MXX qanday bölişi kerak?

Umid qilamizki, qonun ijodkorlari “informatorlar” faoliyatini, axborot yiğiş usullarini hisobga olişadi va buning natijasida MXX xodimlari har xil iğvo va tuhmatlar örniga aniq dalillar va axborotlarni Qonun doirasida yiğişadi.

Tarixiy dalil: SSSR Davlat Xavfsizlik Qömitasi (KGB) informatorlardan axborot yiğiş va öz xalqiga qarşi kuraşiş uçun juda keng foydalangan. Informatorlar vositasida turli xil “antikommunistik” fikrlarni tarqatişgan va şu asosda “özgaça fikrlovçi”larni aniqlaşgan. “Kommunistik tuzumga tupurdim” degan informator va kimdir şu fikrga qöşilsa, u kommunistik tuzumga “tahdid” deb hisoblangan, unga qarşi iş oçilib, kamoq jazosi tayinlangan. DXQ (KGB) va uning informatorlari işi öz natijasini berdi: SSSR inqirozga yuz tutdi va dunyo xaritasidan yöqoldi.

Uçinçidan, elektron razvedka va aksilrazvedka hamda terrorizm bilan “virtual kuraş”. Ba'zan Özbekistonda IŞID ğoyalarini “Facebook” va boşqa ijtimoiy tarmoqlarda faol tarğibot qilgan IŞID tarafdori qölga olingani haqidagi yangilikni öqib qolamiz. Qanday qonuniy asoslar bilan foydalanuvçining şaxsiy sahifasini oçişdi, uning yozişmalarini öqişdi, örganişdi va u “terrorist” degan xulosaga kelişdi? Agar elektron razvedkani amalga oşiriş uçun aniq usullar va qonuniy asoslar bölmasa, bu xizmatdagi ayrim şaxslar uçun fuqarolarning şaxsiy “virtual” hayotiga heç qanday çeklovlarsiz aralaşişiga imkoniyat berib qöymaydimi? Tasavvur qiling, har kuni kimdir sizning şaxsiy xabarlaringizni “xavfsizlikni ta'minlaş” bahonasida öqiydi, siz esa buni hatto bilmaysiz ham. Axborotdan ğaraz maqsadlarda foydalanilmasligiga qanday kafolat bor? Qonun ijodkorlari “Internet kuzatuv” uçun maxsus ruxsatnoma haqida boş qotirişlari lozim, bunda oddiygina elektron poçtalardan tortib, jahon ijtimoiy tarmoqlari, şu jumladan “Telegramm” va boşqa şu kabilar nazarda tutilişi kerak.

Törtinçidan, davlat çegaralarini qöriqlaşga alohida e'tibor qaratiş kerak. Nima uçun çegaralarimizni MXX qöriqlaydi degan savolga javobni “Rossiya Federatsiyasining Davlat çegarasi töğrisida”gi Qonunidan topiş mumkin. Uşbu Qonunning 3-moddasida, “davlat çegarasini qöriqlaş Davlat çegarasini himoya qilişning tarkibiy qismidir va u federal xavfsizlik xizmati tarkibiga kiruvçi çegara organlari tomonidan amalga oşiriladi” (keyingi örinlarda – çegara organlari), deb ta'kidlangan. Köpçilik qonun ijodkorligidagi “köçiriş va işlatiş” (“copy & paste”) tamoyilini yaxşi biladi, ayniqsa yuristlar. Özbekistonda mazkur funksiyalarni Mudofaa vazirligiga beriş mantiqan töğri böladi. Şunday bölsada, köp narsa kelgusida işlab çiqiladigan qonun loyihasiga boğliqdir, biroq turli milliy xavfsizlikka tahdid tuğdiruvçi buyumlarni çegara nazorat punktlarida bojxona xodimlari aniqlaşlari va ularni içki işlar xodimlariga tekşiriş uçun berişlari mumkin. Toğli, boriş qiyin bölgan va çekka hududlardagi davlat çegaralarida esa Mudofaa vazirligining çegaraçi-askarlaridan iborat kazarmalar, vertolyotlar, havo hujumiga qarşi mudofaa tizimi, binokllar va infraqizil datçiklar bilan jihozlangan uçar qurilmalar (dronlar) bölişi kerak, va eng asosiysi – qöşni davlatlar bilan işonçli diplomatik hamkorlik.

Beşinçidan, ehtimol köpçilik “kuratorlar” bilan töqnaş kelgandir. Köpinça, odamlardan MXXdan telefon qilişganini va qandaydir hujjatlarni söraşganini (uşbu iş usuli ayniqsa hududlarda rivojlangan) eşitib qolamiz. Buning qonuniy asoslari bormi? MXX xodimlariga, masalan yarim yillik bank yoki soliq hisoboti, fermer xöjaliklari yoki pensionerlarning soni yoxud biror bir fuqaroning iş haqi töğrisidagi ma'lumotnomasi nima uçun kerak? Afsuski, ba'zi odamlar öylab ham ötirmay, MXX bölimlariga özlari işlayotgan taşkilot yoki hamkasblari haqidagi barça ma'lumotlarni berişadi. Aynan şu sababli qonun ijodkorlaridan mana şu holatlarni inobatga olişlari talab etiladi, qaysi qonuniy asoslarga köra MXX kimdandir yoki qaysidir taşkilotdan hujjat talab qiladi va “kuratorlar” faoliyatining qonuniy asoslari qanday böladi. Vazirliklarda, davlat va nodavlat muassasalarida, oliy öquv yurtlarida, maktablarda, kollejlarda, litseylarda, bolalar boğçalarida, mehmonxonalarda, banklarda, pensiya jamğarmalarida, ommaviy axborot vositalarida, masjidlar va mahallalarda, içki işlar va prokuratura organlarida, hokimiyatlarda, fermer va kommunal xöjaliklarida hamda kundalik hayotimizning barça jabhalarida MXX “kuratorlari” qançalik kerak? Prezidentimiz Parlamentda qilgan murojaatda, har qanday oddiy masala ham milliy xavfsizlikka tahdid deb baholab kelingani uşbu idora vakolatlarining asossiz kengayib ketişiga sabab böldi, deb ta'kidladi. Afsuski, ayrim taşkilotlar uçinçi şaxslarga oddiy ma'lumotlarni ham taqdim eta olişmaydi, çunki buning uçun viloyat yoki tuman (şahar) MXXdagi “kuratorlaridan” ruxsat söraşlari kerak. Yoki “MXXning ta'lim sohasi böyiça kuratori” viloyat xalq ta'limi boşqarmasiga qönğiroq qilib, singlisini tezda biror bir maktabga işga joylaşlari kerakligini aytadi. Bu milliy xavfsizlik masalasini hal etiş hisoblanadimi? Aynan “kuratorlik” tizimi (heç bir normativ-huquqiy hujjatda körsatilmagan) MXXning hayotimizning barça jabhalariga çuqur singib ketişiga imkoniyat berdi va, ming afsuski, ayrim hollarda mansab vakolatlarini suiiste'mol qiliş holatlari ham kuzatildi (sönggi vaqtlarda mansab vakolatini suiiste'mol qilgan MXX amaldorlari haqidagi ma'lumotlar OAVda köp yoritilmoqda). Umid qilamizki, qonun ijodkorlari “kuratorlik” va “maxsus nazorat” tizimlariga barham berişadi yoki qonun bilan tartibga solişadi.

Navbatdagi masala, MXXga qança xodim kerakligi va kadrlar siyosati haqida. Umid qilamizki, qonun ijodkorlari Moliya vazirligi va boşqa tegişli taşkilotlar bilan birgalikda Milliy xavfsizlik xizmati organlarida işlayotgan xodimlarning sonini inobatga olişadi. Özbekistonda MXX instituti bor, lekin şunga qaramay xizmatga har yili qöşimça xodimlarni işga qabul qilişadi (afsuski, statistik ma'lumotlar yöq). MXXga işga kirmoqçi bölgan yoşlardan “nimaga MXXga işga kirmoqçisiz?” deb söralganda, ularning aksariyati obro‘, hurmat, xizmat guvohnomasi, yaxşigina maoş va katta miqdorda pensiya uçun deb javob berişgan. Biror bir çet tilini bilasanmi – yöq, heç bölmasa rus tilini bilasanmi – yöq. Şu kadr bölajak razvedkaçi (aksilrazvedkaçi)mi? Bundan taşqari, odatda MXXga 30 yoşdan oşganlarni, böyi 170 santimetrdan pastlarni, xorijiy davlatlarda bölganlarni, harbiy xizmatni ötamaganlarni yoki şunçaki soğliği “xizmatga yaroqsiz”larni işga qabul qilişmaydi. Qonun ijodkorlari uşbu jihatlarni – kadrlar siyosatini hisobga olişlari zarur. Bir odam harbiy xizmatni ötamagan bölişi, lekin kompyuter texnologiyalarini a'lo darajada bilişi yoki kimdir 33 yoş bölişiga qaramay kuçli tahliliy fikrlaş qobiliyatiga ega professional politolog bölişi mumkin. Taşkilot uçun 10 nafar (30 yoşdan kiçik bölgan) birorta ham çet tilini bilmaydigan xodimlardan qanday naf bor, agar bu iş bilan talab darajasida kuçli bilim va hayotiy tajribaga ega 3 nafar (40 yoşga tölgan va harbiy xizmatni ötamagan) odam şuğullanişi mumkin bölsa? Masalan, mana deyarli 27 yildan beri MXX özining veb-saytini va elektron poçtasini yarata olmaydi. Xorijdagi maxsus xizmatlar allaqaçon özlarining veb-saytiga va elektron poçtasiga ega. Muammo nimada? Veb-sayt yaratiş oson, lekin uning 100% virtual xavfsizligini ta'minlaş muammo. Körinib turibdiki, yana yuqorida keltirilgan kadrlar siyosati bilan boğliq masala kötariladi – kadrlar barçasini hal qiladi. Virtual xavfsizlikni faqatgina axborot texnologiyalari böyiça professional mutaxassis ta'minlay oladi, biroq unda soğliq bilan boğliq muammolar bor va u harbiy xizmatni ötamagan. Mana tanlov bilan boğliq bölgan muammo: böyi 180 santimetr, 2 yil harbiy xizmatni ötagan, sportçilarga xos tana tuzilişi, lekin kompyuterdan oxirgi saqlangan faylni 10-15 daqiqa qidiradigan odam yoki köriş qobiliyati pastroq, böyi 166 sm bölgan butun kompyuter tizimini “bölaklarga bölib taşlay oladigan” axborot texnologiyalari böyiça mutaxassis (deyarli xaker).

Endi MXXning tuman bölinmalari haqida fikr yuritamiz. Eng yirik apparatga ega bölgan huquqni muhofaza qiluvçi organ – bu Içki işlar vazirligi (köp mamlakatlar singari). Qişloqlarda maişiy muammolarni içki işlar xodimlari (uçastka profilaktika inspektorlari) hal qiladi. Bezorilar, jinoyatçilar, fohişalar haqidagi barça axborot va boşqa ma'lumotlar profilaktika inspektorlarida turadi. Şunday ekan, MXX tuman bölinmalari nima uçun kerak? Statistik ma'lumotlarga köra, Özbekistonda 169 ta viloyatlarga böysunuvçi tumanlar mavjud. Aytaylik, har bir tuman MXX bölinmasida 5 nafardan xodim işlaydi, ularning örtaça oylik iş haqi 2 mln. söm (ehtimol notöğridir, çunki bu böyiça statistik ma'lumot mavjud emas). Demak, har oyda davlat byudjyetidan 1 mlrd. 690 mln. söm (1$ = 8188.33 söm), 206 ming 391 AQŞ dollari) mablağ sarflanadi. Bu faqat iş haqi. Şuningdek, xarajatlarga avtotransport vositalari, xizmat uylari, bino (idora)ni saqlaş (elektr toki, suv ta'minoti) xarajatlari, xodimlar uçun ijtimoiy paketlar, ijtimoiy muhofaza turlari va boşqa xarajatlar ham qöşiladi. Bundan taşqari, har bir tumanda prokuratura, soliq, içki işlar organlari, hokimiyatlar, xalq qabulxonalari, mahalla fuqarolar yiğinlari (MFY), majburiy ijro byurolari (MIB), advokatlar, notariuslar va boşqalar faoliyat yuritadi. Yöl harakati qoidasini buzdingizmi, bezorilik, öğirlik qildingizmi – IIB, iqtisodiy jinoyatlarni sodir etdingizmi – prokuratura, aliment tölamadingizmi – MIB, huquqingiz buzildimi – advokat, MFY va xalq qabulxonalari. MXX tuman bölinmalari nima bilan şuğullanadi? Terrorçi çiqdimi – uçastka inspektori va MFY raisi qayga qaragan, qani profilaktika? Josuslar aniqlandimi – MXX viloyat boşqarmasidan xodimlar kelib öşa joyda öz işlarini bajarişlari mumkin. Umid qilamizki, qonun ijodkorlari mazkur oddiy arifmetik hisob-kitob qilingan oylik summani (1 mlrd. 690 mln. söm) inobatga olişadi va xulosa qilişadi (hali MXXning şahar bölimlariga qilinadigan xarajatlar hamda tölanadigan pensiyalar hisobga olinmadi). Agar uşbu mablağlar, sanoatni rivojlantiriş maqsadida, reja asosida tuman/şaharlarga ajratilsa, odamlar ma'lum iş haqi tölanadigan iş bilan band bölişadi va turli “destruktiv kuçlar” ta'siriga tuşişmaydi.

Va nihoyat, eng asosiy va yakuniy fikrlar – nazorat. MXX faoliyatini kim yoki qaysi organ obektiv nazorat qiladi? Odatda (ayniqsa rivojlangan davlatlarda) maxsus xizmatlar faoliyatini xalq vakillari nazorat qiladi. Bizning mamlakatimizda bu iş bilan Özbekiston Respublikasi Oliy Majlisi Senatining tegişli qömitalari şuğullanişi mumkin. Lekin, Senatning MXXni tölaqonli nazorat qilişiga resurslari va kuçlari yetarlimi? Bunday holatda, MXX hisobotlari yuzaki bölişi va köp ma'lumotlar haqiqatga töğri kelmasligi mumkin. Agar MXXning tuman va şahar bölinmalarini yopilsa, albatta iş ança yengillaşadi. Ehtimol, Özbekiston Respublikasi Prezidentining milliy xavfsizlik masalalari böyiça Yordamçisi boşçiligida guruh tuziş vaqti kelgandir. Mazkur amaliyot köplab davlatlarda amalga oşiriladi (ayniqsa, AQŞda). Prezident huzurida (faqatgina Özbekiston Respublikasi Prezidentiga böysunadi) Yordamçi boşçiligidagi 10-20 nafar kuçli tahlilçilarlardan (sotsiolog, psixolog, politolog, diplomat, yurist, iqtisodçi, auditor va b.) iborat unça katta bölmagan guruh taşkil qilinadi. Ular polkovnik yoki general bölişlari şart emas, eng asosiysi, kuçli tahliliy fikrlaş qobiliyatiga ega bölsin. Şunda Prezident MXX va boşqa huquqni muhofaza qiluvçi organlarda nimalar sodir bölayotganligini aniq bilib turadi. Masalan, MXX raisi Namangan viloyatida “IŞIDning destruktiv kuçlari” tuzilmoqda va xavfsizlikni ta'minlaş uçun byudjyetdan 40 mln. söm ajratiş hamda 10 nafar qöşimça xodim jalb qilinişi kerak degan xabarni kiritdi, biroq Prezidentning milliy xavfsizlik masalalari böyiça Yordamçisi beş nafar mutaxassisni Namangan viloyatiga jönatganda, vaziyat barqaror va heç qanday tahdid mavjud emasligi aniqlandi. Haqiqatdan 120 nafarga yaqin odamlar mahallada töplanişgan va Qur'oni Karim öqişxonligini taşkil qilişgan. Çuqur tahlil natijasida şu narsa ma'lum böldiki, barça iştirokçilar tinçliksevar bölib, ular heç qanday tahdid tuğdirişmagan. Mahalla fuqarolar yiğini, tuman IIB xodimlari va qöşnilar uşbu şaxslar haqida ijobiy fikr bildirişgan. Tadbir taşkilotçilari 100 va undan ortiq odam töplanib tadbir ötkazganda, bu haqda tuman IIB xodimlarini ogohlantiriş kerakligidan bexabar bölişgan, ular uzr sörab, kerakli xulosani çiqarişgan. Bundan taşqari, tadbir iştirokçilarini 70% işsiz ekanliklari aniqlanib, ularni işga joylaştiriş böyiça aniq va tegişli çoralar körilgan. Xulosa – navbatdagi vahima, viloyat MXX faoliyatini kengaytiriş va viloyatdagi örnini mustahkamlaş uçun öz manfaatlarini lobbizm orqali olğa suriş. Ma'lumotning obektivligi va töğriligi har qanday sohada muhim ahamiyatga ega, şu jumladan milliy xavfsizlikni ta'minlaş sohasida ham. Agar obektiv ma'lumot va nazorat bölmasa natija bitta – işonçsizlik va tartibsizlik.

Uşbu tahliliy ma'lumot biror bir şaxsga nisbatan qaratilmagan. Har qanday jamiyatda bölganidek, uşbu xizmat tarkibida ham öz vazifasini sidqidildan bajarayotgan vatanparvar xodimlar bor.

Umid qilamizki, yuqorida keltirilgan mulohazalar va takliflar “Milliy xavfsizlik xizmati töğrisida”gi Qonun loyihasini işlab çiqiş jarayonida e'tiborga olinadi, şuningdek barça mayda detallarga e'tibor beriladi, MDH davlatlari qonun moddalari köçirilmaydi, Qonun 3-4 varaqdan iborat bölmaydi hamda barça statistik va tegişli ma'lumotlar örganilib, fuqarolar takliflari inobatga olinadi.

Uluğbek Akbarov

Zafarjon Vohidov