O‘zbek olimi Oybek Kimsanboyev Rossiya paxta loyihasi muallifiga aylandi. Shu yilning o‘zidayoq 1000 gektar maydonda rus paxtasi yetishtiriladi. Bu esa yaqin orada Rossiya ushbu mahsulotni import qilishdan voz kechishiga sababchi bo‘lishi ham mumkin. «Ochiq Osiyo onlayn» Rossiyada paxta plantatsiyalarini qanday qilib yaratganini hikoya qilib bergan Oybek Kimsanboyev bilan suhbatlashdi.
– Oybek, Rossiyada paxta yetishtirish g‘oyasi xayolingizga qanday qilib kelib qoldi?
– Bu g‘oya menda 20 yilcha muqaddam tug‘ilgan, o‘shanda men O‘zbekiston paxta seleksiyasi va urug‘chiligi ilmiy-tekshirish institutida yoshgina qishloq xo‘jaligi fanlari nomzodi edim. O‘shanda biz geografik uzoq sharoitlarda paxtaning ultratezpishar navlarini yaratish ustida ish olib borayotgan edik. 2006 yilga kelib biz jahon paxta maydonlarining «shimoliy kengliklari»da ekish uchun yaroqli seleksiya materiali sifatida ishlatish mumkin bo‘lgan tayyor liniyalar va gibridlarga ega edik. Bunga misol tariqasida — «Surxon-9» ingichka tolali paxta navini keltirish mumkin, uning asosida barcha «Surxon» navlari yaratilgan.
Tadqiqot uchun material tayyor edi, lekin u 2013 yilgacha «konservalangan» holatda yotdi! Shu vaqtda men Rossiyaga keldim va o‘z tadqiqotlarimni davom ettirishga qaror qildim, boz ustiga izlanishlarimiz bilan anchadan buyon ham rossiyalik, ham g‘arb mutaxassislari qiziqishayotgan edi. O‘shanda mening ishim yangi interpretatsiyaga ega bo‘ldi: biz shunchaki materialimizni sinovdan o‘tkazish bilangina cheklanib qolmasdan, yanada olg‘a borishga — rossiyalik hamkasblarimiz bilan jahon paxtachiligining eng shimoliy nuqtasini topish va yangi nav yaratish uchun material ajratib olishga kirishdik.
– Yangi tadqiqotlaringizda qanday muammolarga duch keldingiz yoki kelmoqdasiz?
– Rossiya sharoitlarida qanday navlarni ekish mumkin va lozim? U yoki bu navlardan qanday natijalar kutsa bo‘ladi? Garchi o‘tgan 5 yil ichida 100 dan ortiq nav va 50 dan ortiq yovvoyi va yarimyovvoyi turlarni o‘rganib chiqqan bo‘lsak-da, bu savollar doim oldimizda ko‘ndalang bo‘laveradi. Shu bilan birga muammo ham paydo bo‘lmoqda: RFning turli oblastlari va hududlari uchun yetishtirishning turli texnologiyalari zarur. Bu haqda mahalliy mansabdorlarga gap ochsang, ular taajjublana, eng yomoni g‘azablana boshlashadi. Shunda men paxta ham g‘alla, makkajo‘xori va kungaboqar singari o‘simlik ekanligi, turli navlar turlicha kelib chiqishga ega ekanligini shoshilmasdan tushuntiraman. G‘o‘za boshqa o‘simliklarga qaraganda turlicha xromosomalar to‘plamiga ega va bu turlicha irsiy o‘zgarish degani. Besh yil muqaddam Volgogradga kelib, paxta bilan shug‘ullanaman, deganimda hech kim menga ishonmagan edi. Ustiga ustak, ko‘pchilik bu yerda paxta o‘sishi mumkin emasligini ta'kidlagan edi!
