Keça Tojikiston poytaxtiga yetib kelganimizdan söng, Duşanbeda tunab, şahardagi sayrimizni ertalab Sadriddin Ayniy nomidagi teatr maydonidan boşladik. Çunki öşa binoning yonidagi «Rohat» mehmonxonasiga qöngan edik. Alohida ta'kidlaş joizki, keçasi bilan Duşanbeda qattiq şamol turib, osmondan çang yoğilgandi, keyingi kuni, biz şaharni tark etgunga qadar ham havoning avzoyi oçilmadi.
Şunga qaramasdan erta bahor oğuşidagi Duşanbe benazir darajada gözallik kasb etgan edi.
Şaharda, asosan, xorijda işlab çiqarilgan maşinalar harakatlanadi. Barçasi «Toyota», «Mersedes», «Opel» kabi donği ketgan brendlar. Onda-sonda özimizga yaxşi taniş «Neksiya-1», «Matiz», «Laçetti», «Damas» va hattoki «Tiko»ni ham uçratib qoliş mumkin. Ular Özbekistondan emas, Koreyadan olib kelingan bölsa kerak.
Şaharda harakatlanuvçi lisenzion taksilarning barçasi lyuks turdagi xorijiy avtomaşinalar. Hattoki politsiyaçilar «Honda» jipida yurişibdi.
Şaharda jamoat transporti juda yaxşi yölga qöyilgan. Toşkent va Samarqand bir neça yil avval voz keçib yuborgan trolleybuslar insonlar uzoğini yaqin qilmoqda. Trolleybuslar şaharning eng markaziy köçalarida harakatlanişadi. Masalan, manavi buzilib qolgan trolleybus Tojikiston prezidenti ma'muriyati oldida töxtab turibdi.
Şaharda Turkiyada işlab çiqarilgan past polli «Isuzu» avtobuslari ham harakatlanayotganiga guvoh böldik.
Mavzuga oid
Duşanbe markazida yöllar kengaytirilmagan. Neça yillik çinorlar saqlanib qolingan. Biroq bu heç qanday avtomobillar tirbandligiyu, tiqilinçlarni yuzaga keltirmayapti. Maşinalar bir maromda harakatlanmoqda. Umuman, şaharda hozirdanoq yozning jazirama kunlari xuşhavo, soya-salqin bölişi bilinib turibdi.
Duşanbeda quriliş işlari avjida. Şaharda zamonaviy va tojik milliy uslubini uyğunlaştirgan arxitekturadan foydalanib köp qavatli turar-joy binolari va ofis idoralari qad kötarmoqda.
Yöllar haqida köp töxtalib ötiş kerakmas. Şaharda öydim çuqur yöllar u yoqda tursin, asfaltning biror qismida yamoq ham közga taşlanmaydi. Hammasi ideal, hammasi joyida — yöldagi çiziqlar va yöl belgilarigaça. Svetoforlarni aytmaysizmi? Ularning köpçiligi muqobil energiya manbai — Quyoş nuridan quvvat olib işlaydi.
Şahardagi Ismoil Somoniy haykali poyida ziyoratçilar köp. Biz ulardan ayrimlarini suhbatga tortdik. Ular Xatlon viloyatidan kelgan özbek millatiga mansub maktab öquvçilari ekan.
Ular biz bilan suhbatda Özbekiston televideniyesini muntazam körişlari, şaharlardan Samarqandga borişga — Registonni körişga orzumand ekanliklarini bildirişdi. Yoşlar özbek şou biznesi vakillarining deyarli barçasini tanişar ekan.
Şu yerda suratga tuşirib yurgan suratkaş Şer Murodov çegaralar oçilib, bordi-keldi, savdo aloqalari köpayganidan nihoyatda mamnun ekanligini bildirdi. Özbekistondan oziq-ovqat mahsulotlari kirib kelayotgani, bu esa baland narxlarning pasayişiga xizmat qilayotganini aytib ötdi. «Bir dona tuxum 1,20 somoniyga çiqib ketgan edi, çegaralar oçilgaç, hozir 0,6–0,7 somoniygaça tuşdi», deydi u. Un narxi ham arzonlab qolgan ekan.
Tojikistonda yer osti ötiş yölaklari gul va sovğa (suvenir) sotuvçilarga ijaraga berilgan. Bizning poytaxtimiz Toşkentda ham uşbu ijobiy jihatni özlaştirsa bölar ekan. «Akfa» romlaridan bino qilingan mö'jaz dökonlarida gul va sovğalar sotişni yölga qöyişni! Özingiz öylang: «gul yoki sovğa kerakmi — metroga çop», degan qoida yuzaga kelardi. Duşanbeda şunaqa ekan: «Podzemka»ga çop.
Duşanbe markazidagi «Boği parçam» («Bayroq boği»), Rödakiy boği istirohat maskanlarida yakşanba bölişiga qaramasdan kunduzi deyarli heç kim yöq. Ayniy teatri maydoni va sanab ötilgan joylarga xalq keçasi sayr qilişga çiqar ekan.
Rekordçi flagştokdagi ulkan bayroq ham negadir tuşirib qöyilgan. Keçasi qattiq şamol turgani uçun bölsa kerak.
Aviakassalarda «Özbekiston havo yöllari»ning reklamasi, milliy aviakompaniyamiz uçadigan manzillar tuşirilgan xaritani uçratdik. Bunday reklamalarni köpaytiriş kerak!
Tojikistonda menga ma'qul bölgan narsa har qanday bino — u dökon böladimi, idora böladimi, ofis böladimi, avtomobillar yuviladigan maskan böladimi — barçasining peştoqiga davlat tili — tojikçada uning qanday joy ekani yozib qöyilgan. Rusça yoki inglizça yozuvlarni deyarli uçratmaysiz. Davlat tiliga hurmat mana şunday bölişi kerak.
Duşanbe hayvonot boği odamlar bilan juda gavjum. Yakşanba bölgani uçun barça öz farzandini olib kelgan. Biz Özbekistondan ekanligimizni bilişgaç, ayrimlar kameraga öz fikrlarini bildirişdi. Boşqalar esa turli savollar bilan bizni kömib taşlaşdi. Ayrim yoş duşanbeliklarga «Kobalt» maşinasi Özbekistonda işlab çiqarilişi yangilik böldi.
Duşanbelik ayollar kameraga gapirişni unçalik xohlaşmas ekan, buni hayo va iboga yöydik. Biz bilan, asosan, erkaklar hamsuhbat bölişdi. Şunçalikki, köça böylab borayotib biz s'yomka qilayotganimizni payqab, kameraga közi tuşgan qizlar ham yuzlarini tösib olişdi.
Maşinani tayinli joyga qöyib, şaharni taksida aylandik. Taksi narxlari bizdagidan ança qimmat. Ularda metan yöqligidan bölsa kerak. «Rossiyaga borib işlab kelib maşina oldim, endi bormayman, şu yerda işlayman», dedi taksiçilardan biri.
Tojikistonda internetga ulaniş uçun sim-karta xarid qiliş uçun harakatlarimiz besamar ketdi. Sim karta bizdagidek dilerlar vositasida emas, faqat pasport bilan uyali aloqa kompaniyalarining markaziy ofislarida rasmiylaştirilar ekan. Bizda ham telefon raqamini paypoqdek almaştiradigan «xirapaşşa»lar va «qalloblar»ni kamaytiriş uçun şunday yöl tutiş kerakmikan?..
Uluğvor «Kohi navröz» saroyini suratga tuşirib, Özbekistonga qaytişga çoğlandik. Öşa-öşa, Duşanbedan Tursunzodagaça bizni oynadek tekis yöl allalagandek olib keldi.
Darvoqe, Duşanbedan çiqişimiz hamono bir marta radarga tuşdim. Bularning radari qiziq işlar ekan, xuddi Need for Speed öyinidagidek. Kameraning çaqmoği (vspyşkasi) çaqnadi. Bilmadim, endi nima böladi. Şu radardan sal ötib DAN xodimi meni töxtatdi. «Urdi xudo», deb turuvdim, yöq u hujjatlarni uzatsam «kerakmas» dedi va «Xuş kelibsiz, mehmonlar» deb, Tojikistondan olib qaytayotgan taassurotlarimiz bilan qiziqdi va yana kelinglar, albatta, deya oq yöl tiladi.
Umuman, tojikistonliklarning köpçiligi uyiga olib ketib, mehmon qiliş taklifi bilan çiqişdi. Biz minnatdorçilik bildirib, işimiz köpligini rökaç qilib sekin rad qildik.
Yöllarda dehqonçilik avjida. Hamma joyda parniklar qilingan. Içida kökatlar va sabzavotlar ösgan, xöjakörsinga emas, astoydil, daromad köriş uçun qilingani bilinib turibdi.
Tursunzoda şahrida esa yölning öng tomonidan tillarga tuşgan öşa maş'um alyuminiy zavodini kördik. Haş-paş degunça 60 km ortda qoldi va biz Özbekiston çegarasiga yetib keldik.
Keçagi yozgan reportajimda «Sarazm» postidan kirişda tojikistonlik bojxonaçilar avtomobil uçun tölov undirişmadi, degan edim. Bugun sal qolsa, şu narsaning kasriga qolib ketay dedim. «Döstiy» postida «tölov haqidagi qoğoz qani?» deb söraşdi. Heç qanaqa qoğoz berişmaganini aytsam, öşa qoğozsiz çiqib keta olmaysiz Tojikistondan, deydi bojxonaçi. «Urdi xudo-2!»
Yöq, kattaroq rutbadagi bojxonaçilardan biri kelib, bunaqalar ham kelyapti, ötkazib yubor dedi. Darhol odatdagidek, «rohi safed» yangradi. Tojikistonni tark etişga 10 daqiqa vaqt sarfladim.
Özbekiston çegarasida bölib ötgan tekşirişni batafsil hikoya qilib ötirmayman, şunçaki 45 daqiqaça vaqt olganini aytaman, xolos. Tuşunamiz: u yoqdan narkotik moddalar kirişi tahdidi kuçli. Özbekistondan Tojikistonga nimayam kirardi? Odamlar nuqul fleyka-fleyka tuxum taşib ketişmoqda.
Taniş yöllar va Özbekiston boşlandi...
Tojikistonni me'yoridan ortiq maqtab yuborgandirman. Kimningdir ensasi qotar. Men sizga Duşanbening yaxşi taraflarini boriça hikoya qilib berişga harakat qildim.
Menga yoqmagan tomonlari ham bor. Azbaroyi posangi töğri bölişi uçun ularni ham tilga olib ketmasam bölmas.
Birinçisi, Imomali Rahmonning suratlari yöllarda haddan ziyod köpligi. Duşanbedan Özbekiston çegarasigaça 87 dona ana şunday katta pannoni sanadim. Imomali Rahmon qölini kötarib turgan, u uzum uzmoqda, u (yaşil) buğdoyzor içida, u olma terayapti, u köçat ötkazmoqda, u sportçi yoşlar davrasida, u mehnat qahramoni bilan suhbatlaşmoqda, u, u, u... Poytaxtdan çiqqandan söng yöllarda birorta milliy brendning yoki xorijiy kompaniyaning reklamasiga közim tuşmadi.
Ikkinçisi, tungi Duşanbeni yoritişda hamon ibtidoiy usullar saqlanib turibdi. Varzobdan tuşib kelişda lampoçkali simyoğoçlar yölning örtasiga joylaştirilgan. Uning örtalariga esa daraxtlar ham ekilgan. Yoruğlikni daraxtlar tösib qöymoqda. Albatta, bu yerda motoarrani olib, «Ҷyek-Mekafonam»ni «yoqib» olib, daraxtni kesiş emas, simyoğoçni yöl çetiga ötkaziş çorasini köriş kerak.
Bizdagiga nisbatan zamonaviy yoritiş texnologiyalari, reklama çiroqlaridan foydalaniş borasida ança ortda qolişgan. Balki bu mamlakatda sovuq fasllarda elektr energiyasi yetişmovçiligi tufayli uni iqtisod qilib işlatiş ortidan kelib çiqqan zaruriyatdir…
Nima bölganda ham, Tojikistondan örganişimiz kerak bölmagan narsalardan köra, örganadiganimiz köproq ekan. Albatta, eng avvalo, tekis yöllarni. Biznikilar şunça yildan beri eplay olmayotgan ekan, biz ham bu işga eplay oladigan xorijliklarni jalb qilişimiz kerakdir? Xitoyliklar qurgan Xorazm yölini hamma maqtayapti-ku?
Biz uşbu reportajda qisqaça fotosessiyalar bilan taniştirdik. Hali montaj işlari tugasa, mazkur safarimizning videoreportaji ham e'tiboringizga havola etiladi.
