Yölovçi taşişga ruxsat yöq, ruxsati bor marşrut ham yöq, odamlar esa sarson. Samarqanddagi jiddiy muammo haqida

Aynan noqonuniy yölovçi taşiş bilan şuğullanayotgan haydovçilardan biri ana şu noqulaylik haqida sözlab berdi. Darvoqe, tegişli ruxsat asosida faoliyat yuritayotgan qator haydovçilar ham xuddi şu muammolar haqida aytmoqda.

Ön soniyalik texnik va tibbiy körik

Bu muammolarning eng asosiysi (kulgili deyiş ham mumkin) haydovçilarning har kuni albatta maşinani texnik körikdan ötkazişi va özi ham tibbiy körikdan ötişi bilan boğliq.

Aytaylik, bitta yölovçi taşiş korxonasida 60 nafar taksi haydovçisi bor. Endi öylab köring, bu haydovçilarning har biri texnik va tibbiy körik uçun bor ana, 10 daqiqadan sarflasa, 10 soat vaqt şu jarayonning öziga ketib qoladimi? Haydovçida işlaş uçun qança vaqt qoladi?

Şunday ekan, haydovçi körikdan ötganlikni tasdiqlovçi kunlik yöllanmani olişning boşqa yöllarini izlay boşlaydi. Darvoqe, aksariyat taksi haydovçilarining yölovçilar bilan birga yöl-yölakay korxona bazasiga kirib, «körikdan ötib» çiqqaniga köp guvoh bölamiz. Qiziq, haydovçi bir neça soniyada qanday qilib tibbiy körikdan ötib, maşinasini ham texnik körikdan ötkazişi mumkin? Umuman, körib turganingizdek, har kuni körikdan ötişning mutlaqo iloji yöq, imkoni bölsa işlaşga vaqt qolmas ekan, bu masxarabozlikdan kimga qanday naf bor?

Ikkinçi muammo şuki, qonuniy taksi faoliyatini yuritiş uçun haydovçi yölovçi taşiş korxonalariga yillik litsenziyaga 3 million sömgaça tölov qiladi. Bundan taşqari, şaharda haydovçi kunlik 40-45 ming söm «putyovka» uçun (yölovçi taşişga kunlik ruxsatnoma) tölaydi. Biror sabab bilan işga çiqmagan kunlarida ham haydovçi öşa «avliyo» ruxsatnoma uçun tölov qilişni davom ettiradi.

Ba'zi tumanlarda litsenziya bilan harakatlanadigan «Damas»lar ham kuniga 40-45 mingdan «putyovka» uçun tölaydi. Bu tölovlarni qabul qilayotgan korxona esa haydovçi uçun heç narsa qilib bermaydi: na maşinasiga ehtiyot qism beradi, na tekin xizmat körsatadi va na yoqilği quyib beradi. Qonuniy işlaşning mana şunday xarajatlari va ortiqça, heç qayerda yöq kunlik boşoğriqlari ruxsatsiz taksi faoliyati avj olişiga sabab bölmayotganmikan?

Gap quruq bölmasligi uçun Samarqand şahrining Dahbed va Rödakiy köçalari kesişgan qismini olaylik. Bu hududda Iştixon, Payariq, Oqdaryo va Qöşrabot tumanlariga qatnovçi yuzlab ruxsatsiz taksilarni köriş mumkin. Agar reyd ötkazilayotgani haqida xabar tarqalsa, bu köça bir zumda böşab qoladi. Yölovçilar esa manzilga yetolmaydi. Birinçidan, qonuniy işlaşdan köpçilik qoçişini va uning sabablari yuqorida aytildi. Ikkinçidan esa, mazkur yönalişlarda qonuniy taksi yönalişlarining özi yöq.

Misol uçun, Qöşrabot tumaniga hozirda rasman birorta ham qonuniy taksi qatnamaydi. Oçilganiga ança bölgan ikkita yölovçi taşiş korxonasining ham maşinalari bu yönalişda körinmaydi. Uşbu material qoralanayotgan vaqtda Qöşrabotdan murojaat kelib qoldi, quyida uşbu murojaat aynan keltiriladi: «Mahallamiz tuman markazidan 18-20 km uzoqda joylaşgan. Taksilar yöl haqi 8 ming söm, xohlasang şu deb turadi. Odam köp bölib ketsa, 10 ming sömga çiqarib olişadi, insof ham kerak. Mas'ullar qiziqib körişsa bölardi».

Tumanlarda esa vaziyat çindan abgor. Sönggi yigirma yilda tumanlarda asosan «Damas»dan foydalaniladi. Bu tarmoqda ham litsenziya olişning ma'lum talablari va yillik, kunlik tölovlari bor. Ammo nisbatan yölovçi kam bölgan aksariyat hududlarda qonuniy yönalişning özi yöq. Masalan, siz tuman markazidan qaysidir qişloqqa ruxsatnoma asosida faoliyat yuritmoqçi bölsangiz, avvalo, xuddi şu yönaliş böyiça yölovçi taşiş korxonasidan litsenziya olişingiz kerak. Ammo bu yönalişda bunday korxonaning özi yöq. Ana şu tarzda aksariyat tumanlarda öz özidan barça «Damas»lar noqonuniyga çiqib qolmoqda.

Misol keltiramiz: köpçilik tumanlarda bölgani kabi Toyloqda ham tuman markazidan mahallaga eltuvçi yölovçi taşiş yönalişlari yöq. Jamoat transporti qatnovi ham mavjud emas. Çunki yuqorida aytilganidek, kiçik yönalişlarda yölovçi soni kam böladi. Köpçilik haftada bir yo ikki kun bozorga çiqadi, xolos. Oqibatda bu yöllarda rasmiy işlamoqçi bölgan transport egalari yölovçi taşiş korxonalari söraydigan oylik tölovlarni yetkaza olmaydi. Dunyoning heç qayerida uçramaydigan kunlik texnik, tibbiy köriklar tumanlar uçun ham bor kamiga...

Oqibatda bozor böladigan kunlari köçaga çiqadigan fuqarolar köçadan ötadigan şaxsiy avtomobillarga qöl kötarişga, qaysidir «Damas» egasi bilan oğzaki kelişuv qilişga majbur.

Biroq, haftaning bozor böladigan kunlari Toyloqda tez-tez bir manzaraga duç kelasiz: özini transport boşqarmasi vakillari deb taniştirgan xodimlar iştirokidagi guruh «Damas» va boşqa yengil avtomaşinalarni töxtatib, yölovçi taşiyotgan yoki yöqligiga qiziqadi. Şu sababli tuman markazidan mahallalarga qatnaydigan maşinalar tezda tumtaraqay böladi va yölovçilar aro yölda qolib, jabr çekadi.

Albatta, noqonuniy yölovçi taşiş notöğri. Ammo qonuniysining özi bölmasaçi? Odamlar uçib yursinmi? Axir hammaning ham maşinasi bölmasa. Fikrimizça, ta'qib qilayotganlar va jarimaga tortayotganlar avval qonuniy yönalişlarni oçib qöyişi kerak. Ta'qib va jarimalar kabi oson yöllar muammoning yeçimi emas.

Mamlakatimizda yölovçi taşişning bu kabi muammolariga yeçim sifatida jismoniy şaxslarga yölovçi taşişga ruxsat berilişi kutilayotgandi. Ammo uzoq yillardan beri kutilayotgan bu amaliyotga baribir ruxsat berilmadi. Xolbuki, bu prezidentning yaşirin iqtisodiyotni qisqartiriş borasidagi sa'y-harakatlariga juda mos edi.

Darvoqe, sönggi yillarda bir qator tumanlarda yölga qöyilgan avtobus qatnovlari ma'lum muddat ötib yana töxtab qolgan holatlar ham kam emas. Buning sababi yana yölovçilar noqonuniy taksilardan ortmayotgani bilan boğlanmoqda. Yölovçi taşişning qonuniy yöliga esa ança-munça haydovçi rozi bölmaydi. Faqat reyd ötkaziladigan kunlarda ruxsatsiz faoliyat körsatuvçilar köçaga çiqmaydi va bu esa yuqorida aytilganidek, aholining manziliga yeta olmasligiga sabab bölmoqda.

Xullas, endigi masala şu: mutasaddilar transport xizmatidagi muammolar va ularning sababini, minglab haydovçilar noqonuniy yölovçi taşişni tanlayotgani sabablarini örganişlari lozim. Çunki sababni örganmay oqibatlar bilan kuraşib bölmaydi. Axir, maqsad faqat qoidabuzarlarni aniqlaş va jarimaga tortiş emas-ku!

Yana bir gap. Viloyat transport boşqarmasiga köra, koronavirusga qarşi kuraş respublika Maxsus komissiyasi qarori bilan «Damas»da yölovçi taşişga bölgan vaqtinçalik taqiq hali ham öz kuçida. Faqat ba'zi viloyatlarda hokim qarori bilan bunga ruxsat berilgan. Boşqa barça transportda, jumladan, 40 kişilik avtobuslarda ham yölovçi taşiş davom etayotgan bir paytda aynan «Damas»ga ruxsat yöqligi yölovçilar uçun muammo ustiga muammo tuğdirmoqda.

Xulosa örnida ikki oğiz. Döstlar, bir narsani unutmaylik, rivojlanişga jamoat transportisiz erişib bölmaydi. Agar odamlarimiz falon vaqtdan falon vaqtgaça uyiga olib boradigan va narxi aniq belgilangan marşruti bölişini bilsa, işxonada bemalol işlaydi, keç qolib ketsa, şerigidan qarz olişga majbur bölmaydi, oxir-oqibat oy boşida yölkiraga deb ajratgan puli keyingi oylikkaça yetadi, iş unumdorligi oşadi. Möljalidan ortiq xarajat qilmagan fuqaroning biri ikki böladi. Fuqaroning boyişi esa Vatanning boyişidir.

Anvar Mustafoqulov, Kun.uz muxbiri.