Baydenning qarorgohidan maxfiy hujjatlar topildi. U ikkinçi muddatga saylaniş imkoniyatidan mahrum bölişi mumkinmi?

Baydenning uyidagi tintuv nisbatan yaqinda bölgani (va tergov organlaridan sudgaça bölgan huquqbuzarlikni isbotlaş uçun order talab qilinmagani) sababli, hozirça amaldagi prezidentga ham sobiq prezidentga qöyilgan ayblovlar qöyilgani yoki yöqligi noma’lum.

Baydenning ham, Trampning ham himoyaçilari huquqiy emas, balki maişiy vajlar keltirgan. AQŞda maxfiy hujjatlarni tasniflaşning ança-munça töliq tizimi ança keç, Ikkinçi jahon uruşidan söng paydo bölgan. Bungaça prezidentlar vakolat muddati tugaganidan keyin turli iş hujjatlarini muntazam ravişda özlari bilan olib ketgan. Ba’zilari uni uyida saqlagan, boşqalari kotiblariga qoldirib ketgan, alohida hujjatlarni hadya qilgan yoki sotgan yoxud öz arxivlari asosida prezident kutubxonalarini yaratgan.

Faqatgina Riçard Nikson prezidentligi va 1972-1974 yillardagi Uotergeyt mojarosidan söng prezidentlik muddati tugagaç, Prezident ma’muriyatining barça rasmiy iş hujjatlarini (ayniqsa, maxfiy) Milliy arxivga topşiriş majburiyatini yuklaydigan «Prezident yozuvlari töğrisidagi qonun» qabul qilindi. Unga köra, Milliy arxivga topşirgandan keyingina hujjatlarning bir qismi prezident kutubxonasida saqlanişi uçun qaytarib berilişi mumkin.

Şunday bölsa-da, prezidentlar va vitse-prezidentlar (Baydenning uyidan topilgan ba’zi yozuvlar uning vitse-prezidentlik davriga töğri keladi) ba’zan Oq uyni maxfiy materiallar bilan tark etişi ajablanarli emas.

Bu bir qança sabablarga boğliq. Eski ma’muriyatning Oq uyni tark etiş jarayoni ança tartibsiz keçadi. Hujjatlarning ba’zilari maxfiylikdan çiqariladi, biroq ularda «maxfiy» belgisi qoladi. Va ba’zida bu şunçaki çalkaşlik sabab ham yuzaga keladi. «Maxfiy» belgisi qöyilgan yozuvlarda aslida heç qanday maxfiy ma’lumot bölmaydi.

AQŞda har yili trillionlab sahifaga ega hujjatlar turliça maxfiylik belgisini oladi (bu böyiça qarorlar ikki mingga yaqin xodim tomonidan qabul qilinadi). Ular har kuni beş millionga yaqin davlat xizmatçilari va federal organlar içidagi xususiy pudratçilar qölida aylanadi. Bu aylanmaning katta qismi Prezident devoni hissasiga töğri keladi – Oq uyda hujjatlarning juda yuqori aylanmasi tufayli ularni saqlaş va ma’lumotlar oşkor etilişining oldini oliş tobora qiyinlaşib bormoqda va maxfiylikdan çiqariş jarayoni köpinça katta resurslarni talab qiladi.

Davlat hujjatlarini haddan taşqari maxfiylaştiriş muammosi AQŞ ommaviy axborot vositalarida doimiy mavzuga aylangan. Sobiq va amaldagi amaldorlarning hisob-kitoblariga köra, maxfiy hujjatlarning 50 foizdan 90 foizgaça qismi maxfiylikdan çiqarilsa, bu mamlakatga heç qanday zarar keltirmaydi.

AQŞ qurolli kuçlari Markaziy qömondonligi sobiq qömondoni general Toni Zinni intervyularidan birida aytişiça, maxfiy hujjatlarning 80 foizini oçiq manbalardan topiş mumkin. Qolgan 20 foizining 80 foizini esa çuqur qidiruv orqali topsa böladi. Ya’ni maxfiylik belgisi qöyilgan hujjatlarning 4 foizdagina noyob ma’lumotlar mavjud.

Ehtimoliy oqibatlar

Bayden işini tergov qiliş uçun maxsus prokuror tayinlandi. Ammo Vakillar palatasi ustidan nazoratni öz qöliga olgan respublikaçilar ham öz suriştiruvlarini ötkazişi aniq. Bu orqali ular uşbu mojarodan siyosiy oçkolar işlab olişga harakat qiladi.

Vakillar palatasining Nazorat qömitasi raisi, respublikaçi Jyeyms Komer allaqaçon Bayden tergovi bilan boğliq hujjatlar oliş uçun sörov yuborişga tayyorligini ma’lum qildi. Respublikaçilar Baydenning Uilmingtondagi uyiga taşrif buyuruvçilar röyxatiga eng köp qiziqiş bildirmoqda. Komer ularning röyxatini Oq uydan söragan. Katta ehtimol bilan respublikaçilar uşbu janjalni 2017 yilda, ajraşgandan söng, rasman şu uyda yaşagan Baydenning öğli Hanter Baydenga boğlamoqçi va uni maxfiy hujjatlarga noqonuniy kirişda ayblamoqçi. Biroq, AQŞning birinçi şaxslarini himoya qiliş bilan şuğullanadigan Maxfiy xizmat bu şaxsiy turar joy bölgani sababli, bunday röyxatlar saqlanmaganini allaqaçon ma’lum qildi.

E’tiborlisi, öz vaqtida Tramp ham Mara-Lagodagi qarorgohiga taşrif buyuruvçilar röyxatini oşkor qilişdan boş tortgan edi (öşanda uning bu harakatini hozirda Boş prokuror lavozimini egallab turgan sudya Merrik Garlend qöllab-quvvatlagandi). Ammo Komer partiyadoşi Tramp işi böyiça şunga öxşaş sörovlar yubormoqçi emas.

«Agar Jo Bayden uçun mojaroning uzoq muddatli oqibatlari haqida gapiradigan bölsak, unda, albatta, bu uning AQŞ prezidentligi uçun potensial kampaniyasiga ta’sir qilmasligi mumkin emas. Bayden ikkinçi muddatga nomzodini qöyişini hali ommaviy ravişda aytmadi. Ammo u bu haqda 2023 yilning birinçi yarmida qaror qabul qilişiga şama qildi», deydi Telegramdagi One Big Union kanali muallifi Yan Veselov.

Biroq, The Hill naşri prezident ma’muriyatidagi manbalarga tayanib, xabar berişiça, prezident jamoasida saylov kampaniyasiga tayyorgarlik qizğin davom etmoqda va Baydenning özi bu haqda Kongressning har ikki palatasiga yillik «State of Union» murojaati (bu yil bu marosim 7 fevral kuni bölib ötadi) öqilişi arafasida e’lon qiladi. Yoki aprel oyida.

Mojaro va ayniqsa, tergovning ommaviy axborot vositalarida yoritilişi amaldagi prezident reytingiga ta’sir qilişi muqarrar. Oxirgi oylarda Baydenning reytingi oşa boşlagandi. Quinnipiac universiteti tomonidan ötkazilgan sönggi ijtimoiy sörovnomada respondentlarning 60 foizi Bayden maxfiy hujjatlarga notöğri munosabatda bölganini aytgan. Biroq faqat 37 foiz kişi prezidentga nisbatan ayblov e’lon qilinişi kerak deb hisoblaydi.

«Agar Bayden haqiqatan ham ikkinçi muddatga öz nomzodini qöyişga qaror qilsa va Donald Tramp partiyaning praymerizlarida ğalaba qozonib, (bu yerda u Florida ştatining respublikaçi gubernatori Ron DeSantis bilan kuçli raqobatga kirişadi) respublikaçilar partiyasidan prezidentlikka nomzodga aylansa, unda biz ajoyib prezidentlik poygasi guvohi bölamiz — har ikki partiyaning nomzodlari federal tergov ostida (va ehtimol öşa paytga qadar jinoiy işga ham aylanişi mumkin) va taxminan bir xil qonunbuzarlik bilan.