«Öyin qoidalari özgarişi kerak» – Yuliy Yusupov islohotlar yölidagi eng katta muammo haqida
|13:07 / 03.03.202034 11312 min
Iqtisodiy rivojlanişga kömaklaşiş markazi direktori Yuliy Yusupov Toşkent davlat iqtisodiyot universitetida bölib ötgan «C7 – Jahon iqtisodiyoti va biznes» xalqaro anjumanida «Ötmişdan qanday qilib kelajakka ötiş mumkin?» mavzusida ma'ruza qildi.
Foto: Xalqaro press-klubFoto: Xalqaro press-klub
Xalqaro anjumanni kuzatgan Kun.uz muxbiri taniqli iqtisodçining fikrlarini özbek tilida keltirib ötadi.
«Iqtisodiyotning rivojlanganlik darajasi qanday ölçanadi? Aholi jon boşiga YaIM degan tuşunça bor. Ideal körsatkiç emas, lekin biroq bundan yaxşiroği hali öylab topilmagan.
Aholi jon boşiga YaIM böyiça Özbekiston 40ta eng kambağal davlatlar qatoriga kiradi. Özbekistonda aholi jon boşiga YaIM 1 ming 532 dollarni taşkil qiladi (2018 y). Kambağal mamlakatlar kategoriyasiga sönggi 20-25 yil içida tuşib qoldik.
Mana bu jadval eng kambağal 40ta mamlakat qatoriga qanday qilib tuşib qolganimizni körsatadi:
Birinçi ustun – mamlakatlar, sobiq SSSR mamlakatlari, ayrimlari qöşnilarimiz. Ikkinçi ustun – 1995 yilda aholi jon boşiga töğri kelgan YaIM. Uçinçi ustun – 2018 yilda aholi jon boşiga töğri kelgan YaIM. Törtinçi ustunda esa neça barobar ösiş kuzatilgani körsatilgan. Bu – dollardagi nominal ösiş. Şuni tuşuniş kerakki, bu real ösiş emas. Lekin mamlakatlarni bir-biri bilan taqqoslaş mumkin.
Bu jadvalga qarab, Özbekiston mana şu yillar davomida mazkur mamlakatlarga nisbatan eng yomon rivojlanganini körişimiz mumkin. Iqtisodiy rivojlaniş sur'ati eng past bölgan.
Biz bir joyda turmaganmiz, rivojlanganmiz. Biroq mamlakatlarning köpçiligi tezroq rivojlangan, natijada biz asta-sekin 40ta eng kambağal mamlakat qatoriga tuşib qoldik.
Keling, buni fakt sifatida qabul qilamiz. Asosiy vazifamiz – nafaqat mamlakat iqtisodiyotini rivojlantiriş, balki turmuş darajasini ham oşiriş.
Birinçi savol, bu nimalarga boğliq?
Adam Smit davridan boşlab, iqtisodçilar ayrim savollarga javob topişga harakat qilişadi: nima uçun ayrim mamlakatlar boy, ayrimlari esa kambağal?
Institutlar va iqtisodçilar bu savolga umumiy javoblar berişadi. Gap odamlar xilma-xil ekanida emas, odamlar hamma yerda bir xil. Heç kim bir-biriga öxşamaydi ham. Gap odamlarning turliça ekanida emas, ularning xulq-atvorida. Odamlarning xulq-atvori öyin qoidalari va jamoat taşkilotlarini belgilaydi. Biz mana şu öyin qoidalariga asosan yaşaymiz.
Öyin qoidalari bu – rasmiy institutlar, qonunlar, boşqa normativ hujjatlar. Norasmiy institutlar bu – stereotiplar, xulq-atvor, an'analarimiz.
Mavzuga oid
Qaysi mamlakatda qanday öyin qoidalari mavjudligiga qarab, odamlar bir xil vaziyatda özlarini turliça tutadilar.
Boy va kambağal mamlakat bir-biridan nimasi bilan farq qiladi?
Aynan öyin qoidalarining farqlanişi bilan.
Kambağal mamlakatda öyin qoidalari yomon. Ular odamlarni pul işlab topiş, pulni jağariş va investitsiya qiliş, innovatsiyalarni tatbiq etişga rağbatlantirmaydi.
Boy mamlakatlarda esa bari aksinça. Ulardagi öyin qoidalari odamlarni yuqoridagilarni amalga oşirişga majburlaydi. Natijada esa ular boy.
Agar biz yuqori daromadli, rivojlangan iqtisodiyotni qurişni istasak, öyin qoidalarini özgartirişimiz kerak. Biz yaşagan öyin qoidalari juda yomon ekanini tan olişimiz kerak. Bekorga eng kambağal 40ta mamlakat qatoridan joy olmadik.
Öyin qoidalari qaçon paydo böldi?
Ular yaqinda paydo bölgan. Töğri, köpçiligining ildizi ötmişga borib taqaladi. Biroq qoidalarning asosiy qismi 1996 yildan keyin, iqtisodiyot qonunlarini unutib, iqtisodiy rivojlanişning şaxsiy (özbek – tahr.) modelini qurişga qaror qilganimizda paydo böldi.
Biz köproq jahon bozorlariga yopiq bölgan, asosiy rolni davlat amaldorlari öynaydigan, (resurslarni ular taqsimlaydi, narxlarga va almaşinuv kursiga ta'sir körsatadi), raqobat muhiti kuçsiz bölgan iqtisodiyotni qurdik. Biz ana şunday modelni qurdik.
Biz ana şunday past turmuş darajasi va iqtisodiy rivojlanişga mahkummizmi?
Yöq, mahkum emasmiz. Nima uçun? Qator mamlakatlar, Janubi-şarqiy Osiyo mamlakatlari bor. Nisbatan qisqa vaqt – bir neça 10 yillar emas, bir neça yil içida kambağal, korrupsiya yuqori, yomon institutlarga ega mamlakatdan, boy mamlakatlar razryadiga ötişgan. Bunday mamlakatlar bir neça dona. Lekin ular bor.
Boyroq mamlakatga aylanişga bizda öziga xos şart-şaroit bor.
Bizda mehnatsevar, tadbirkor aholi bor. Boy tabiiy resurslarga egamiz. Geografik joylaşuvimiz qulay, çunki Yevroosiyo markazida joylaşganmiz. Biz Yevroosiyoning savdo, logistika habiga aylanişimiz mumkin.
Buning uçun nima qiliş kerak? Kambağal mamlakatni qanday qilib boy mamlakatga aylantiriş mumkin?
Öyin qoidalarini özgartiriş. Institutlarni özgartiriş. Öyin qoidalari, institutlarni özgartiriş – islohot deb ataladi. Bizda samarali öyin qoidalari, işlaydigan bozor iqtisodiyotini yaratiş imkonini beradigan islohotlarni ötkaziş kerak.
Öyin qoidalarini özgartirişdan oson narsa yöqdek: yangi öyin qoidalarini yozib, eskilarini yangisiga almaştirilsa, bari işlab ketadigandek.
Aslida insoniyat tarixida sönggi bir neça 100 yil içida ötkazilgan tubdan, radikal islohotlarga qaraydigan bölsak, 100ta urinişdan 5-10tasi muvaffaqiyatli. Faqatgina 1tasi juda muvaffaqiyatli. Qolganlari muvaffaqiyatsizlikka uçragan.
Nima uçun?
Çunki tizimli darajadagi qoidalarni tubdan özgartiriş ayniqsa juda murakkab. Bu qoidalar bir-biri bilan uzviy boğliq. Ular qarşilik körsatadi. Ana şu institutga boğliq bölgan, qöşimça daromad oladigan odamlar bu özgarişlarga qarşilik körsatadi.
Bu – islohotlarni amalga oşirişdagi asosiy muammo. Biz oqimga tuşib qolamiz. «Oqim effekti» [path dependence].
Köpçilik hollarda islohotlar ana şu muammoga duç keladi.
Ana şu oqimdan çiqiş uçun sönggi yillarda Özbekistonda qanday işlar amalga oşirildi?
Biz juda muhim islohotlarni amalga oşirdik.
Birinçidan, valuta bozori liberalizatsiyasini amalga oşirdik. Bu juda muhim va murakkab. Bu nima uçun muhim? Çunki eski iqtisodiy tizim, institutlar eski valuta bozori bilan boğliq edi. Uni özgartirmas ekanmiz, boşqa islohotlarni ötkaza olmasdik. Buni 2017 yilda amalga oşirdik.
Ikkinçidan, çegaralarni oçiş, taşqi-iqtisodiy faoliyatni modernizatsiya qiliş borasida köp işlarni amalga oşirdik. Eksport oldidagi tösiqlar, soliq tölovlarini qisqartirdik. Qöşnilarimiz bilan çegaralarni oçdik. Qöşni mamlakatlar bilan çegaralardan odamlar, tovarlarning ötişini çeklaş – bu biz yaratgan haqiqiy «Berlin devori» edi. Çegaralar heç qaçon bölmagan, bu millionlab odamlarning fojiasi edi.
Uçinçidan, biz bank sektorida pul aylanmasi tizimida islohot ötkazdik.
Bank tizimi dahşatli bölgan, mijozlarga yönaltirilmagan edi. Banklar har bir çek uçun komission yiğim oliş bilan şuğullanişardi. Tizimdagi pullar dahşatli holatda edi: bozorga kelganingizda narx turliça bölardi – naqd pul, dollar, kartoçka, korporativ kartoçka, pul ötkaziş uçun turliça narxlar aytilardi. Narxlar örtasida tafovut bölardi. Bu – har bir valutaçi öz valutasini bosib çiqaradigan feodal tizim edi. Markaziy bank öz valutasini bosib çiqarardi. Bozorga borganingizda bir ryukzak pul bilan boriş kerak edi, çunki eng oddiy narsalarni sotib oliş uçun ham ana şu ming sömlik kupyuralarni olib yuriş kerak bölardi. Biz hamyon nima ekanini unutgandik. Bu yerda ham köp işlar amalga oşirildi. Banklar ixtisoslaşdi.
Katta yutuqlarga erişilgan törtinçi yönaliş – soliq islohotlari.
Eski soliq tizimi har soniyada iqtisodiyotimizni öldirayotgandi. U iqtisodiy rivojlaniş uçun heç qanday imkoniyat qoldirmayotgandi. Tadbirkorlar öz faoliyatiga asos soliş uçun qanday harakat qilmasin, eski soliq tizimida taqiq, çeklovlar topilardi.
Kengayişni istaysizmi? Keng hajmdagi iqtisodiyotdan foydalanişni xohlaysizmi, umumiy rejimga ötasiz, soliq yuki bir neça martaga ortadi.
Köproq işçilarni işga olasizmi? Soliqlar şunday qilinardiki, odamlarga maoş tölaş imkoni bölmasdi. Eski soliq tizimi tadbirkorlarga heç qanday imkoniyat qoldirmasdi.
Ötgan yili soliq islohotini ötkazdik. Ayrim amaldorlarda uni «oqimda» qoldiriş istagi böldi. Biz uni [eski soliq tizimini] qoldirmadik. Biz uni katta xatolar, probellar bilan amalga oşirdik, aziyat çekkanlar köp. Lekin amaldagi soliq tizimi bir neça yillar oldingiga qaraganda yaxşiroq.
Sönggi yillarda amalga oşirilgan muhim islohotlardan biri – biznesni yurtişdagi ma'muriy tösiqlarning qisqartirilişi.
Köplab tösiqlar bartaraf etildi. Biznes erkinroq bölişi kerak, tadbirkor bozor iqtisodiyotida şuğullanişi kerak bölgan işlar bilan maşğul bölişi mumkin. Bunga qadar vaqtning 80 foizi funksiyalar, operatsiyalar, hukumat bilan aloqasi uçun sarflanardi. Boşqa mamlakatlarning xayoliga ham kelmaydigan operatsiyalar uçun vaqt ketardi, lekin tadbirkorlarimiz ular bilan şuğullanardi.
Bu – faqat boşlanişi. Aslida hali juda katta islohotlar amalga oşirilişi kerak. Iqtisodiyotimizning boşqa soha, sektorlarida öyin qoidalarini özgartiriş kerak.
Mening nazarimda amalga oşirilişi kerak bölgan islohotlar qaysilar?
Hozirda birinçi raqamli muammo – mulk huquqini himoya qiliş. Hamma yerda mulk huquqini himoya qiluvçi şaffof tizimni yaratmas ekanmiz, bozor iqtisodiyoti rivojlanmaydi, investorlar bu yerga kelmaydi. Buning uçun «teşiklari», qarama-qarşiliklari, ortiqça taqiqlari köp bölgan qonunçilikni qayta körib çiqiş kerak.
Sud tizimini isloh qiliş kerak. Sud tizimi hozirda özining asosiy funksiyasini yetarli darajada bajarmayapti: odamlarning huquqlarini töla himoya qilmayapti.
Ikkinçi yönaliş – raqobatbardoş muhitni yaratiş. Korxonalarga yaratilgan şaroitlar teng emas. Raqobat – bozor iqtisodiyotining dvigateli. Rivojlangan raqobat muhitini yaratmas ekanmiz, oldinga harakatlana olmaymiz. Buning ustida köp iş olib boriş kerak.
Uçinçisi – administrativ islohotlar. Bu eng murakkabi. Bu – davlatning özini isloh qiliş. Bizda davlat boşqaruvining eskirgan, samarasiz tizimi amal qilmoqda. Kapital islohotlar zarur.
Davlat sektori va qişloq monopoliyasi sektoridagi islohotlar. Eng yirik korxonalarning köpçiligi, yirik banklarning barçasi davlatga tegişli. Bank aktivlarining 80 foizidan köproği davlatga tegişli. Monopoliyaning barça sektorlari davlatga tegişli. Bu juda samarasiz tizim, uni isloh qiliş kerak va bu yönalişda qiladigan işlar juda köp.
Raqobatni rivojlantiriş kerak, jumladan, bizda tabiiy monopoliya sanaladigan sohalarda ham. Aslida köpçiligi tabiiy emas, sun'iy ravişda yaratilgan. Bu sohalarda ham bemalol raqobatni rivojlantiriş mumkin.
Qişloq xöjaligini isloh qiliş. Hali ham iqtisodiyotimizning eng köp boşqariladigan sektori. Ötgan yili qişloq xöjaligini rivojlantiriş strategiyasi işlab çiqildi. Joriy yilda prezident davlat buyurtmasi bekor qilinişini aytdi. Paxta va ğalla uçun davlat buyurtmasi sotsializm emas, feodalizm sarqiti edi. Biz va nihoyat buni amalga oşirişni boşladik. Yaqin kelajakda yana islohotlar amalga oşirilişi kerak.
Ijtimoiy soha – ta'lim, soğliqni saqlaş tizimini isloh qiliş. Qandaydir oldinga siljişlar bor, lekin aslida juda jiddiy va katta islohotlar amalga oşirilişi kerak.
Bu eng, eng, eng bazaviy islohotlar. Aslida juda köp islohotlar ötkazilişi kerak.
Islohotlar ötkazsak, yuzaga kelgan ana şu «oqimdan» çiqib ketsak, iqtisodiy rivojlaniş, boy iqtisodiyotni yaratiş uçun imkoniyat paydo böladi», – deydi Yuliy Yusupov.
