Yozda salqin, qishda issiq saqlovchi paxsa devorlar shu darajada ommalashganki, poytaxtga, vodiyga samarqandlik, vohalik ustalar borib paxsa urib kelishgan. Ustachilikning bu yo‘nalishi haqiqiy pahlavonlar ishi ekanligi ham e'tiborga molik. Sababi, loy bilan uzluksiz ishlash, lo‘mbozni 3-4 metrga irg‘itib berish er kishidan katta quvvat talab qiladi.
G‘ishtni sanoat darajasida ishlab chiqarish hajmining oshishi paxsachilikka bir zarba bo‘lgan bo‘lsa, ihota devorlar uchun yengil konstruksiyalar ishlab chiqarish kengayishi yana bir kuchli zarba bo‘ldi.
Ammo paxsachilik butunlay yo‘qolib ketmagan. Vohada, dasht hududlarda oz bo‘lsa-da uchrab tursa, Qoraqalpog‘istonda, Xorazmda hanuz keng qo‘llaniladi.
Xorazm viloyatiga safarimiz chog‘ida Bog‘ot tumanining Qalajiqqal'a mahallasidagi xonadonlardan birida paxsa urayotgan ustalarga duch keldik va ularning ishboshisi Bahrom og‘a Tilloyev bilan suhbat qurdik:
– Hormanglar usta akalar. Paxsa urishda o‘lchov qanaqa bo‘ladi? Butun uy devorlarini tiklashni kelishasizlarmi yoki metrlab hisob-kitob qilasizlarmi?
– Salomat bo‘ling. Metrlab hisob-kitob qilish ham bor, ammo odatda butun uyning devorlarini tiklab berishni kelishamiz. Metrlab hisob-kitob qilishning noqulay tomoni har-xil qalinlik va balandlikdagi devorlar bo‘ladi. Qolaversa, poydevordan keyin bir qator paxsani 1 metr balandlikda ursangiz, yuqori qavatlarga borib 30-40 santimetrga tushib qoladi. Ko‘tara hisob-kitobda esa boshidan devor qanday bo‘lishi kelishib olinadi.
Masalan, mana shu uyning devorlari umumiy uzunligi 120 metr, balandligi 3,2 metr, eni esa 50 sm. Mana shu uyni ko‘tara savdo qilganmiz.
– Sir bo‘lmasa, qanchaga kelishgansizlar va qancha vaqtda bitirib berasizlar?
– Umumiy devorlari 120 metrlik bu uyni 12 mln so‘mga kelishganmiz va to‘rt kishi ishlab, taxminan bir oyda bitirib beramiz. Yeyish-ichishimiz uy egasi hisobidan. Aytishadi-ku, paxsachini oshdan boshqasi to‘q tutmaydi, deb. Shuning uchun har kuni palov pishirib berishadi, biz esa erta tongdan boshlab tinmay ishlayveramiz.
