Eron bilan urushning to‘rtinchi haftasi. So‘nggi ma’lumotlar

The New York Times ma’lumotiga ko‘ra, u asosan Isroil tashqi razvedka xizmati «Mossad» g‘oyasiga asoslangan edi. «Mossad» direktori David Barnea avvaliga Isroil bosh vaziri Binyamin Netanyahuni, keyin esa Donald Tramp ma’muriyatini Eron rejimi yetakchilarining o‘ldirilishi va harbiy infratuzilmaga yirik zarbalardan so‘ng islom respublikasiga qarshi isyon boshlanishiga ishontirgan.

Ammo bu hisob-kitob o‘zini oqlamadi. Erondagi kuchishlatar tuzilmalar – armiya, politsiya, Islom inqilobi muhofizlari korpusi, «Basij» ko‘ngillilari, maxsus xizmatlar – ko‘chalarda to‘liq nazoratni saqlab qolmoqda va rejimga qarshi chiqishga bo‘lgan har qanday urinishlarni bostirmoqda. Islom respublikasiga qarshi qurolli kurash boshlashi mumkin bo‘lgan xorijiy kuchlar – birinchi navbatda, Iroq Kurdistonida o‘rnashgan kurd ko‘ngillilari esa harakat boshlashga shoshilmayapti. Natijada, rejim tashqi tomondan zaiflashdi, ammo ichki tomondan mustahkamlandi.

Tramp endi nima qiladi?

AQSh prezidenti endi Erondagi rejim o‘zgarishi haqida emas, balki Ho‘rmuz bo‘g‘ozini qanday ochish haqida ko‘proq o‘ylamoqda – uning bloklanishi neft narxi keskin ko‘tarilishiga sabab bo‘ldi va yakunda jahon iqtisodiy inqiroziga olib kelishi mumkin. Tramp Eron vakillari bilan «samarali muzokaralar» o‘tkazayotgani va AQSh «barcha maqsadlariga erishishga yaqinlashayotgani hamda Yaqin Sharqdagi harbiy harakatlar intensivligini pasaytirish haqida o‘ylayotgani» haqida gapirmoqda. Bunday gaplar, birinchi navbatda, bozorlarga qaratilgan – ularni tinchlantirish va narxlar o‘sishini sekinlashtirish umidida.

Shu bilan bir vaqtda, Tramp Ho‘rmuz bo‘g‘ozini ochish yo‘lini izlamoqda. U ittifoqchilarni savdo kemalari xavfsizligini ta’minlash uchun harbiy kemalarini yuborishga chaqirgandi, ammo ular urushga kirishni istamay, buni rad etishdi. Politico ma’lumotlariga ko‘ra, Tramp allaqachon ittifoqchilarining amaliy harakatlaridan umid uzgan va ularning «Ho‘rmuz bo‘g‘ozida kemalar qatnovi erkinligi uchun zarur bo‘lgan choralar»ni hech bo‘lmaganda og‘zaki qo‘llab-quvvatlashi bilan kifoyalanishga tayyor – bu bozorlarni biroz bo‘lsa-da tinchlantirishga yordam beradi degan umidda.

Isroil qanday yo‘l tutmoqda?

Isroil bosh vaziri Binyamin Netanyahu esa «Ho‘rmuz muammosi»ni hal etishda boshqacha yondashuvni ilgari surmoqda. U eskalatsiyani yanada kuchaytirish tarafdori. 18 mart kuni Isroil samolyotlari Fors ko‘rfazidagi Janubiy Fors gaz koniga zarba berdi – bu AQShni xabardor qilgan holda uning roziligi bilan amalga oshirilganiga shubha yo‘q. Eronda qazib olinadigan gazning taxminan 70 foizi mazkur kon hissasiga to‘g‘ri keladi. Erondagi issiqlik ta’minoti to‘lig‘icha, shuningdek, Iroq va Turkiyadagi issiqlik ta’minotining sezilarli ulushi (zarba berilgandan so‘ng darhol ushbu mamlakatlarga gaz eksporti to‘xtatildi) aynan shu konga bog‘liq.

Eron bunga javoban Qatardagi gaz korxonalarini o‘qqa tutdi – va gaz narxlari darhol ko‘tarilib ketdi (Qatar jahon bozoridagi gazning 20 foizini ta’minlaydi). Eron Ho‘rmuz bo‘g‘ozi blokadasini bekor qilish haqida o‘ylayotgani yo‘q: bu amalda Tehrondagilarda qolgan yagona kuzirdir va undan muvaffaqiyat bilan foydalanishmoqda.

Eron Yevropaga tahdid solmoqda

21 mart kuni Eron Britaniya va Amerikaning Hind okeani markazidagi kichik orolda joylashgan Diyego-Garsiya nomli aviabazasiga ikkita ballistik raketa uchirdi. Ular nishonga yetib bora olmagan: bittasi suvga qulagan, ikkinchisi Amerika esminetsi orqali to‘xtatib qolingan. Ammo bu tadbirdan ko‘zlangan asosiy maqsad Eronda to‘rt ming kilometr masofani bosib o‘ta oladigan raketalar mavjudligini ko‘z-ko‘z qilish edi.

Eron ilgari shunday masofali raketalar ishlab chiqarishga qodirligini bildirgan, ammo ongli ravishda bundan tiyilgandi. 21 mart kungi uchirishni Yevropa mamlakatlariga tahdid deyish mumkin: AQSh va Isroilga yordam beradigan bo‘lsangiz – muntazam ravishda o‘qqa tutilayotgan Qatar va BAAning ahvoliga tushasiz.

Katta ehtimol bilan, bu tahdid real emas: Eronda uzoq masofali raketalar zaxirasi mavjudligi hamda mamlakat Yevropani muntazam ravishda o‘qqa tutish va uning raketalarga qarshi mudofaa tizimini yengib o‘tish uchun yetarli miqdorda raketa ishlab chiqarish imkoniyatiga egaligi dargumon. Ammo Eron boshqa maqsadni ko‘zlayotgan bo‘lishi mumkin: Yevropadagilarni urush imkon qadar tezroq tugashi kerakligiga ishontirishni.

Buyog‘iga nima bo‘ladi?

Urush xarakterini o‘zgartirish uchun AQSh va Isroil quruqlik amaliyoti o‘tkazishga qaror qilishi mumkin. Hozircha faqat cheklangan bosqin ssenariysi muhokama qilinmoqda – Fors ko‘rfazidagi Eronning eng yirik neft terminali joylashgan Xark orolini egallab olish.

23 mart kungi chiqishlarida Tramp diplomatik yechim bo‘lishini istisno etmadi. U Uitkoff va Kushner eronlik yuqori martabali mulozimlardan biri bilan muzokaralar o‘tkazayotganini (katta ehtimol bilan, G‘olibofni nazarda tutgan) va allaqachon asosiy masalalar bo‘yicha kelishuvga erishilganini aytib chiqdi. Xususan, go‘yoki Eron yadro quroli ishlab chiqarishdan voz kechishga rozi bo‘lgan. Holbuki, Eron doimo bunday qurol yaratish ustida ish olib borayotgani haqidagi xabarlarni rad etib kelgan.

Erondagilar AQSh faqat G‘olibof bilan muzokaralar o‘tkazish bo‘yicha so‘rov yuborgani, ammo hozircha rozilik berilmaganini ma’lum qilgan.