Ўзбекистондаги бензин баҳоси жаҳондаги нефт нархига қай даражада боғлиқ?

Макроиқтисодий ва ҳудудий тадқиқотлар институти экспертлари томонидан 2022-2023 йилларда жаҳон бозорида нефт нархи ўзгаришининг Ўзбекистонда автобензин нархларига таъсири таҳлил қилинди.

Таҳлилда 2022 йил январ ойидан 2023 йил ноябр ойигача бўлган даврда Республика товар-хомашё биржасида сотилган автобензин улгуржи нархлари, Тошкент шаҳрида АЁҚШлардаги чакана бензин нархлари ҳамда Жаҳон банкининг нефт нархлари бўйича маълумотларидан фойдаланилди.

Таҳлил натижаларига кўра, жаҳон бозорида нефт нархининг ўзгариши 1 ой ўтгандан сўнг Республика товар-хомашё биржасида автобензин нархларида ўз аксини топмоқда.

Масалан, 2022 йил январ-июн ойларида нефт нархининг 39,2 фоизга ошиши биржада автобензин ўртача улгуржи нархининг 22,4 фоизга кўтарилишига олиб келган. 2022 йил июл-декабр ойларида жаҳон бозорида нефт нархининг 33,2 фоизга тушиши улгуржи нархларнинг ўртача 21,3 фоизга арзонлашишига сабаб бўлган.

2023 йилнинг январ-май ойларида жаҳон бозорида нефт нархининг барқарорлашиши ҳамда 2022 йилнинг 10 декабридан АИ-80 маркали автобензин учун акциз солиғини нол ставкасига туширилиши натижасида автобензиннинг ўртача улгуржи нархлари 4848-5060 сўм оралиғида шаклланган.

Лекин, 2023 йилнинг июн-ноябр ойларида автобензиннинг ўртача улгуржи нархи 5315 сўмдан 5860 сўмгача (10,2 фоиз) ошди. Ушбу даврда жаҳон бозоридаги ўртача нефт нархи 11 фоизга (73 АҚШ долларидан 81 АҚШ долларигача) қимматлашган.

Эконометрик таҳлил натижаларига кўра, автобензиннинг ўртача улгуржи нархи, шу жумладан, талаб юқори бўлган АИ-80 ва АИ-92 маркали бензинларнинг улгуржи нархлари жаҳон бозоридаги нефт нархига сезувчан эканлиги аниқланган.

Хусусан, жаҳон бозорида нефт нархининг 1 фоизга кўтарилиши автобензин ўртача улгуржи нархларининг бир ой кечикиш билан 0,30 фоизга ошишига, шу жумладан, АИ-80 бензиннинг 0,32 фоизга, АИ-92 бензиннинг 0,54 фоизга қимматлашишига олиб келиши маълум бўлди.

Тошкент шаҳрида автобензинларнинг ўртача чакана нархлари эса ўртача улгуржи нархларга сезувчан бўлиб, улар бир хил ўзгариш динамикасига эга. Хусусан, Республика товар-хомашё биржасида автобензин улгуржи нархларининг 1 фоизга ўсиши, Тошкент шаҳрида чакана нархларнинг 0,29 фоизга ошишига олиб келмоқда.

“Лекин жорий йил ноябр ойида жаҳон бозорида 1 баррель нефт нархининг ўртача ҳисобда 81,35 АҚШ долларигача (октябр ойига нисбатан 8,7 фоизга) пасайганига қарамасдан, декабр ойида Тошкент шаҳрида АИ-80 автобензин ўртача чакана нархи (7611 сўм) ноябр ойига (7440 сўм) нисбатан 2,3 фоизга кўтарилди. Бу эса декабр ойининг ўрталарида совуқ ҳаво иқлимининг кириб келиши билан метан газ таъминотидаги чекланишлар натижасида АИ-80 бензинга бўлган талабнинг сезиларли даражада ошиши билан изоҳланиши мумкин.

Мамлакатимизда нефт ва автобензин маҳсулотларига бўлган талабнинг бир қисми импорт ҳисобига қопланиши сабабли жаҳон бозорида нефт нархларининг ўзгариши ички бозорда автобензин нархларига сезиларли даражада таъсир кўрсатмоқда. Демак, Ўзбекистонда автобензин нархлари 1 ойлик кечикиш билан жаҳон бозорида нефт нархи билан уйғунликда ҳаракат қилади”, дейилади МҲТИ тадқиқот хулосасида.

Маълумот учун, Ўзбекистонда маҳаллий бензин ишлаб чиқариш, айниқса, АИ-80 ёнилғисига бўлган талабни тўлиқ қондирмайди. Буни “Ўзбекнефтгаз” ҳам тасдиқлаган. Танқислик совуқ кунларда кескин сезилади, чунки ёнилғи қуйиш шохобчалари ишининг чекланиши туфайли ҳайдовчилар бензин сотиб олишга ўтади. Хусусан, 2022 йил декабр ойида метан-шохобчалар фаолиятига чеклов қўйилиши ортидан бензинга талаб кескин ошиб кетганди. Шундан сўнг 2022 йил 10 декабрдан АИ-80 автобензини учун акциз солиғи нол ставкада қўлланиб, биржада нархлар ўсиш даражаси чекланган эди. Кейинроқ, солиқ имтиёзларини қўллаш муддати 2023 йил 31 декабрга қадар узайтирилди.