«Vaqtida ulgurgan Modriç»

Bu yerda eng asosiy jihat, bu sovrinlar egasini aniqlaydigan sörovnomada iştirok etadigan ovoz beruvçilarning futbolga nisbatan qaraşi tubdan farq qilişini körsatadi. Töğri, biz hammamiz bir xil öyinlarni, öşa futbolni köramiz. Zammer kabi misollar har doim ham bölavermaydi, lekin har qanday sovrin yoki sörovning mantiği imkon qadar özgarmas va tuşunarli bölişi kerak deb öylayman. Maqola şu haqida.

Demak, “Frans futbol” 1956 yildan beri ta'sis etib kelgan “Oltin töp” sovrini mavjud. Turli közga köringan naşrlarda faoliyat körsatadigan jurnalistlar Yevropaning mavsumdagi eng yaxşi öyinçisini aniqlaydilar. Yana FIFAning özi 1991 yildan beri “Yilning eng yaxşi öyinçisi” sovrinini ta'sis etgandi. Bu sörovda Yevropaning emas, jahonning eng yaxşilari aniqlanadi. Sörovda jurnalistlar emas, barça terma jamoalarning boş murabbiylari va sardorlari qatnaşadi.

Lekin keyingi sovrin, aslida, status jihatidan, mantiqan olib qaragandada nufuzliroq bölişi kerak bölsa-da, unday bölmadi. Baribir “Frans futbol” ta'sis etgan mukofotning obröyi kuçliroq bölib qolaverdi. Bunga uçta asosiy sabab bor.

Birinçisi. “Oltin töp” sovrini uzunroq tarixga ega. Bu muhim faktor. Öz vaqtida futbol olamining afsonalari – Kruiff, Platini, Çarlton, Stefano kabi futbolçilar bu sovrinni boşlari uzra kötarişgan. Demak, har qanday futbolçi uçun, bilvosita bölsa ham öşa afsonalar bilan bir röyxatdan joy oliş, qaysidir ma'noda bellaşiş, musobaqalaşiş imkoniga ega böladi.

Ikkinçisi. “Oltin töp” ta'sisçilari 1995 yilda sörov tizimiga katta özgartiriş kiritdilar. Bu qaror sovrinning yanada ommalaşişiga olib keldi. Gap şundaki, ilgari bu e'tirofga faqat yevropalik futbolçilargina sazovor bölişlari mumkin edi, xolos. 1995 yilda afrikalik Jorj Vea “Oltin töp”ni oldi. Endi, qaysi mamlakat vakili bölişidan qat'iy nazar, Yevropa klubida öynaydigan futbolçi bu sovrin uçun nomzod sifatida qarala boşladi. Agar "Santos”lar vaqti ötib, dunyoning hamma yulduzlari Yevropada öynaşini nazarda tutadigan bölsak, bu sörovnoma FIFAnikidan deyarli farq qilmay qoldi.

Çunki endi faqat UYeFA egidasi ostida ötadigan turnirlar hal qiluvçi rolni öynamasdi. Futbolçi özini qaysi turnirda körsatişidan qat'iy nazar, agar Yevropa klubi a'zosi hisoblansa, kifoya qilardi. Masalan, 2002 yilgi yevrofutbol mavsumida Ronaldo jarohati tufayli deyarli maydonga tuşmagan. Lekin jahon çempionatida soğayib, terma jamoasi bilan çempion bölgan, sakkizta gol urib mundial töpurariga aylangan. Ronaldoning JÇ paytida “Inter”ning, sörov paytida “Real”ning a'zosi bölganligi kifoya qilgan va “Oltin töp” unga topşirilgandi. Atigi yetti öyin tufayli. Demak, tamoyil jihatidan, 1995 yildan boşlab “Oltin töp” sohibi deyarli dunyoning eng yaxşi futbolçisi maqomi bilan teng qabul qilina boşlandi.

Uçinçi sabab. FIFA sörovida qatnaşadigan murabbiy yoki futbolçilarning asosiy işlari boşqa. Ya'ni, ular jurnalistlar kabi, futbol tarğiboti bilan bevosita şuğullanmaydilar. Demak, sörov paytida turli noxolis ovozlar köpaydi. Murabbiylar öz şogirdlarini yuqori öringa qöya boşladilar. Şunçalikka bordiki, hatto, aytaylik, Mozambik terma jamoasi boş murabbiyi dunyoning eng yaxşi futbolçisi sifatida heç kim tanimaydigan futbolçini, öz şogirdini qöyardi. Ana undan keyin ikkinçi, uçinçi örinlarda Figu yoki Zidan joy olardi. Keyinçalik, bunga barham berildi, murabbiylarga öz mamlakati futbolçisiga ovoz beriş ta'qiqlandi. Lekin baribir, sörovnomaga bölgan munosabat hammada har xil emasligi tufayli nufuzga putur yetdi.

2010 yildan boşlab FIFA sörovnomasi va “Oltin töp” sovrini birlaştirildi. Aynan mana şu birlaşuv “Oltin töp” nufuziga salbiy ta'sir körsatmoqda va turli gap sözlarga, munozaralarga sabab bölmoqda. Nega?

Eng köp munozara ötgan yili kuzatildi. Bilamiz, ötgan yili jahon çempionati ötkazilgan. Örganib qolganmizki, jahon va Yevropa çempionati ötkazilgan yillari, köpinça, öşa turnir qahramonlari yil oxirida “Oltin töp” uçun asosiy da'vogarga aylanib keladilar. Sörovga borayotgan jurnalist nomzod tanlaşda farqli yondoşsa-da, umumiy natijada şunday bölib çiqardi doim. Va buni töğri deb hisoblayman.

Çunki, “Oltin töp”ni sörovnomasiga qöyilayotgan savolning asosi “Joriy yilda kim yaxşi öynadi?” bölişi kerak. “Umuman kim yaxşi öyinçi?” emas. Jurnalistlar futbolni mutaxassis darajasida tuşunmaydilar. Ularning eng asosiy vazifalari – futbolni kaşf etiş, futbolni rivojlantiriş emas, balki FUTBOLNI QAYD ETIŞdir. Şu paytgaça, “Oltin töp” mana şu qayd etiş bilan şuğullanib kelardi.

Mana, röyxatni oçing, 1990 yilda Matteus – Germaniya öşa yili jahon çempioni bölgan. 1984, Platini – Fransiya Yevropa çempioni edi. 1988 yilda Marko van Basten, 2006 yilda Fabio Kannavaro... Xullas, ğoliblar röyxatida tuşunarli va qandaydir mantiq bor. Şunday bölişi eng töğri yöl ekanining sababi – misol uçun bir yili falon futbolçi eng zör bölsa, keyingi yili darrov boşqasi undan zör bölib qoladimi? Buni qanday ölçaymiz? Kimning zarbasi kuçli yoki kim zör dribling qiladi, yo kim köp gol uradi – bular ölçov emasku, töğrimi? Himoyaçilar bor, darvozabonlar bor, ularni hujumçilar bilan qanday soliştiramiz? Funktsiyalar butunlay boşqa! Demak, jurnalistlar bu borada töğri yöldan borişadi va jamoalarning muvaffaqiyatidan kelib çiqib, tanlovni osonlaştirib olişadi. 2006 yilda Kannavaro Zidan yoki Ronaldinodan juda köp jabhada orqada qolişi aniq edi, lekin sörov natijasida mantiq bor edi. Italiya – çempion.

Xöş, 2010 yilda nima böldi? Yevropa Çempionlar ligasida “Inter” ğolib çiqdi. Jamoa sardori va yetakçisi – Uesli Snayder. Öşa Snayder terma jamoasi bilan Jahon çempionati finaligaça bordi. Yana Forlan degan futbolçi örtamiyona Urugvayni yelkasida kötarib, yarim finalgaça sudradi. Muhim gollarni urdi. Öşa Forlan Yevropa Ligasini ham yutgandi, aytgança. Xöp, Ispaniya jahon çempioni böldi. Tiqilib yotibdi nomzodlar. Agar “Rossi mantiği” bilan ölçasak, Vilya juda köp hal qiluvçi gollarga muallif edi. “Matteus mantiği” böyiça Xaviga teng keladigani yöq. Mabodo, “Toyota mantiği”ni işga solsak, finaldagi gol muallifi Inesta tengsiz. Sörovnoma natijalari çiqqanda, muxlislar heç qaysi mantiqni topa olmadilar va Messining ikkinçi “Oltin töp”i munozaralarga sabab böldi.

Yöq, Messining iste'dodiga şubha yöq, yuqoridagi sanalganlardan köra kuçliroq futbolçi ekanini men ham tan olaman, ularning özi ham inkor etmaydi. Lekin bu yerda asosiy ziddiyat öşa ilgarigi “Oltin töplar”da kuzatilgan mantiqning örtadan kötarilgani böldi. Bu sovrinda mantiq qolmasligi esa, uning nufuziga soya solişi şubhasiz. Sababni esa yuqorida aytdim. Ötgan yildan boşlab, “Oltin töp” FIFA sörovnomasi bilan birlaştirib yuborilgandi va endi sörovnomada murabbiy va futbolçilarning ham ovozi e'tiborga olinmoqda.

Murabbiylar esa futbolga nisbatan munosabat borasida jurnalistlardan tubdan farq qiladilar. Ular futbolni çuqur tuşunadilar, boşqaça köradilar. Jurnalistlar baribir öyinning protokoliga boğlanib fikr yuritadilar. Jurnalistlar ba'zida umumiy tarzda muvozanatni ham saqlab ketişadi. Uç safar Xavi Messidan biroz ortda qoldimi, demak, Messi yana olar, Xavigayam bölsin, deyiş ham aynan jurnalistik mantiq. Yoki ötgan yili Messi emas, Xavi  olişi kerak edi, endi bu yili teskari bölsin, deb ketaveradiganlaram jurnalistlar.

Murabbiylar uçun esa, futbolçilarning maydonda öz funksiyasini qançalik darajada uddalaşi muhimroq. Bir öyinda umuman gol urmagan, vaziyat yaratmagan hujumçini jurnalistlar yer bilan bitta qilişsa, murabbiy “topşirilgan qandaydir vazifani a'lo darajada uddalaganini” köra oladi. Bu şubhasiz. Ular uçun qaysi yili kim çempion bölgani, kim neçta gol urgani umuman muhim emas. Murabbiylar uçun futbolning rivoji, yangi sxemalar, taktikalar, yönalişlarni kuzatib boriş muhim.

Ana endi bu qaysar “çollarga” Snayder YeÇLni olganini yoki Forlanni tuşuntira olasizmi? Yoki Xavi ikki yildan beri yaqin kelyapti, şu safar unga beraylik, bir nimalik bölib qolsin, deya olasizmi? Heç qaçon! “Messi zör-ku!” degan javobni olasiz. “Töğri, u zör, bilaman. Lekin u terma jamoasi bilan yuta olmadi heç narsani. “Barselona” Snayderning jamoasiga yutqazdi!” deb e'tiroz bildirasiz. Javob ölaroq, “Baribir Messi zör-ku” degan e'tirozni eşitasiz. Va u ham öz holiça haq böladi.

Töğri, Messi zör. Bu faqat murabbiylar nazdida emas. Istalgan muxlisdan, hatto u “Real”ning aşaddiy işqibozi bölsa ham, sörang – jamoangizga Messi kelgani yaxşimi yoki Snayder? Albatta, Messini tanlaydi. Murabbiy ham, röyxat içidan eng yaxşilarni tanlar ekan, uning statistikasiga ham qaramaydi, aynan öşa yilda nimalarni yutib olgani bilan işi yöq. Umuman tanlov paytida u ma'lum bir yilni belgilab ham olmaydi. Ayni pallada kimni eng yaxşi öyinçi deb hisoblasa, öşani belgilayveradi. Öz holiça u ham haq. Ammo bu tarzda aniqlanib topşiriladigan “Oltin töp”ning nufuzi keyinçalik tuşib ketmaydimi? Yöq, bir neça ön yildan keyin oldingi röyxatning davomi sifatida alohida jihatni anglatmasdan körk berib turar. Mana şu yillar “Messi davri” bölgani haqidagi qandaydir xulosani ham taqdim etar balki. Lekin bu Ronaldudan boşqa futbolçilarning imkoniyatini nolga aylantirmayaptimi? Imkoniyat yöq bölgan joyda esa, tulki ham uzumdan keçgandi, Krilov masalida. Zammerlar, Nedvedlar endi heç qaçon “Oltin töp”ni olişolmaydimi?

2012 yil futbol yili böladi. Balki Yevropa Çempionlar ligasini “Bavariya” olar. Bölişi mumkin. Yevropa çempionatida ğalaba qozoniş imkoniyati Angliyada ham bor. Yoki Italiya va Gollandiyada. Şunday böldi ham deylik. Baribir yilning eng yaxşi futbolçisi sifatida Messi e'tirof etiladi. Yoki Ronaldu! Çunki, ular zör-da! Menga yoqmadi...

Qahramon Aslanov