Ta'lim heç qaçon biznes manbai bölmasligi kerak

Bir qaraşda masofaviy ta'limning yölga qöyilişi xarajatlarni qisqartiradigandek tuyuladi. Töğri, auditoriyalarda çiroq yonmaydi, kommunal tölovlar kamayadi. Lekin professor-öqituvçilar töliq kuç bilan işlaşadi, texnik va işçi-xodimlar öz vazifasini bajaradi. Axir özimiz oliy ta'limda sifatni ta'minlaş va korrupsiyani kamaytirişni talab qildik va professor-öqituvçilarning iş haqlari oşirildi. Aslida ularning zahmatli mehnatiga munosib haq tölaş şart, har qanday şaroitda sifatli ta'lim ma'lum resurslarni talab qiladi.

Şartnoma şartlarini bajarayotgan talaba, sifatli ta'limni talab qilişga nafaqat haqli, balki majburdir ham. Afsuski, qilinayotgan işlar fonida öz işiga yeng uçida qaraydigan, darsni amal-taqal ötayotgan pedagoglar borligi ham haqiqat. Bunda institut ma'muriyatining katta aybi bor va uni soqit qilmagan holda aytganda, professor-öqituvçilar faoliyatiga eng xolis baho beradiganlar, bu ularning xizmatidan foydalanuvçilar, ya'ni talabalardir. Iste'molçi öz huquqini qat'iy talab qilsa va kuçli jamoatçilik nazorati bilangina bu borada kutilgan natijalarga erişiş mumkin.

Xabaringiz bor, institutimiz respublikadagi 10 ta oliy ta'lim muassasasi qatorida tajriba-sinov tariqasida 2020 yil yanvar oyidan boşlab özini-özi moliyalaştiriş tizimida öz faoliyatini boşladi. Bu yerda asosiy urğu institutga qabul kvotasi va tölov-şartnoma miqdorini mustaqil belgilaş vakolatining berilganligidir.

Yangi öquv yilidan boşlab, bizning muassasa tölov-şartnoma miqdorini öqitiş xarajatlarini qoplaş, institutni rivojlaniş istiqbollarini moliyalaştiriş miqdorlaridan kelib çiqib, mustaqil belgilaşi lozim edi. Ammo bugungi karantin va pandemiya şaroitida aholining talablarini hisobga olib hamda ularga yengillik yaratiş maqsadida tölov miqdori özgarişsiz qoldirildi. Bu esa, öz navbatida özini-özi moliyalaştiriş tizimiga ötgan institut uçun qöşimça mas'uliyat yuklaydi.

Agar biz sababini tahlil qilsak, bugun davlat granti asosida tahsil oladigan bir nafar talabaga budjet hisobidan ajratiladigan bir yillik mablağ 10 milliondan ortiqni taşkil etadi. Tölov-şartnoma asosida tahsil oladigan talabaning stipendiyasiz tölovi esa 6 million 413 ming söm etib belgilangan. Bugungi kunda örtaça bir nafar talabani öqitiş uçun ketadigan haqiqiy xarajatlar esa 9 million 763 ming sömni taşkil etib, haqiqiy xarajat 65,7 foizga qoplanmoqda, xolos.

Bu yerda masalaning iqtisodiy tomonini tahlil qilganimizda, öqituvçiga tölanadigan va boşqa xodimlarning örtaça iş haqi va ajratmasi 8 million 226 ming söm, talabalarni rağbatlantiriş jamğarmasi 188 ming söm va boşqa saqlab turiş xarajatlari 1 million 349 ming söm, şundan kommunal xarajatlarni qoplaş 278 ming sömni taşkil etişini kuzatiş mumkin. Özini-özi moliyalaştirişga ötmagan muassasalarning ortiqça xarajatlari esa, albatta budjet tomonidan qoplanadi.

Öquv jarayonini yuqori saviyada taşkil etiş hamda sifatli ta'limni ta'minlaş birinçi navbatda moliyaviy rağbat, zamonaviy moddiy-texnik baza va xorijiy tajribaning ijobiy tomonlarini joriy etiş orqali erişiladi. Agar mablağ yetarli bölsa, professor-öqituvçilarni rağbatlantiriş, zamonaviy moddiy-texnik bazani mustahkamlaş hamda milliy ta'lim tizimini xorijiy tajriba bilan uyğunlaştiriş imkoniyati yaratiladi. Zero, sifatli ta'lim – kelajagimiz poydevori, sinov tariqasida soğlom raqobat boşlandi, bilimli yoşlarimiz öz joyini özi topadi.

Yangi tizimda barqaror faoliyat olib borişda sifatli mahalliy va xorijiy mutaxassislarga ehtiyoj yuqoriligi, belgilangan sarf-xarajatdan taşqari OTM jozibadorligini oşiriş uçun ortiqça xarajatlar, kvotadan taşqari öqiş istagini bildirgan yoşlarni ta'limga qamrab oliş, ularga yetarli şart-şaroitlar yaratiş, professor-öqituvçilarni respublikamiz va xorijda doimiy malakasini oşiriş uçun mustaqil pul işlab topişni taqozo etadi.

Albatta, bugungi kunda har bir oila va uyda ötirib qanday pul topiş mumkin, degan inson uçun tölov-şartnoma miqdori juda katta mablağ bölib körinişi tabiiy. Inson ilm izlaşi va öz sohasini yetuk mutaxassisi böliş uçun har qanday jasoratga tayyor bölişi kerak. Biz ma'lum muddat köp vaqt va imkoniyatlarni qöldan boy berdik, endi bunga yöl qöymasligimiz kerak.

Bu yilgi yangi öquv yiliga biz an'anaviy va masofaviy onlayn ta'lim orqali öqitişni boşlaşga birdek tayyorgarlik işlarini boşladik. Yana bir narsa, masofaviy öqitiş vaqtinça bölib, biz, albatta, pandemiya tugagaç an'anaviy öqitiş uslubiga qaytamiz.

Yangi Özbekistonni yangi kadrlar bilan, yuksaliş sari va dunyo eşiklarini oçilişida soğlom raqobat ila qölga kiritiş jarayonida tarix, madaniyat va insoniylik fazilatlari biz bilan hamnafasdir.

Şu munosabat bilan siz, azizlar va sizlar orqali butun xalqimizdan ta'limga biznes sifatida munosabatda bölmaslikni, ilm-fan va ta'limning yutuqlariga bepisand qaramaslikni hamda zamonaviy ta'limning rivojlanişini qöllab-quvvatlaşingizni sörab qolamiz.

Talabalarimizdan har qanday şaroitda ham eng asosiy maqsad – bilim oliş, zamonaviy ilmlarni egallaşlarini sörab qolamiz. Çunki bugun ikkinçi darajali muammolar arzon muhokamalar ta'siriga tuşib, qimmatli vaqtlarini boy berişi, bu esa raqobat şiddatli kuçayib borayotgan şaroitda ertaga juda qimmatga tuşişi mumkin.

Unutmang, insonparvarlik tamoyillari ustuvor bölgan ta'lim tizimi, xususan, oliy ta'limda heç bir talaba e'tiborsiz qolmaydi. Buning uçun bugun biz, rektorlarda katta mas'uliyat va yetarliça vakolat ham bor.

Ilhomjon TÖXTASINOV,

Samarqand davlat çet tillari instituti rektori.