«Qotil» ekologiya, maşhurlar ortiga yaşiringan firibgarlik va amaldorlarga majburiy til
|17:28 / 29.06.20258 34910 min
Markaziy Osiyoda iflos havo – odamlarning qotiliga aylandi, har yili 65 ming kişi ekologiya sabab vafot etmoqda. Qirğizistonda davlat tilini bilmagan amaldorlar endi jarimaga tortiladi. Qozoğistonda taniqli media vakillarining reklamasiga uçib aldanayotganlar soni köpayib ketdi. Eron-Isroil uruşi fonida Turkmaniston 50 dan ortiq davlatlarga fuqarolarini olib çiqib ketiş uçun yordam berganini ma’lum qildi. Öş şahrida ijtimoiy yotoqxona qurildi, köçada qolib ketganlar bemalol kelib yaşab turişi mumkin.
Qirğiz tilini bilmaganlar jarimaga tortiladi
Qirğizistonda davlat tilini bilmagan amaldorlar endi jazolanadi, mamlakatda qirğiz tilining maqomi oşirilmoqda. Deputatlar davlat tilini qöllaş bilan boğliq qonun loyihalarini ikkinçi va uçinçi öqişda ma’qulladi. Yangi tuzatişlarga köra, parlament deputatlari, Vazirlar Mahkamasi raisi va a’zolari, konstitutsiyaviy, oliy va mahalliy sudlar sudyalari, prokuror tergovçilar, milliy bank, huquqni muhofaza qiliş organlari hamda milliy xavfsizlik xodimlari bundan buyoğiga davlat tilini bilişi şart.
Şuningdek, advokatlar va notariuslar ham qirğiz tilini yetarli darajada bilmasa, litsenziya oliş huquqidan mahrum böladi. Televideniye va radiodagi körsatuv hamda eşittirişlarning kamida 60 foizi davlat tilida bölişi majburiy qilib belgilandi.
Davlat tilini yetarli darajada bilmaslik endi mamlakatda doimiy yaşaş uçun ruxsatnoma berişni rad etişga asos böladi. Çet el fuqarolari ham qirğiz tilini bilmasa, immigrant maqomini ololmaydi.
Davlat tilida tayyorlangan reklama matni til töğrisidagi qonun hujjatlari talablariga va imlo qoidalariga muvofiq bölişi lozim. Bunday matnlarni mahalliy hokimiyat organlari körib çiqadi va tasdiqlaydi.
Til qonunçiligini buzganjismoniy şaxslar 5 ming qirğiz somi(taxminan 711 ming söm), yuridik şaxslar esa 17 ming som (salkam 2 million 416 ming söm) miqdorida jarimaga tortiladi. Qoidabuzarliklarni körib çiqiş va jarima soliş vakolati Davlat tili va til siyosati böyiça Milliy komissiyaga yuklatildi.
Iflos ob-havo yiliga 65 ming kişini öldiryapti
Ifloslangan havo Markaziy Osiyoda aholining qotiliga aylangan, har yili mintaqada 65 ming kişi havo sabab vafot etmoqda. Bu haqida Jahon banki öz hisobotida ma’lum qildi. “Markaziy Osiyoda havo sifatini boşqariş” nomli hisobotda kelişiça, har yili PM 2.5 mayda zarralari keltirib çiqargan kasalliklarni deb 65 mingdan ortiq odam vafot etmoqda. Atrof-muhitning ifloslanişi ortidan kelib çiqqan erta ölimlar mintaqada kamida 17,8 mlrd dollar miqdorida iqtisodiy yöqotişlarga olib kelyapti.
Mavzuga oid
Asosiy ifloslaniş manbalari – qazib olinadigan yoqilğining yonişi, sanoat jarayonlari va degradatsiyaga uçragan yerlarning çanglari. Hajmi 2,5 mikrometrdan kam bölgan bu zarralar oddiy közga körinmaydi, lekin ular nafas yöllariga çuqur kirib, surunkali yalliğlanişni keltirib çiqaradi, yurak, öpka va qon tomirlarining faoliyatini buzadi, hatto qon oqimiga kirib, tizimli kasalliklarni keltirib çiqaradi.
Ayniqsa, aholi ziçligi va iflos yoqilğidan foydalaniş nafas oliş tizimi uçun xavfli aralaşma hosil qiladi. Mintaqaning Toşkent, Olmaota va Duşanbe kabi katta şaharlari – eng xavfli hududlar sifatida körsatilgan. Hisobotda kelişiça, Markaziy Osiyoda havoning ifloslanişi mintaqaning umumiy yalpi içki mahsulotiga katta zarar yetkazmoqda. Bu töğridan töğri va bilvosita iqtisodiy yöqotişlarga, jumladan, bronxit, astma, yurak-qon tomir kasalliklari va öpka saratoni kabi ifloslangan havoni yutiş natijasida kelib çiqadigan kasalliklarni köpaytirib, davlatning tibbiyotga xarajatlari oşişiga olib kelmoqda.
Odamlar köproq mehnat qobiliyatini yöqotadi, kasallik ta’tiliga çiqadi yoki öz işini töliq bajara olmaydi, bu esa inson kapitali samaradorligini pasaytiradi.
Ayniqsa, jismoniy mehnat ziçligi yuqori bölgan tarmoqlar – quriliş, sanoat, qişloq xöjaligida hosildorlik va umumiy iqtisodiy faollik pasayib bormoqda.
Örtaça umr köriş davomiyligi qisqarmoqda, bu demografik barqarorlik va işçi kuçining qisqarişida namoyon böladi.
Turkmaniston 4640 kişiga tranzit bölib berdi
Eron–Isroil uruşi fonida Turkmaniston qariyb 5 ming kişining tranziti uçun çegaralarini oçib berdi. Taşqi işlar vaziri Raşid Meretov hukumat yiğilişida qatnaşib, dunyoning 50 ta davlatidan 4,6 mingdan ortiq fuqaro Eronni tark etiş uçun Turkmaniston hududi orqali ötgan gumanitar koridordan foydalanganini ma’lum qildi. Osiyo, Yaqin va Örta Şarq, Yevropa, Afrika va Amerika qit’asi davlatlaridan 4640 nafar kişi bizning davlat orqali öz yurtiga çiqib ketdi, dedi vazir.
Uning sözlariga köra, bu Turkmanistonning doimiy betaraflik va gumanitar sohadagi xalqaro majburiyatlarini bajariş tamoyillariga sodiqligini körsatadi.
Tranzitni ta’minlaş böyiça alohida jamoa işlagan, jumladan, Turkmaniston–Eron çegarasidagi barça nazorat-ötkaziş punktlarining keça-yu kunduz işlaşi va Aşxobod xalqaro aeroportida xorijiy samolyotlarga xizmat körsatiş nazoratga olingan. Hafta davomida Eron taşqi işlar vaziri – Sayyid Abbos Araqçi Turkmanistonga borib, rasmiylar bilan körişdi. Turkmenportalning yozişiça, Araqçi hamkasbi Meredovga uruş davrida Turkmaniston Eronga birdamlik körsatgani uçun rahmat aytgan. Uçraşuvda, Turkmaniston betaraf ekani, biroq xalqaro nizolarni kuç işlatiş va qurol bilan hal qiliş tarafdori emasligi eslatilgan.
Qozoğistonda quriliş, turar joy binolari savdosi va umuman turli sarmoyaviy loyihalar, soxta xayriyalar va ularni reklama qiliş faoliyati jiddiy nazoratga olinadi. Sababi jamoatçilik yaxşi tanigan bloger va jurnalist, san’at vakillari reklama qilgan loyihalar ham firibgarlik bölib çiqmoqda hamda bunga çuv tuşganlar soni kun sayin ortyapti. Mahalliy naşr Tengrinews’ga köra, odamlarning jamoat arboblariga işonçi, yorqin reklamalar va baland va’dalar firibgarlarning tegirmoniga suv quymoqda. Masalan, jurnalist Asxat Niyozovning Semeydagi DALA SK quriliş kompaniyasini reklama qilgani şov-şuvlarga sabab bölib, odamlar bu blogerga işongan holda pul tölaşgan. Biroq kompaniyaning quriliş qilişga ruxsatnomasi bölmagan sud taşkilotni firibgarlar deb topdi. Jurnalist ham aldanganini e’lon qilgan.
“Biz birgemiz Qazaqstan 2030” jamğarmasi esa odamlarni aldab-ilhomlantirib, göyoki suv toşqinidan zarar körganlarga yordam beriş uçun pul yiğgan. Dastavval biroz xayriya bilan şuğullangan jamğarma keyinçalik firibgarlik va pul yuvişga ötib ketadi. Fondga esa jamoatçilik faoli Perizat Qayrat rahbarlik qilgan. Ma’lum bölişiça, 3.5 mlrd tengedan ortiq pul öğirlangan. Jamğarma ayni paytda tugatilgan va tergov ketmoqda.
Qaskelen şahrida 100 dan ortiq fuqarolar «Nome» turar joy majmuasidan uy xarid qilib, noqonuniy quriliş uçun 972 million tenge sarmoya kiritişgan. Kompaniya litsenziyaga ham ega bölmagan. Şunday holatlarning hammasi qonunçilikni özgartirişni taqozo etdi va Qozoğiston uluşli quriliş sektorini nazorat qiliş töğrisidagi qonun loyihasini işlab çiqdi. Hujjat prezident stolida, parlament uni ma’qullagan, davlat rahbarining imzosini kutmoqda.
Endi turar joy majmualarini reklama qiliş, agar işlab çiqaruvçining aksiyadorlar mablağlarini jalb qiliş uçun ruxsati bölmasa, yagona operator bilan tuzilgan şartnoma va loyihani moliyalaştiriş taqiqlanadi. Tasdiqlangan loyiha hujjatlari asosida reklama joylaştirişga yöl qöyilişi töğrisidagi qoida çiqarib taşlanadi, obekt va uning holati haqida iste’molçilarni çalğitişga yöl qöyilmaydi.
Öşda tekin ijtimoiy yotoqxona
Qirğizistonning Öş şahrida qiyin ahvolda köçada qolib ketgan odamlar uçun ijtimoiy yotoqxona oçildi. Endi bu binoda 45 tagaça oila vaqtinça yaşab tursa böladi. Şahar hokimligining xabar berişiça, eski ma’muriy bino qayta jihozlangan.
Öş hokimi Toktorbayevning aytişiça, oğir hayotiy vaziyatlarga tuşib qolgan fuqarolardan köplab murojaatlar tuşayotgani sabab hokimlik bunday odamlarni qöllaş – jamoatçilik hamda davlatning burçi deb hisoblagan. Loyihani amalga oşirişga prezident Japarov va xavfsizlik qömitasi raisi Taşiyev yordamlaşgan, tezlaştirgan.
Uç qavatli yotoqxonada zamonaviy şaroitlar yaratilgan. Unda oşxona, dam oliş xonalari, hammom va hojatxonalar mavjud. Turar joy hovlisi öralgan, bolalar maydonçasi, avtoturargoh mavjud, hududi obodonlaştirilgan. 45 oilaga möljallangan binoning qurilişi şu yilning aprelida boşlangan edi, mahalliy budjetdan 34 million som sarflangan.
Afğonlar quvilmoqda: Eron va Pokiston qariyb 400 ming afğonni haydadi
Şu yilning 5 oyidayoq Eron va Pokistondan 400 mingga yaqin afğonlar deportatsiya qilindi. Bu haqida BMTning Qoçqinlar böyiça oliy komissarligi e’lon qildi. Afğonistonga qaytganlar esa insonparvarlik yordamlarining yetişmasligi sabab ijtimoiy inqiroz yanada kuçayişiga sababçi bölmoqda. 2023-2025 yillarda Pokistonning özi 1 milliondan ortiq afğonlarni uşlab, davlatdan çiqarib yuborgan. Hattoki Tojikiston ham mamlakatdagi 300 ga yaqin afğonni deport qildi.
Birlaşgan Millatlar Taşkilotining ma’lum qilişiça, 2026 yilda dunyo böylab 2,5 million qoçqin boşqa joyga köçirilişi kerak böladi. Bunday qoçqinlarning eng köpi afğonlar, undan keyin suriyaliklar, janubiy sudanliklar, sudanliklar, rohinjalar va kongoliklar ekani ma’lum qilingan. Media bilan gaplaşgan faol afğonlarga köra, ular yaxşiroq hayot va ta’lim istab, bu davlatlarga borgan. Agar Afğonistonning özida yaxşiroq hayot ta’minlansa, biz davlatdan çiqib ketmasdik, degan ular.
Afğoniston hisob-kitobiga köra, oxirgi 2 yilda kamida 2 million afğonlar Afğonistonga majburan köçiritilgan. Qaytib kelganlar qaşşoqlik, uysizlik va ijtimoiy zaiflik kabi yangi inqirozlarga duç kelmoqda.
