Markaziy Osiyo integratsiyasi uçun keyingi strategik qadam – umumiy investitsiya makoni

Bunday yondaşuvni ASEAN, Afrika Ittifoqi va Yevropa Ittifoqi tajribasida köriş mumkin. Masalan, 2009 yilda ASEAN davlatlari ASEAN Keng qamrovli investitsiya bitimi – ACIAni tuzişgan. Lotin Amerikasida esa 2017 yili MERCOSUR içki investitsiyalarni yengillaştiriş protokoli tuzilgan. Afrika qit’asida investitsiya rejimini bosqiçma-bosqiç yagona standartlarga yaqinlaştirişga qaratilgan AfCFTA Investitsiya böyiça Protokoli ham 2023 yil fevralida qabul qilingan.

Dunyoda mana şunday yagona investitsiya makonini qurişga huquqiy yöllar bilan intilmayotgan mintaqa bu – Markaziy Osiyodir. Şunday ekan, taşabbuskorlikni Özbekiston hukumati qölga olişi va mintaqaviy huquqiy arxitekturani şakllantirişda fikr yetakçiligini namoyiş etişi maqsadga muvofiq, menimça.

2. Soliq va imtiyozlar böyiça zararli raqobatni çeklaş

Sönggi yillarda mintaqa davlatlari xorijiy investorlarni jalb qiliş maqsadida haddan taşqari keng soliq imtiyozlari va subsidiyalar taklif qilib kelmoqda. Bu esa “race to the bottom” – zararli raqobatni yuzaga keltiradi. Natijada investor yutadi, biroq davlat budjeti va aholi manfaatlari zarar köradi.

Umumiy investitsiya makoni doirasida:

• soliq imtiyozlarini bosqiçma-bosqiç muvofiqlaştiriş,
• ortiqça subsidiyalarni qisqartiriş,
• teng va şaffof öyin qoidalarini joriy etiş zarur.

Bu mintaqani arzon imtiyozlar hududi emas, balki barqaror va institutsional jihatdan işonçli investitsiya makoniga aylantiradi.

3. Nizolarni hal etişning mintaqaviy mexanizmi

Investitsiya muhitining yuragi – nizolarni adolatli va tezkor hal etiş tizimi. Mintaqaviy investitsiya bitimi doirasida nizolarni körib çiqiş uçun mintaqada mavjud arbitraj institutlaridan biri, masalan, Toşkent xalqaro arbitraj markazi (TIAC), asosiy platforma sifatida tanlanişi mumkin.

Bu –

• mintaqada arbitraj amaliyotini rivojlantiradi,
• huquqiy ekspertiza va işonçni oşiradi,
• kapitalni mintaqa içida uşlab qolişga xizmat qiladi.

4. Mintaqaviy investitsiya ombudsmani

Investorlardan kelib tuşayotgan tizimli muammolarni aniqlaş va hukumatlarga tavsiyalar beriş uçun mintaqaviy investitsiya ombudsmani yoki komissiyasi taşkil etilişi lozim. Uşbu organ:

• investorlardan tuşgan şikoyatlarni tahlil qiladi,
• amaliyotni umumlaştiradi,
• “eng yaxşi tajriba” (best practice)ni muvofiqlaştiradi,
• qonunçilikni takomillaştiriş böyiça mintaqa davlatlariga tavsiyalar beradi.

Bu preventiv mexanizm bölib, nizolarni arbitrajgaça yetib bormasdan hal qiliş imkonini beradi. Komissiya a’zolari esa mintaqa davlatlari tavsiyasiga binoan sohaning eng kuçli mutaxassislari tomonidan taşkil etilişi kerak.

Kutilayotgan natija

Umumiy investitsiya makoni yaratilsa:

• mintaqaviy xalqaro huquq va milliy huquq örtasida garmonizatsiya kuçayadi;
• kapital, texnologiya va inson resurslari erkinroq harakatlana boşlaydi;
• qöşni davlatlarga investitsiya kiritiş va ulardan investitsiya jalb qiliş osonlaşadi;
• mintaqa global investitsiya xaritasida yagona iqtisodiy makon sifatida körina boşlaydi.

Markaziy Osiyoda yetarli tajriba, kapital va siyosiy iroda mavjud. Muhimi – bu imkoniyatni vaqtida anglab, uni aniq institutsional qadamlar orqali mustahkamlaşdir.

Şu bois, Turkmanistonda bölişi kutilayotgan navbatdagi Markaziy Osiyo davlat rahbarlarining Maslahat uçraşuvida Özbekiston taşabbusi bilan Umumiy Investitsiya Makoni ğoyasini kiritiş va unga oid aniq qadamlar taşlaşga undaş strategik jihatdan töğri va uzoq muddatli manfaatlarga xizmat qiladigan qaror bölar edi.

Alişer Umirdinov,
Nagoya universiteti professori