«Prezidentlik davrimning boşlari edi. Oldimga bir guruh odamlar keldi-da, «Çindan bu mamlakatni boşqaraman deb öylayapsizmi?» deyişdi. Men «ha», deb javob berdim. «Köramiz» deyişdi, men ham «köramiz» dedim». Vladimir Putin
Sergey Karpuxin / Reuters / Scanpix / LETA
Yangi asr boşidan buyon Rossiyani boşqarib kelayotgan Vladimir Putin dunyodagi eng yirik mamlakatni yana ikki muddat boşqariş imkoniga ega böldi. Aniqroq aytganda, yangi asrning 2008-12 yillarida tanaffus qilgan holda Rossiyani boşqarib kelayotgan Putin. Axir bu muddatda Rossiyani Medvedev boşqargani fakt, qolgan har qanday fikr taxmindan boşqa narsa emas.
Asosiy işi Kreml, xususan, Putinni taşviqot qiliş bölgan rus naşrlarida bu özgarişning «hayot-mamot masalasi» ekani haqida har qança gapirilmasin, Putin keskin tanqidlar girdobida qolmoqda. Vladimir Vladimiroviç buni juda yaxşi biladi, axir u çumçuqdan qörqqanida tariq ekmasdi, töğrimi? Quyida hammasi nega bunday rivojlandi, degan savolga öz xabardorligimiz darajasida mulohaza yuritamiz.
Tört muşketyor
Sözimiz avvalida Putin prezidentlik davrida duç kelgan voqeani keltirdik. Bu qaysidir filmdan olinmagan yoki öylab topilgan hikoya emas. Putin bu haqda intervyularidan birida aytgan. Öşa odamlar kim bölgan deb öylaysiz? Ularning kimligini aniq aytib bölmasa-da, taxmin qiliş mumkin. Aytaylik, ulardan biri Mixail Xodorkovskiy bölgandir. Balki Roman Abramoviçdir? Putinga zaharxanda qilgan odam Boris Berezovskiy yoki Vladimir Gusinskiy ham bölişi mumkin.
Vladimir Vladimiroviç taxtga kelgan vaqtda bu törtlik Rossiyaning eng yirik tadbirkorlari edi. Putin ular bilan kelişa olmagani haqida köp gapirilgan. Rossiya siyosatini kuzatib boradiganlar bu gaplar haqiqatga yaqinligini tuşunadi. Boris Yelsin davrida Rossiyada yoppasiga xususiylaştiriş boşlanadi va natijada yirik milliarderlar paydo böladi.
Bu milliarderlar, xususan, yuqoridagi törtlik ortida AQŞ turgani haqida köp gapirilardi. Rossiyada esa Amerika degan sözga allergiya borligi sir emas. Agar çindan bu tadbirkorlarning ortida Rossiyaning asosiy raqobatçisi (yoki duşmani) turgan bölsa, tabiiyki Putin buni fojia sifatida qabul qilgan. Axir mamlakat harbiy jihatdan har qança qudratli bölmasin, uning kapitalini boşqalar nazorat qilsa, harbiy qudrat bir pulga qimmat bölib qoladi.
Mavzuga oid
Şu tariqa, Putin bunaqa xususiyçilik kerak emas deb, milliarderlarga keskin zarba beradi. Oqibatda bugun Xodorkovskiy kabi xususiylaştiriş ortidan milliarder bölib ketganlarni uçratmaysiz. Bir söz bilan aytganda, Putin öta murakkab vaqtda hokimiyat tepasiga kelib mamlakatni boşqarişni istayotgan boylarga «Janoblar, Rossiyaning egasi bor», dedi.
Putin balki mana şu qat'iyati uçun Rossiya taxtiga kelgandir. Özi uning davlat rahbarligiga kelişi ham noodatiy bölgandi. Salomatligi yomonlaşgan Yelsin 1999 yil 31 dekabr kuni yangi yil tabrigini öqiydi-da, prezidentlikdan ketişi, uning örnini vaqtinçalikka FSBning sobiq rahbari va bir neça oy hukumat rahbari bölib işlagan Vladimir Putin egallaşini aytadi. Ammo Putin tomdan taraşa tuşgandek prezidentga aylanib qoldi deb bölmaydi. U mamlakatning eng asosiy odami böliş uçun yetarliça uzoq masofani bosib ötgan.
Yuqorida qat'iyat haqida gapirdik. Aslida Yelsinda ham bu borada muammo yöq edi. Gorbaçyovni SSSR prezidenti bölib turgan vaqtdayoq mamlakatning ikkinçi raqamli odamiga aylantirib qöygan qat'iyat sohibi aynan Yelsin edi. Rossiyaning birinçi prezidenti yoşi ötgani sabab örniga mamlakatni «özidan kam sevmaydigan» inson kelişini xohladi.
Bu nomga munosib körilgan Putin dunyoga juda tez tanildi. Yöq, Rossiya prezidenti bölgani uçun emas, haddan taşqari xotirjamligi, çertib gapirişi, tabassum ortida yaşirin intellekti bilan. Albatta, keragidan ortiq vaqt taxtda ötirişni oqlaş qiyin, lekin Putin siyosatçi sifatida yetuk inson ekanini ham tan oliş kerak.
«Tereşkova tuzatuvi»
Putinning prezidentlik vakolatlarini oşiriş taklifi Valentina Tereşkovadan çiqqani, aynan koinotga çiqqan ilk kosmonavt ayolning taklifi sababgina Putin yana ikki marta prezidentlik saylovlarda qatnaşa olişi kabi gaplarga... mayli işondik ham deylik. Ammo bu iş aslida kimning taşabbusi ekanini hamma bilib turibdi. Aynan öşa odam yaqin kelajakda yana AQŞ sarmoyasi bilan Rossiyada katta qudratga ega böladigan milliarderlar çiqişidan hayiqib, amaldagi siyosiy tuzum özgarmasligini xohlamoqda.
Özining aytişiça, Rossiya manfaatini hamma narsadan ustun qöyadigan Putin mamlakat iqtisodiyoti pasayib ketayotgani fonida aql bovar qilmas kölamda tanqidlar girdobida qolib ketayotganini his qilsa-da, taxtda qolişni istamoqda. U bugungi dunyoda AQŞga, uning «iqtisodiy agressiv» siyosatiga qarşi «Rossiya tomonidan turib jang qila oladigan» yagona inson özi deb öylar balki. Bu fikrga mamlakat aholisining katta qismi ham işonib bölgan...
Bir söz bilan aytganda, unda yaşirin qörquv – paranoyya bor. Mensiz Rossiya amerikaliklarning qöliga ötib ketadi, degan qörquv. Vaholanki okean ortida uni butun boşli «AQŞ prezidentini tayinlaşda» ayblaşmoqda. Xullas, u ham, AQŞ ham bir-birining kuçiga balki keragiça, balki keragidan ortiq baho bermoqda.
Köp yillar davomida Rossiya boş vaziri bölib işlagan Dmitriy Medvedev kutilmaganda iste'foga çiqarildi. Uning örnini köpçilik uçun taniqli bölmagan soliq qömitasi rahbari Mixail Mişustin egalladi. Putindan nega odamlar unçalik yaxşi tanimaydigan kişi boş vazir bölgani haqida ham söraşdi: «Keçirasiz, siz uni yaxşi tanimasligingiz mumkin, lekin men Mixail Vladimiroviçni yaxşi davlat xizmatçisi deb bilaman», dedi Putin yangi hukumat rahbari haqida.
Mişustin boş vazir bölgaç, köpçilik buni Putinning kelajak uçun rejasi deb öyladi, axir 2024 yilda uning prezidentlik vakolati tugaydi. 2008 yilda ham şunday bölgan va Putin boş vazirlikka ötib, amaldagi boş vazir örinbosari Dmitriy Medvedev esa prezidentlik saylovlarida ğolib bölgandi. Köpçilikning fikriça, öşa vaqtda Putin «şunçaki boş vazir bölmagan». Ammo bu ham faqat nazariya, fakt emas.
Şu bois, Mişustin hukumat rahbarligida Medvedevni almaştirganda 2008 yilgi rokirovka yana takrorlanadi deb öylaşdi. Ya'ni, yaqindagina soliq qömitasi rahbari bölgan janob Mişustin vaqtinça prezident, Putin esa boş vazir bölişi tusmollandi. Vaqtinça, albatta. Ammo bu reja amalga oşişiga bir şubha bor edi. Medvedev davlat rahbariga aylangan vaqtda Rossiyada prezidentlik vakolati 4 yil edi, hozir esa 6 yil.
Putin konstitutsiyani özgartiriş haqida gapirib, maxsus komissiya tuzganidayoq özgartiriş aynan prezidentlik lavozimi haqida bölişini hamma tuşunib turgandi. Hali Putinning oldingi muddatlari «nollaştirilişi» haqida gap bölişidan avval köpçilik konstitutsiyadagi özgariş Rossiyada prezidentlik muddati yana 4 yilga qisqarişi haqida böladi deb öyladi. Axir 6 yil «vaqtinça prezident» böliş juda uzoq muddat. Biroq bunday bölmadi. 2024 yil kelişiga yana uç yil bor, şunday bölsa-da, amaldagi yetakçi kelajagini ham qonuniy tarzda suğurtalab qöydi...
Leninning tuğilgan kunidagi referendum
Rossiya konstitutsiyasiga Putinga yana ikki muddat saylaniş imkonini beradigan özgartiriş kiritilişi uçun kerakli hujjatlar imzolangan bölsa-da, eng asosiy iş endi qilindi. Özgartiriş kuçga kirişi uçun referendum ötkazildi va xalq ovoz beriş yöli bilan muhim özgarişni tasdiqladi. Hammasi oddiy, ovoz beriş jarayonida qatnaşganlarning 78 foizi özgarişlarni yoqladi va Putinning oldingi muddatlari nollaştirildi.
Eng qiziği, referendum dastlab 22 aprel kuni ötkazilişi belgilangandi. Buning nimasi qiziq deysizmi? Şunçaki bu kunda boşqa bir jahongir – Lenin tuğilgan. Ammo koronavirus sabab referendum 1 iyulga köçirildi.
«Putin – xalqaro hakam»
Putinning yana lavozimda qolişi mumkinligi mamlakat telekanallarida tabiiyki olqişlanmoqda. «Spravedlivaya Rossiya» partiyasi vakili Sergey Mironovning Putin vakolatlari oşirişi haqidagi gaplari Rossiya telekanallarida aylanmoqda: «Turkiya yetakçisi Erdöğan bilan uçraşuvda bizning prezidentimiz butun dunyoni uruşdan qutqarib qoldi. Bu muzokaradan keyin Tramp, Merkel va boşqa dunyo yetakçilari yengil tin oldi, çunki uruşning boşlaniş-boşlanmasligi ularning emas, bizning prezident qölida edi! Biz konstitutsiyaga özgartiriş uçun ovoz berayotganda Rossiya hukumati tepasida kim turganini juda yaxşi anglab turgandik. Uni xalqaro hakam desa ham böladi».
Ba'zi iddaolarga köra, Putin 2024 yilgi saylovlarda qatnaşmasa ham, bu özgariş uning qolgan qonuniy 4 yillik muddatini xotirjam ötkazişi uçun muhim. Emişki, Putin 2024 yildan keyin ketişi aniq bölgan prezidentga aylansa, xalqaro maydonda u bilan hisoblaşmay qöyişadi. Bu «nazariya» tarafdorlari rusçasiga aytganda Putinning «oqsoq ördak»ga aylanişidan xavotirda edi. Ammo bu fikrlarga qöşiliş qiyin, çunki Rossiya prezidentligidagi oxirgi kunida ham Putin, Rossiyadek katta davlatning rahbari har qanday holatda katta odam bölib qolaveradi.
Vladimir Jirinovskiy bu borada şunday dedi: «Bu narsa prezident qolgan 4 yilni xotirjam işlab ötkazişi uçun kerak edi. U mamlakatda favqulodda holat bölib qolsa, hukumat tepasida qolişi mumkinligini his qilgan holda işlaşi kerak. Hozir şundoğam yarim harbiy holatdamiz».
Jirinovskiy Putinni göyoki tanqid qilgan ham böldi: «Menga qolsa, prezidentni kengaşning özida saylab qöyaveriş kerak. Axir 2024 va 2030 yillardagi saylovlarda kim yutişi aniq bölgan holda saylov kampaniyasi ötkaziş uçun pul sarflamay qöyaveraylik. Bu uçun budjetdan juda katta mablağ ketadi. Hammasi Putin Vladimir Vladimiroviç yana 12 yil prezident bölib qoliş uçun qilinmoqda».
Jirinovskiy 2036 yilgi prezidentlik saylovlarida 90 yoşda bölişiga qaramay qatnaşişini aytib, hazil ham qildi.
Neft, rubl...
Putin uçun hozirgi Rossiya muammolar girdobida qolgan davrni eng yaxşisi deb bölmaydi. Neft narxi keskin tuşib ketgani Rossiya iqtisodiyotiga salbiy ta'sir qildi, çunki mamlakat bu xomaşyoga qattiq boğlangan. Neft arzonlagani fonida rubl ham qadrsizlanib, 1 AQŞ dollari 82 rublgaça kötarilgan vaqtlar böldi. OAVda har qança şovqinli çiqişlar qilinmasin, islohot uçun avvalo pul kerak böladi. Bunday holatda hukumatda qoliş esa «qahramonlikning özginasi».
Putinga qarşi kampaniya
2010 yilda ham rus jamiyatida Putinga bölgan salbiy munosabat şakllanib, unga qarşi öziga xos kampaniya boşlangandi. U vaqtda Putin Rossiyada boş vazir lavozimida edi. 2008 yilda (Medvedev prezidentlikka kirişganidan söng) prezidentlik vakolatining 4 yildan 6 yilga uzaytirilganida bu iş nima uçun qilinganini hamma tuşungan va bu iş Putinga qarşilar soni ortişiga sabab bölgandi.
2010 yilda Putinga qarşi butun boşli putinvotstavku.org sayti işga tuşirilib, unda Putinning hukumatdan ketişini qöllovçilardan imzo yiğiladi. Saytda «Putin ketişi kerak» sarlavhali bayonot ham e'lon qilingan. Bayonotda jumladan şunday deyilgandi: «Halokatga yuz tutayotgan ijtimoiy-siyosiy rus jamiyatining arxitektori – Vladimir Putin. U amalda hukumat tepasida turar ekan heç qanaqa islohot qilib bölmaydi. Putinparastlikdan qutuliş yangi erkin Rossiya tuziş yölidagi eng muhim qadam böladi».
Bayonotda Rossiyaning birinçi prezidenti Boris Yelsin ham tanqidga olingan va u öz daxlsizligini öylab, Putinni örnida qoldirgani iddao qilingan. Öşa vaqtda amaldagi prezident bölgan Dmitriy Medvedev esa «gapga kiradigan bolakay»ga qiyoslanadi. Bu kampaniya taşabbuskori Andrey Piontkovskiy ekani, bayonot matni muallifi esa afsonaviy şaxmatçi Garri Gasparov ekani aytiladi. Bu harakatni keyinçalik (2015 yil) Kreml yaqinida otib ketilgan Boris Nemsov ham qöllagandi.
Xullas, rus xalqi katta tanlovni amalga oşirdi. Qanday hayotni tanlaş esa ularning öziga boğliq. Nima bölganda ham, tinçlik bölsin...
Central Asia International Hardware Expo - Markaziy Osiyo quriliş asboblari, uskunalari va mahkamlaş buyumlari bozoriga töğridan-töğri çiqiş imkoniyati
Özbekiston volframi xalqaro eʼtirofga sazovor böldi
Puçon va KT&G Yaşil taşabbusni boşlamoqda
Laboratoriya sokinligining ham harorati bor: Özbekiston uçun Smolensk uskunalari
Uztelecom tarmoği modernizatsiyasi: yölning 90 foizi ortda qoldi. Oldinda yana qanday işlar bor?
Yiliga 25 mingdan ortiq yangi uskuna: Özbekistonda $50 mln investitsiya hisobidan “NURA Electric” elektrotexnika majmuasi işga tuşirildi
Central Asia International Hardware Expo - Markaziy Osiyo quriliş asboblari, uskunalari va mahkamlaş buyumlari bozoriga töğridan-töğri çiqiş imkoniyati
Özbekiston volframi xalqaro eʼtirofga sazovor böldi
Puçon va KT&G Yaşil taşabbusni boşlamoqda
Laboratoriya sokinligining ham harorati bor: Özbekiston uçun Smolensk uskunalari
Uztelecom tarmoği modernizatsiyasi: yölning 90 foizi ortda qoldi. Oldinda yana qanday işlar bor?
Yiliga 25 mingdan ortiq yangi uskuna: Özbekistonda $50 mln investitsiya hisobidan “NURA Electric” elektrotexnika majmuasi işga tuşirildi
