O‘zbekistonda yashirin iqtisodiyot muammosi biznesda halol raqobatga ham, investitsiya muhitiga ham salbiy ta’sir qilmoqda. Soyadagi iqtisod kengaygani sari, davlat budjeti kamroq daromad oladi. Budjet kamaysa, soliq bazasi torayadi, natijada yuk ko‘pincha halol ishlayotgan biznes zimmasiga tushadi.
Eng muhimi, budjetdagi mablag‘lar kamaygani uchun ta’lim, tibbiyot va infratuzilma kabi jamiyat uchun eng zarur sohalarni moliyalashtirish imkoniyati ham qisqaradi. Ya’ni yashirin iqtisodiyotning zarari faqat davlatga emas, oxir-oqibat har bir fuqaroga ta’sir qiladi.
Oxirgi yillarda O‘zbekistonda yashirin iqtisodiyotni oqartirish uchun bosqichma-bosqich choralar ko‘rib kelinyapti. Shu maqsadda soliq tizimi raqamlashtirildi, savdo-sotiqdagi operatsiyalar elektron tarzda ko‘proq qayd etiladigan bo‘ldi. Masalan, onlayn nazorat-kassa mashinalari va virtual kassa tizimlari keng joriy qilindi. Buning natijasida chakana savdo va umumiy ovqatlanish sohasida tushumlar deyarli real vaqtda hisobga olina boshladi.
Naqdsiz to‘lovlarni ko‘paytirish, biznesda sog‘lom raqobatni kuchaytirish va eng muhimi yashirin iqtisodiyotni kamaytirish uchun Soliq qo‘mitasi yangi qaror loyihasini tayyorlagan. “Yashirin iqtisodiyotni qisqartirishga qaratilgan qo‘shimcha chora-tadbirlar to‘g‘risida”gi ushbu loyiha hozirda jamoatchilik muhokamasiga qo‘yilgan.
Loyihaning asosiy maqsadi – naqdsiz to‘lovlarni ko‘paytirish orqali soyadagi pul aylanmasini kamaytirishdan iborat. Buning uchun savdo-sotiqda har bir to‘lov va operatsiya “raqamli iz” qoldiradigan qilib qo‘yiladi. Ya’ni har bir savdo va to‘lov elektron tizimda qayd etiladi va kuzatib boriladi. Bu esa noqonuniy aylanmalarni yashirishni qiyinlashtiradi.
Ammo shu o‘rinda muhim savol tug‘iladi: yashirin iqtisodiyotga qarshi kurashda faqat qonun hujjatlarini qabul qilishning o‘zi yetarlimi? Nega shuncha qonun va qarorlar chiqarilayotgan bo‘lsa ham, soyadagi iqtisodiyot hali ham saqlanib qolmoqda? Balki muammo faqat qonunlarda emas, balki ularning amalda qanday ishlayotganida hamda tadbirkor va fuqarolarning bu jarayonga qanday munosabatda ekanligiga bog‘liqdir.
Xorij tajribasi shundan dalolat beradiki, hatto eng yaxshi qonunlar ham odamlar uni qabul qilmasa, kutilgan samarani bermaydi. Qonun ishlashi uchun tizimga ishonch bo‘lishi shart. Agar tadbirkor yangi qoidalarga faqat jarima yoki jazodan qo‘rqib amal qilsa, imkoniyat topishi bilan yana soyaga qaytishi mumkin.
