Yakuniga yetgan haftada Qozoğiston prezidenti mudofaa va transport vazirlarini işdan oldi. Qirğiziston parlamenti esa özboşimçalik bilan egallangan yerlarni hujjatlaştirişga rozi böldi. MXX esa mamlakatda deportatsiya boşlamoqçi. Turkmaniston viza çeklovlari sabab AQŞdan xafa bölib, bayonot berdi. Tojikistonda rus uyining yangi ofisi oçildi. Afğoniston delegatsiyasini Özbekiston prezidenti qabul qildi.
Turkmaniston AQŞning viza çeklovlaridan norozi
Turkmaniston AQŞning viza çeklovidan xafa böldi. AQŞ yaqinda turli davlatlar qatorida Markaziy Osiyodan faqat Turkmaniston fuqarolari uçun viza berişni qiyinlaştirişini ma’lum qilgandi. Röyxatda mintaqaning qöşnisi Afğoniston ham bor. Turkmaniston rahbariyati bundan xafa bölib, öz xavotirini oşkora e’lon qildi. Xalqaro munosabatlarda betaraflik tamoyilini mahkam uşlagan Turkmaniston pasporti jozibador emas, sababi avvalo bu davlatga kiriş doimiy nazoratda.
4 iyun kuni AQŞ prezidenti Donald Tramp 19 ta mamlakat fuqarolariga nisbatan kiriş çeklovlarini qamrab olgan farmonni imzoladi. Unga köra, 12 mamlakat (jumladan, Eron, Afğoniston va boşqalar) fuqarolariga AQŞga kiriş töliq taqiqlanib, yana 7 mamlakat fuqarolariga – şu jumladan, Turkmaniston fuqarolariga – qisman çeklovlar joriy etildi. Bu qaror dunyo hamjamiyatida qizğin muhokamaga sabab böldi. 10 iyun kuni Turkmaniston Taşqi işlar vazirligi uşbu masalada bayonot berib, Turkmanistonning “qisman taqiq” röyxatiga kiritilganini “turkman tomoni uçun juda tuşunarsiz va taşvişli hol” deb atadi. Bayonotda Turkmaniston öz neytral maqomi va xorijiy davlatlar bilan viza rejimi masalalarida hamkorlik qilayotganini eslatib, odatda bunday çeklovlar fuqarolar jiddiy huquqbuzarlik sodir etgan taqdirdagina qöllanişini eslatdi. Şuningdek, turkman fuqarolari xorijga, şu jumladan, AQŞga safarlarida doimo qonunga itoatkorligi bilan ajralib turişini qöşimça qildi. Turkman TIV AQŞ qarorini “şoşilinç qadam” deb atab, uning qayta körib çiqilişiga umid bildirdi. Turkmanistonning bu murojaati betaraf davlatning öz fuqarolari huquqlarini himoya qiliş va AQŞ bilan özaro hurmatga asoslangan muloqot istagini ifoda etgan.
Töqayev ikki vazirni işdan oldi
Qozoğistonda prezident Töqayev şu hafta komandasi a’zolarini özgartirdi. 8 iyun kuni hukumat tarkibida matbuotga köra kutilmagan kadrlar özgarişi amalga oşdi: u mudofaa vaziri Ruslan Jaqsylyqovni va transport vaziri Marat Qarabayevni lavozimidan ozod etdi. Mudofaa vaziri lavozimiga Jaqsylyqovning örinbosari, Havo mudofaasi kuçlari qömondoni Dauren Qosanov tayinlandi. Prezident Töqayev yangi tayinlangan vazir bilan uçraşib, unga bir qator topşiriqlar berdi: armiyaning jangovar şayligini oşiriş, maxsus operatsiya kuçlarining imkoniyatlarini kengaytiriş va harbiy infratuzilmani modernizatsiya qilişni tezlaştiriş kabi vazifalarni qöydi.
Matbuotga köra, qator voqealar, şuningdek, 2022 yil yanvar voqealari saboqlari asosida Qozoğiston rahbariyati armiya islohotlarini jadallaştirişga kirişgan. Jaqsylyqov 2022 yil yanvar oyida sodir bölgan ommaviy tartibsizliklardan söng Milliy gvardiya qömondonligidan mudofaa vazirligiga olib kelingan edi, u paytda mamlakatda yoqilği narxlarining oşişi ortidan tartibsizliklar kelib çiqqan va Kollektiv xavfsizlik şartnomasi taşkiloti tinçlikparvar kuçlari jalb etilgan edi. Endi esa vazirning lavozimdan olinişi rasman izohlanmagan bölsa-da, tahlilçilar bu qarorni mudofaa sohasida intizomni mustahkamlaş va islohotlarni tezlatiş harakatining bir qismi sifatida körmoqda.
Prezident Töqayev şuningdek, may oyida işida kamçiliklar uçun tanqid qilgan transport vaziri Qarabayevni ham lavozimidan böşatdi. Transport sohasidagi mazkur tanqid – temiryöl va infratuzilma loyihalarining keçikişi, aviatsiyadagi muammolar bilan boğliq edi. Hozirça yangi transport vaziri nomi e’lon qilinmagan. Bu özgarişlar Töqayev hukumatidagi mas’ul şaxslar faoliyatini şaxsan nazorat qilişini va islohotlarni ortga surgan mansabdorlarga nisbatan zudlik bilan çora körayotganini anglatadi.
Qirğiziston yerlarga amnistiya berdi
Qirğiziston ham yerlarga amnistiya berdi. 13 iyun kuni Bişkek şahar hokimiyati mazkur dastur böyiça 8,130 ta murojaatni qanoatlantirib, özboşimçalik bilan egallangan yer uçastkalarini qonuniylaştirişga ruxsat berdi. Bu bilan yillar davomida hujjatlaştirilmagan holda yaşab kelgan minglab oilalar öz uy-joyiga mulk huquqini rasmiy tarzda olmoqda.
Prezident Japarov bu “yer amnistiyasi”ni ijtimoiy adolatni ta’minlaş yölidagi muhim qadam sifatida baholab, şahar atrofidagi kiçik yer uçastkalarini bölib beriş orqali uy-joysiz qolgan aholini ta’minlaş maqsadida amalga oşirilganini ta’kidlagan edi. Amnistiya dasturining birinçi bosqiçida 4 mingga yaqin oilaga hujjatlar berilgan bölsa, 2025 yil iyuniga kelib bu körsatkiç 8 mingdan oşdi. Bu aholi bilan davlat örtasidagi ijtimoiy kelişuvni mustahkamlab, prezident ma’muriyatining xalq manfaatiga sodiqligini namoyon etmoqda, deb yozdi qirğiz naşrlari.
Qirğizistonda ham muxolifat faoliyati hozirda sezilarli darajada past kuçga ega, aksar muxolifat vakillari 2021 yilgi konstitutsiyaviy özgarişlardan keyin ijtimoiy tarmoqlar orqali fikr bildiriş bilan çeklanmoqda. Iyun oyida ahamiyatli muxolif harakatlar kuzatilmadi. Biroq 12 iyun kuni sobiq prezident Roza Otunbayeva öz intervyusida hukumatni islohotlarni keçiktirayotgani uçun tanqid qildi. Prezident Japarov ma’muriyati bu tanqidlarga oçiq javob bermagan, lekin rasmiy bayonotlarda “sabotajçi va iğvogarlarga” çidamasligi aytilgandi.
11 iyun kuni Davlat milliy xavfsizlik qömitasi raisi Kamçibek Taşiyev körsatmasiga binoan mamlakat böylab “Illegal-2025” nomli maxsus amaliyot boşlangani e’lon qilindi. Bu tadbirning maqsadi Qirğiziston hududida noqonuniy yaşab kelayotgan xorijiy fuqarolarni aniqlaş va deportatsiya qiliş. Qömita matbuot xizmati ma’lumotiga köra, hibsga olingan noqonuniy migrantlar soni bir neça kun içida ming nafarga yaqinlaşgan, ularning köpçiligi Markaziy Osiyo davlatlari hamda Janubiy Osiyodan kelgan şaxslardir. Maxsus xizmat ularning ayrimlari uyuşgan guruhlar tarkibida yaşirin mehnat faoliyati bilan şuğullanib kelganini aniqladi. Masalan, Bişkekdagi quriliş obektlarida 46 nafar xorijiy fuqaro noqonuniy işlayotgani foş etildi. Şu bilan birga, 10 iyun kuni kuçga kirgan migratsiya qonunçiligidagi özgartişlarga muvofiq, Qirğizistonda yangi tartib joriy etildi: xorijiy fuqarolar 1 oy içida röyxatdan ötmasa yoki vizasiz belgilangan muddatdan oşib qolsa, ularni tezkor deportatsiya qiliş va 5 yilgaça mamlakatga kirişini taqiqlaş közda tutilgan.
Duşanbeda yangi rus uyi
12 iyun kuni Rossiyaning Rossotrudniçestvo agentligi rahbari Yevgeniy Primakov Duşanbega kelib, Ruskiy Dom madaniy markazining yangi binosini oçdi va matbuotga intervyu berdi. Uning aytişiça, mart oyida Duşanbe markazida zamonaviy Ruskiy Dom faoliyat boşlagan va hozirda mamlakat böylab 6 ta resurs markazi orqali rossiyalik öqituvçilar bolalarga robototexnika va texnik tögaraklardan saboq bermoqda. Rossotrudniçestvo şuningdek, Tojikiston yoşlari uçun Rossiyaga öqişga ajratiladigan kvotalarni 1000 taga yetkazgani, bu körsatkiç Belorusdan keyingi ikkinçi örin ekanini ta’kidladi.
