Мустақил таҳлилчи Шокир Шарипов Ўзбекистонда иқтисодий-ижтимоий фаол қатламни юзага келтириш истиқболларини ўз мақоласида мушоҳада қилди.

Унинг «Ўзбекистонда ер ўз эгасига топширилиши керак: рақамлар, мулоҳаза ва мушоҳада» сарлавҳали мақоласи бундан олдинроқ сайтда нашр этилган эди.

Иккинчи қисм. Фаоллик сирлари

Ҳар қандай фаолликнинг замирида стимул ётади. Стимул бўлмаса фаол, ғайратли бўлишингизга йўл бўлсин. Уйингизда мурғак, яқиндагина дунёга келган, ҳимоясиз бир тирик мавжудот бўлса-ю, унинг тириклиги сизнинг ҳаракатларингизга, фаоллигингизга боғлиқ бўлса, фаол бўлмай кўринг-чи! Боз устига у сизнинг пушти камарингиздан дунёга келган бўлса. Унинг таъминоти йўлида «гастарбайтер» бўлишдан ҳам тонмайсиз! Мана, бир неча миллион йигитларимиз шу ҳолда юришибди. 

Аммо бу — стимулнинг битта тури, холос. 

Бошқа мисол. Тасаввур этинг — «гастарбайтер»сиз. Ўзга юртда оғир ишларни қилиб, оилангизга бироз пул жўнатиб турибсиз. Бола-чақангиз соғинчидан қалбингиз тилка-пора. Боз устига, ерлик аҳоли сизга паст назар ила қарайди, турли ҳақоратларни эшитиб ҳам турасиз. Бир кун уйингиздан хабар келди: сизга бир гектар ер бериладиган бўлди! «Ол, эгалик қил, обод қил, эпласанг — зурриёдингга қолади», дейилди. Давлат томондан иш ривожи учун қарз ҳам, бошқа кўмак ҳам бериладиган бўлди. Президент эса ўзини Сизнинг ҳимоячингиз, деб эълон қилди. «Обод Ватан қурамиз» ва бошқа шиорлар айтилди. Фақат энди бу шиорлар «қуруқ» эмас, балки бир гектар ер билан, ростакамига кўмак билан, ростакамига имкониятлар, ростакамига очиқ чегаралар билан қувватланадиган бўлди! «Топган фойдангга болаларингни ўқимишли қил, олим қил, ота-онангни рози қил, маҳаллангни обод қил, муҳтожларга ёрдам қилиб охиратингга захира йиғ!» дейилди. Бу — стимулнинг яна бир тури.

Бундай стимул эвазига эришиладиган фойдаларни тилга оламиз: 

- ўзга юртда менсилмай, руҳи чўкиб, ўзлигини танимай, кимларнинг авлоди эканлигини билмай, «ҳолим шу экан-да», деб юрган бир неча миллион ўғлоннинг қаддини кўтариб, устини қоқиб, ўзлигини танитиб, буюк юртга кераклигини билдириб қўйиш; 

- шахсига нисбатан билдирилган умид ва ишончни белгиловчи, шахсан президент томонидан имзо чекилган, тагида бир гектар ерни унинг қўлига топширувчи «Келажакка йўлланма» ёрлиғини унинг қўлига бериб, миллат олдидаги масъулиятини билдириш;

- миллат ва давлатнинг суянчиғи бўла оладиган, онгли равишда, буйруқ ва топшириқларсиз ҳам юрт равнақи учун хизмат қиладиган, ривожланишнинг ҳар қандай воситасини биров буюрмаса ҳам қўллашга иштиёқи зўр кучли бир тоифани вужудга келтириш;

- фақат кучли назорат остида, тазйиқ ва текширувлар остидагина тузук ишлайдиган, «мансаб борлигида фойдаланиб қолиш» илинжида ишлайдиган бюрократик «армия»дан фарқли ўлароқ, ўзидан билиб яхшиликларни яратадиган, Ватан равнақини ўзининг равнақидан айри кўрмайдиган СИНФни вужудга келтириш;

- бюрократик системани назорат этишда президентга кўмакдош бўладиган СИНФни вужудга келтириш;

- маориф, тиббиёт ва бошқа соҳаларнинг ривожини ўз танасидаги ривож, деб биладиган, бу йўлда саъй-ҳаракатини аямайдиган СИНФни вужудга келтириш.

Стимул ва унинг дўстлари
Шахсий мулкка эгалик қилиш, уни ривожлантиришга қизиқиш — ўз-ўзидан инсонларни ҳаракатга келтирувчи кучли стимулдир. Улкан ғояларни юзага келтирувчи ва рўёбга чиқарувчи ҳам шу кучдир. Қайси мамлакатда бундай стимул билан ҳаракатга келтирилган шахслар кўп бўлса, шу мамлакат кучлидир. 

Тадбир ила иш юритаётган ҳар бир ҳукумат ҳозирда ўз мамлакатида мавжуд имкониятлардан фойдаланиб, айнан шу тоифа кишиларнинг, яъни мулкдорларнинг кўп бўлишига ҳаракат қилади. Зеро, бу тоифа мамлакат ривожини ўта зўр таъминлаб берувчи кучдир.

Табиийки, биз ҳам юртимизда имкон қадар кўпроқ мулкдорларнинг, шахсий мулк стимули ила стимулланган кишиларнинг кўп бўлиши учун ўз имкониятларимиздан келиб чиқиб уринмоғимиз даркор.

Ўз-ўзига бек 
Феълимиз ўзига хос — ўзимизга ўзимиз бек бўлишни яхши кўрамиз. Бировга тобе бўлишни жинимиз суймайди. Ойлик маош олиб бирон катта корхонада ишлашдан кўра ўзимиз, кичикроқ бўлса ҳам, корхонанинг эгаси бўлишни истаймиз. Шунақамиз. 

Миллатимизнинг бу хусусиятини ҳам фойдага йўналтирмоқ керак. Зеро, бу ҳам кишиларимиз учун кучли стимул бўлиб, бўлажак ислоҳотларнинг негизидаги асос бўлишга арзийди.

Мулк эгаси билан хизматчи орасидаги фарқ
Глобализация деган нарса дунёга келтирган феноменлардан бири, бу — йирик ва ўта йирик корхоналар (корпорациялар)нинг вужудга келиши ва бундай корпорацияларда ишлайдиган кишилар ўз корхоналарига нафақат моддий, балки маънавий боғланиб ҳам қолаётганларидир. Ҳаёту-мамоти, фикру-зикри корхона раҳбарларининг кайфиятига боғланиб қолаётган қатламнинг тобора ўсиб бораётганидир.

Бу жараён натижасида кўплаб мамлакатларда моддий ва маънавий бировга боғланиб қолган, ўз фикрига эга бўлмаган, эртанги кунининг режасини қилмайдиган, руҳан ногирон қатлам юзага келмоқда. Табиийки, бундай руҳан ва маънан ночор «армия»ни хоҳлаган кўйга солиш мумкин ва хоҳлаган куйга ўйнатиш мумкин. Ҳаёти биров томонидан тартибланган, эрталаб туриб ишга бориб, ишни бажариб уйига қайтишдан бошқа фикри бўлмаган бундай зомбисифат «армия» ҳаёт ҳақида чуқур фикрлашдан ожизланиб, реал воқеликни англамай қолади.

Бундан фарқли ўлароқ ўз эрки ўзининг қўлида бўлган, реал воқеликка очиқ кўз билан қарайдиган, изланиш ва новация ҳаёт тарзига айланган мулкдорлар СИНФидан ташкил топган қатлам умуман бошқача манзарани ҳосил этади. Тадбиркорлик фаолияти юртининг тинч-тотувлиги билан бевосита боғлиқлигини билган мулкдор учун нафақат юрт тинчлиги, балки дунё тинчлиги тушунчаси ҳам асло бегона бўлмайди... 

Шундай экан, келажак ислоҳотларни тўғри режалаштириш жараёнида билишимиз керак бўлган ўта муҳим нарса шуки — ТЎҒРИ ТАРБИЯ ОЛГАН, МАЪНАВИЙ ОЗУҚА ИЛА ЕТИШГАН мулкдорлар СИНФини вужудга келтириш бизлар учун ўта муҳим ишдир. 

Яратган ато қилган имконият 
Бошида тилга олганимиз рақам — 4,4 миллион гектар суғориладиган ер — мамлакатимиз бўйлаб ўша фаол СИНФни вужудга келтиришимиз учун ўта қулай имкониятни беради. Қисқа давр ичида юртимизда бир неча миллион (!) фаол, тепадан буйруқ бўлмаса ҳам ўз хўжалигини ўзи ривожлантирувчи ЭГАларни вужудга келтириш имкони бор. Бу имкониятдан унумли фойдаланмоғимиз, ҳали айтганимиздек, комплекс муаммоларимизнинг ечими бўла олади.

Учинчи қисм. «Нима-плекс? — Комплекс!»

Иқтисодиётимиз ҳозирча латент уйқу ҳолатидадир. Салоҳиятимиз эса улканлиги кўриниб турибди. Аммо ҳар қандай салоҳиятни юзага чиқариш учун... жиддий, салмоқли туртки керак. 

Салмоқли туртки
Айнан шундай туртки вазифасини тўғри режалаштирилган аграр ислоҳот ўтаб бериши мумкин. Зеро, бир неча миллион ер эгасига айланган оилаларнинг иқтисодий ФАОЛЛАШИШИ ўз-ўзидан мамлакатда буюк иқтисодий қўзғалишни юзага келтиради. Бундай қўзғалиш, табиийки, занжир реакциясини келтириб, ҳамма соҳани ижобий маънода қўзғатиб юбориш салоҳиятига эга. 

Сўнгра...
Сўнгра бироз ривожга юз тутган тадбиркорлар «армия»си ўз фаолиятини кенгайтириш, янада ривожлантириш, кўпроқ фойда олиш илинжида ҳар қандай новацияни излаб топиб, татбиқ этишга киришади. Бу йил маҳсулотини шундайгина сотган тадбиркор келгуси йил уни қайта ишлаб сотишни истаб қолиши табиий. 

Маълумки, ҳар қандай экин-текиннинг... чиқити бор. Бундай чиқит эса ҳайвонлар учун емишдир. Текин емишингиз бўлса, ҳайвон боқишни ногоҳ истаб қоласиз. Айтмоқчи бўлганим — чорвачилик, паррандачилик, балиқчилик ва ҳоказо «чиликлар» ўз-ўзидан, буйруқ ва фармойишларсиз ҳам, ривожга юз тутади шунда. 

Экспортнинг оламшумул ўсиши натижасида мамлакатга келадиган валюта ҳақида, савдо-сотиқнинг ривожланиши ҳақида, бошқа кўплаб иқтисодий яхшиликлар ҳақида гапириб ўтиришнинг, назаримда, ҳожати йўқ. 

Аммо инсоний жамият фақатгина иқтисодий фаровонликка интилиш асосида қурилса, бундай жамиятнинг кети кесиклигини, маънавий таназзулга тезда учрашини кўриб турибмиз. Моддий фаровонликни мақсад қилиб олган жамиятлар мақсадларига эришгач, руҳий бўшлиққа тобора мубтало бўлмоқдалар. Ҳалол-ҳаром тушунчалари борган-сайин йўққа чиқмоқда. Бундай давлатлардаги маънавий таназзулнинг изидан келаётган БАТАМОМ таназзул ҳам демографик жараёнлар мисолида «қулоғини кўрсатиб» қолди. Шунинг учун йўл аввалида йўналишни тўғрилаб олмоғимиз лозим.

Йўл олдида йўналишни белгилаб олиш
«Ишлар ниятга боғлиқ!» — етти осмонни ёриб бизларга тушган ҳақиқат бу. Ҳар бир ислоҳот олдидан ундан кўзланадиган бош мақсадларни белгилаб олмоқ керак. 

Аграр ислоҳот — халқимиз учун тиз чўккан ҳолатимиздан туриб олиб, қаддимизни ростлаб, кўзимиз чангини артиб, кимлигимизни эслаб, эсимизни жойига тушириб олишимиз учун имконият. 

Бировларнинг хизматини қилиб юрган халқ эмас, балки дунёга устозлик қилган халқ эканимизни эслаш учун имконият. Бошқаларга пастдан тепага қараган халқ эмас, балки дунёга руҳий озуқа улашадиган халқ эканимизни эслаш учун имконият. Моддий дунёга сиғинадиган халқ эмас, балки моддий дунёни тўғри тасарруф этиш илмининг баёнини қилиб берган халқ эканлигимизни эслаш учун имконият. Бойлик топаман, деб гўзал сайёрамизни абгор қилаётганларга тўғри йўлни кўрсатиб қўйишга қодир халқ эканимизни эслаш учун имконият. 

Аграр ислоҳот — тарих онларининг бирида ўзлигини йўқотиб қўйиб, оқибатда шаъни топталган халқимиз учун аввало ночор ҳолатидан чиқиб олиб, сўнг аввалги шаънини тиклаб олиш учун имконият. 

Аграр ислоҳот — миллионлаб кишиларимизни хусусий мулк эгаси этиш воситасида ушбу Ватанга ЭГА эканликларини билдириш учун имконият. 

Аграр ислоҳот — миллионлаб кишиларимизни ФАОЛЛИККА ундаш асносида моддий фаровонлик изидан илму-ирфонга ошно қилиш учун имконият. Боболаримизни дунёга пешқадам қилган муқаддас таълимотни қайтадан ўрганиб чиқиб, улар эришган чўққиларни янгитдан забт этиш учун имконият. Уларни энг гўзал хулқли қилган одобни қайтадан тадқиқ этиб, уни дунёга кўз-кўз қилиш учун имконият!

Тўртинчи қисм. Улкан захира

Моддий дунёни тўғри тасарруф этиш илмининг баёнини қилиб берган фозил кишиларнинг кўплари шу юрт фарзандлари — боболаримиздир. Руҳият дунёсида ўзни тўғри тутиш илмининг баёнини қилиб берган олимларнинг ҳам кўплари бизнинг боболаримиз. Мамлакатимиз фондлари уларнинг асарлари билан лиқ тўла? Савол: кимда бор бундай захира?

Жавобгарлик
Ҳар бир нарсани тўғри тасарруф этиш илми айнан бизда бор. Ҳеч бир соҳа йўқки, уни тўғри тарзда ислоҳ этмоқ илми бизда бўлмаса. Аммо бу илм ҳозирда ёдгорлик сифатида фондларимизда сақланмоқда. Бу улкан илмий базани қайтадан тадқиқ этмоқ асносида воқеълик бизга таклиф этиб турган муаммоларнинг ечимини топиш лозим. Биз эса, ҳозирча, бу илмни САҚЛАБ ТУРУВЧИ мақомидамиз, холос. Яратган Зот бу илмни бир халққа берадиган бўлса, уни кутубхоналарда сақлаб туриш учун бермайди. Балки бундай илмни аввал яхши ўзлаштириб, кейин ўзга халқларга ўргатиш учун беради. Жаҳолати юзасидан ўзига, ўзгаларга, табиатга, еру-кўкка зарар келтираётганларга тўғри ечимларни ўргатиб, ёруғликка етаклаш учун беради. Бузғунчи кишиларнинг бузуқ ғоялари таъсири остида қолган, тушунмаган тарзда ўз ҳукуматларининг тинч диёрларни хонавайрон қилишига розилик бериб турган халқларга ҳолатларини тушунтириб, кўзларини очиб қўйиш учун беради. Бутунбошли иқтисодиёти фоизхўрликка қурилган дунёга ўзгача, пок муносабатларга қурилган альтернатив иқтисодий алгоритмни кўрсатиб бериш учун беради. Ўз наслини ўзи хароб қилаётган, бу ишини расмий қонунлар билан мустаҳкамлаётганларга бунинг ҳалокатли йўл эканлигини асосли равишда тушунтириб бериш учун беради... Биз «гастарбайтерлик» қиладиган халқ эмас, балки мана шундай ишни қилиши лозим бўлган халқмиз! Буни қилиш учун эса...

Буни қилиш учун
Аввало ночор ҳолатимиздан чиқиб олмоғимиз керак. Аллоҳ таоло бизга берган имкониятларидан максимал фойдаланиб, қисқа давр ичида қишлоқ хўжалиги маҳсулотларининг йирик экспортёрига айланишимиз лозим. (Бу дегани бошқа турдаги ишлаб чиқариш соҳаларини «ташлаб қўйиш» керак, дегани эмас, албатта. Балки воқеъликни ҳисобга олган ҳолда аграр соҳани устивор қилиб белгилаш керак, дегани). 

Кейинги босқичда эса устивор мақсад этиб ТАЪЛИМ СОҲАСИНИ ривожлантириш белгиланади. Бутун эътибор фарзандларимизни илмли қилишга йўналтирилади... 

Сўз сўнги
Бу ишларни пайсалга солмаслик учун туртки вазифасини ўташи мумкин бўлган яна бир ҳолат: 

Генофонд
Бир неча миллион йигитлар оиласини ташлаб четда юрибди. Болалар отасиз тарбия кўраябди. Биратўла ота ва онасиз ўсаётган болалар ҳам кам эмас. Ҳозирда улар — болалар, аммо эртага — миллатимиз асосини ташкил этадиган инсонлардир. Бундай ноқис аҳволда ўсган болалар маънан етук, психологик жиҳатдан соғлом бўлиб етишишларига асосли равишда гумон билан қарамоқ лозим... Бу эса бевосита генофондимизга салбий таъсир этувчи ҳолатдир... 

Шокир ШАРИПОВ, 
мустақил таҳлилчи