Кичик оққушлар рақси. 2018 йилда нефть нархи нималарга боғлиқ бўлади?  
09:00 / 04.01.2018
13181
Фото: Carl Court / Getty Images

Нефть бозори истиқболлари муҳокама этилганида, асосий савол шундан иборат бўладики, 2018 йилда баррель нархи 60 доллардан юқорида турадими ёки яна пастга қараб шўнғийдими. Янги йилда ким ғалаба қозонади - «буқаларми» ёки «айиқлар»?

2018 йилда нефть нархини баҳолаш уни ким эълон қилишига боғлиқ. Россия Банкининг фикрича, 2018 йилда нефтнинг ўртача нархи бир баррель учун 55 долларни ташкил этади ва бу Citigroup ҳамда Barclays тахминига ўхшаш. Goldman Sachs Group Inc 62 долларлик даражани тахмин қилаётган бўлса, UBS ва Credit Suisse – 60 доллар.

Бир томондан талаб ва таклиф мувозанатига 2017 йилнинг 2-чорагида эришилди ҳамда хом нефтнинг ортиқча ҳажмлари мавжуд эмас, бошқа томондан бозор «сланец инқилоби»ни ёдда сақлаб турибди, уни Европа компаниялари гўёки эътиборга олишмади. Шунингдек, Яқин Шарқ мамлакатлари нарх демпингини жуда осонлик билан бошлашмоқда, бу бошқа ўйинчилардан улушни тортиб олиш учун керак бўляпти.

Бироқ, нефть бозори 2018 йилда, катта эҳтимол билан, 2017 йил динамикасини давом эттиради ҳамда кичик миқдорда кўтарилади, бир йилдан кейин эса 200 кунлик ўртача нарх бир баррель учун 65 долларни ташкил қилиши мумкин. Айнан шундай сценарий юз бериши эҳтимолга жуда яқин, нефть нархининг пасайиши ёки бир баррель учун 40 долларлик даражага тушиши эса ишониб бўлмас ҳолатдир.

Математика нуқтаи назаридан, нефть бозори – бу мураккаб динамик тизим бўлиб, унда кўплаб жараёнлар бор, айнан эса: инвестиция даврлари, қидирув ва конларни ўзлаштириш муддатларининг ҳар хил экани, талабнинг мавсумийлиги, жаҳон иқтисодиёти ўсиш суръатларининг нотенглиги, етакчи марказий банкларнинг монетар даврлари, нефть фьючерслари ва молия бозорлар ҳаракатининг кластерлари, геосиёсат ҳамда ишлаб чиқарувчиларнинг рақобат кураши. Шунинг учун нефть нархини тахмин қилиш мушкул. 

Нефть таклифини бошқариш

2016 йилнинг ноябрида ОПЕК давлатлари нефть қазиб олиш ҳажмини суткасига 32,5 млн барреллик даража билан чеклашга келишиб олдилар. Бу битимга картелга кирмайдиган яна 11 мамлакат қўшилди, натижада нефть қазиб олишни суткасига 1,8 млн баррелга қисқартиришнинг уддасидан чиқилди. 

30 ноябрь куни Венада ОПЕК+ вакиллари нефть қазиб олиш ҳажмини 2018 йилнинг охирига қадар узайтириш ҳақида қарор қабул қилишди. Шунда пасайтиришга ўйнаш ҳозирча ҳеч кимда амалга ошмаслиги маълум бўлди. Нефтнинг катта ҳажмига эга давлатларда келишувга риоя этиш бўйича табиий сабаблар бор. Масалан, бюджет йўқотишлари ўрнини тўлдириш. ОПЕК бош котиби Муҳаммад Баркиндонинг сўзларига кўра, картелга кирувчи мамлакатлар 2015-2016 йилларда нефть нархининг тушиб кетиши туфайли 1 трлн доллардан ортиқ экспорт фойдасидан қуруқ қолишди. 

Саудия Арабистонидан сўнг ОПЕКдаги нефтнинг катта ҳажмига эга давлатлар рўйхатида иккинчи ва учинчи ўринни эгаллаб турган Эрон ҳамда Ироқ, шунингдек Ливия, Нигерия, Венесуэла, қазиб олишнинг максимал қувватларига етишди ҳамда уларда ишлаб чиқаришни кенгайтириш учун пул йўқ. Бундан ташқари, Эрон 2018 йилда АҚШ томонидан босим остида қолмоқда ва у «ядровий келишув»дан чиқиши мумкин. Бу ҳамда мамлакатда кузатилаётган норозилик намойишлари якунда янги геосиёсий ҳамда иқтисодий муаммоларга олиб келиши эҳтимолдан холи эмас. Ироқ эса ҳамон террорчилардан қутулиш пайида бўлиб, Ироқ Курдистони билан боғлиқ мушкул масала қаршисида ҳам қолди – Киркук вилоятидаги йирик конлар учун баҳс яна тикланиши мумкин.

Саудия Арабистони нархни 60 доллар ва ундан юқори даражада узоқ муддат ушлаб туришдан ҳозирча манфаатдор. Бунинг устига, Саудиянинг ўзидаги ички муаммолар (элита, шаҳзодалар, миллиардерлар билан боғлиқ коррупция можароси) геосиёсий таҳдидлар омили ҳисобланади.

Айнан шунинг учун 2018 йилда нефть таклифи вақти-вақти билан танқис бўлиши борасида хатарлар пайдо бўлиши мумкин. Бироқ, саудияликлар бир неча бор қисқа муддатли демпинг ҳамда нархни пасайтиришдан ўз душманларига қарши «қурол» сифатида фойдаланишлари мумкинлигини кўрсатиб беришди, шунинг учун нефть котировкалари ўзгариши катта бўлишидан қочиб бўлмайди.

Оққушлар кўли

Одатда тахминларда «қора оққушлар» тилга олинади – олдиндан башорат қилиниши мушкул бўлган муҳим омиллар йиғиндиси. Улар бозордаги вазият ҳамда ҳозирги трендларнинг кутилмаган ва жиддий ўзгаришларига олиб келиши мумкин. Нефть «қора олтин» деб аталгани туфайли, оққушларни бошқа ранглар билан белгилаймиз. 2018 йилда уларнинг сони бир қанча бўлади.

«Қизил оққуш». 2018 йилнинг январидан нефть учун юанларда фьючерс шартномалари билан савдо қилиш бошланди. Хитой товар бозорларида ҳисоб-китоб қилиш учун асосий валюта бўлган доллар монополиясини бузмоқчидек тасаввур уйғонади. Аслида Хитой бутун жаҳондаги нефть импортининг атиги 17,3 фоизига эга, бу эса 116 млрд долларга тенг - молиявий бозорлардаги триллионлаб ҳажмлар билан таққослаганда жуда оз миқдор. Нефтнинг юанлар билан савдоси долларга бироз соя солса ҳам, инқилобга ҳали жуда узоқ. Бу фақат Хитойнинг тўлов балансини яхшилайди. Муаммо бошқа нарсада. Нефть котировкаларида энди нафақат хом нефть захиралари ҳажми, талаб ва таклиф акс этади, балки доллар/юань валюта курси, Хитой молия ва кредит бозори ҳолати, шунингдек капиталлар оқимининг йўналиши кўрсатилади. Бу нефть котировкаларига қандай таъсир қилиши эса бироз тушунарсиз.

«Яшил оққуш». Сўнгги ўн йилда ҳақиқий товар бозорларини молиявийга аста-секин айланиши юз берди, энди хомашё учун нархлар алоҳида давлатлар валютасининг АҚШ долларига нисбатан кучли ёки кучсиз экани билан белгиланмоқда. Шунинг учун АҚШ монетар сиёсати кучаядиган бўлса, бу нафақат глобал молиявий бозор, балки нефть бозорига ҳам кучли зарба бўлиб тушади. 

«Кул ранг оққуш». Сланецли нефтни қазиб олиш анъанавий нефть бозори учун асосий муаммо саналади. Айнан АҚШдаги сланец «инқилоби» 2014-2015 йилларда нефть котировкаларининг тушиб кетишига олиб келди. Бироқ вақт шуни кўрсатдики, сланецли нефть ҳам паст котировкаларни ёқтирмас экан. Барча конлар нарх бир баррель учун 60 долларлик даражада бўлса ҳам самарали эмас, сланец компаниялар қайта кредитланган, сарф-харажатларни камайтириш учун имкониятлар йўқ, молиявий сармоядорлар эса даромад кўришни хоҳлайди.

«Электроққуш». Электрмобиллар бензинли ёки дизелли автомобилларни тез орада алмаштириши, нефть маҳсулотлари учун талаб кескин тушиши билан боғлиқ гап-сўзларга қарамай, аслида ҳолат бир мунча бошқа кўринишда. Ҳар куни сайёра йўлларига чиқувчи 1 млрд автомобиль ичида электрмобиллар сони фақатгина 2 миллионтани ташкил этади. Уларнинг сони ошиши энергетика муаммолари ва аккумуляторлар ишлаб чиқариш бўйича чекланган қувватларга боғлиқ. 2030 йилга келиб, оддий автомобиллар сони 1,5 млрд.га етиши мумкин.

Асосий хатар

Шуни ёддан кўтармаслик керакки, айтиб ўтилган барча ҳолатлар бир лаҳзада геосиёсат билан йўқ қилиниши мумкин. Агарда Хитой ва АҚШ ўртасида савдо уруши бошланса, халқаро савдо ҳажми тушиб кетади ҳамда хомашё учун талаб пасаяди, барча бозорлардаги ўзгаришлар/тебранишлар эса кучаяди. Геосиёсий хатарларни камайтириш учун давлатлараро даражада жиддий саъй-ҳаракатлар лозим, шунинг учун 2018 йилда нефть нархи жаҳон сиёсатига чамбарчас боғлиқ бўлади.


Улашинг
Top