“Energetik otashkesim” – majburiy chorami yo vaqtdan yutish?

Hikmatilla Kazakbayev: Eronning ehtimoliy javob zarbalari asosan arab davlatlariga ko‘proq ta’sir qiladi. Kuni kecha Eron raketalari Isroilning yadroviy obektlariga yetib borganini ko‘rish mumkin. Demak, Eron javob tariqasida Isroilning ham energetik infratuzilmasiga zarba berishi ehtimoli mavjud.

Isroilda taxminan 5 ta yirik energetika obekti mavjud, Eronda esa ularning soni 300 ga yaqin. Balki Isroildagi obektlarning ayrimlari kichikroqdir, ammo baribir nishonlar sonining kamligi Eron uchun zarba berishni osonlashtiradi. Ya’ni Eron aniq nishonlarni belgilab, qisqa muddatda jiddiy zarar yetkazishi mumkin.

Arab davlatlariga kelsak, ularning energetika tizimlari o‘zaro integratsiyalashgan. Shu sababli bitta davlatga berilgan zarba avtomatik ravishda boshqalariga ham ta’sir ko‘rsatadi. Aynan shu omil vaziyatni yanada murakkablashtiradi. Shu bois, ehtimol, tomonlar keskin qarorlardan qaytishi ham mumkin – masalan, bir necha kundan so‘ng muzokaralar muvaffaqiyatli yakunlangani e’lon qilinishi ehtimoli bor.

Ochig‘i, AQShning bu hududga qo‘shin olib kelishini dastlab men to‘liq urush boshlanishi sifatida baholamagan edim. Bu ko‘proq Eronga bosim o‘tkazish, muzokaralarda ustunlikka erishish uchun qilingan harakat deb o‘ylagandim. Biroq Isroil omili sabab vaziyat keskinlashdi. Ko‘rinadiki, Isroil muzokaralar natijasidan qat’i nazar, Eron bilan to‘qnashuvga oldindan tayyor bo‘lgan. Go‘yoki jarayon allaqachon ortga qaytmas bosqichga kirib bo‘lgandi.

Hozirgi vaziyatda ham Tramp qarorlarining oqibatlarini hisobga olishi kerak. Chunki har qanday harbiy harakatlar Isroil va arab davlatlariga jiddiy zarar yetkazishi mumkin. Masalan, dastlab Eronda gaz va neft obektlariga hujumlar boshlangan edi, keyinchalik to‘xtatildi, sababi – Eronning javob zarbalari va bu zarbalarning mintaqaviy oqibatlari.

Masalan, Qatardagi gaz infratuzilmasiga berilgan zarba ham suyultirilgan gaz bozoriga jiddiy ta’sir ko‘rsatyapti. Demak, tomonlar zarbalarning oqibatlarini yaxshi tushunmoqda. Eronning ehtimoliy javobi ayrim kichik davlatlar uchun yanada og‘irroq zararga olib kelishi mumkin.

Eron – katta davlat, aholisi 90 milliondan ortiq. Bahrayn yoki Qatar kabi kichik davlatlar bilan solishtirganda, hudud va infratuzilma jihatidan ancha ustun. Agar ular Eronga bir nechta raketa uchirsa, bu katta ta’sir bermasligi mumkin. Ammo Eronning bitta aniq zarbasi ham ular uchun jiddiy oqibatlarga olib kelishi ehtimoli yuqori.

Bu yerda “noteng yo‘qotishlar” tushunchasi yuzaga chiqadi. Masalan, arzon dron yordamida qimmatbaho harbiy tizimlar yo‘q qilinishi mumkin, 20 ming dollarlik vosita 1 milliard dollarlik tizimni ishdan chiqarishi ehtimoli mavjud. Bu esa zamonaviy urushlarning o‘ziga xos xususiyatini ko‘rsatadi.

To‘liq suhbatni YouTube'dagi “Geosiyosat | Kun.uz” kanalida tomosha qilishingiz mumkin.