri keladi.
Pul ötkazmalariga boğliqlik
Özbekistonda aholi daromadlarining şakllanişida xorijdan amalga oşirilgan pul ötkazmalari juda muhim röl öynaydi. Xususan, ötgan yil yakunlari böyiça uçta hududda aholi daromadlarining 30 foizdan köproq qismi, yana beşta hududda esa 20 foizdan köproq qismi aynan taşqaridan kelib tuşgan ötkazmalar hisobiga şakllangan. Mazkur körsatkiç 2024 yilga nisbatan sezilarli darajada oşgan ham.
Bu esa özbek migrantlari işlaydigan mamlakatlarda talablarning qattiqlaştirilişi, iş örinlarining qisqarişi, migratsion siyosatda yuz berişi mumkin bölgan özgarişlarga hududlardagi uy xöjaliklarining ta’sirçan ekanini körsatadi. Xorijdan pul yuborişning oşişi yoki kamayişi odamlarning nisbiy boyişi yoki kambağallaşişiga bevosita ta’sir körsatadi.
Nima qiliş kerak?
Yuqorida odamlarning şaharlarga köçib kelişi va işga yollanişi taraqqiyotning ajralmas qismiga aylanib ulgurgani, bu tabiiy jarayon ekanini ta’kidlab ötgandik. Ammo içki migratsiya oqimining uzluksiz va faqat bir tomonga yönalgani – xavotirli holat.
Masalan, viloyatlardan Toşkentga kelayotgan aholi şahardagi xizmat körsatiş, quriliş, transport xizmati kabi sohalar uçun arzon işçi kuçi bölişi narx-navoni mö’tadillaştiriş uçun yaxşi imkon yaratadi. Ya’ni quriliş materiallari yoki yoqilği narxlari qimmatlaşayotgan bir vaqtda, mehnatning arzonligi sektorlarga barqaror investitsiya oqimini ta’minlaydi. Biroq 13 ta hududdan faqat Toşkentga işçilarning kelişi taklifning me’yoridan oşişiga va mehnatga haq tölaşning boşqa iste’mol tovarlariga nisbatan korreksiyasi buzilişiga sabab böladi. Xususan, aynan köçib keladigan insonlar köproq ehtiyoj sezadigan xizmatlar, jumladan, şaxsiy uylar, köçib kelib işlayotganlar uçun ijara kvartiralari narxi oxirgi yillarda özining haqiqiy bozor qiymatiga nisbatan keskin oşib, sun’iy “pufak”ni vujudga keltirdi. Toşkentda eng serdaromad bizneslardan biri quriliş sohasi ekani ham bejiz emas. Natijada boşpana va şunga öxşaş xizmat narxlarining qimmatligi ortidan hududlardan kelib işlovçilar topgan umumiy daromadining sezilarli qismini yöqotyapti.
Muammoni yumşatiş uçun nima qiliş kerak? Birinçi navbatda viloyatlarda ham poytaxt bilan raqobatlaşa oladigan infratuzilma (issiq suv, sovuq suv, elektr va gaz ta’minoti, transport tizimi, tibbiy xizmat, örta va oliy ta’lim)ni rivojlantiriş tobora zaruratga aylanib boryapti. Agar investor Qaşqadaryoda ham Toşkentdagidek elektr ta’minoti va transport imkoniyatlari borligini körsa, mulk huquqi kafolatlansa, u yerda zavod qurişdan çöçimaydi.
Xalqaro tajribada, ayniqsa Yevropa Ittifoqida, rivojlanmagan mintaqalarni köpriklar, yöllar, aeroportlar va texnoparklar quriş orqali “boğlaş” yaxşi samara bergan. Potensial investorlar raqobat yuqori poytaxtga kelişga majbur bölmasdan, hududlardagi loyihalarga pul kiritişi köpaytirsa, iş örni viloyatda şakllanadi; işçilarning bir qismi viloyatda işga yollanadi; işçilarning tarqalişi oqibatida ular sonining kamayişi mehnat taklifini qisqartiradi; mehnat bozorida taklifning kamayişi mehnatning qiymatini oşiradi.
Iqtisodiyotda keng kölamli pul aylanişi boşlanişi ortidan esa, hududlar va sohalar kesimidagi tengsizlik qisqarib boradi.
