Singapur korrupsiyani qanday yengdi?

Şunga köra, mamlakat rahbarlari korrupsiya ildizi bilan qöporib taşlanmasa, mamlakatning kelajagi yöqligini tuşunib yetdi. Bu esa qat’iy va izçil çoralar tizimini qabul qiliş uçun asos bölib xizmat qildi.

1960 yilda qabul qilingan qonun bilan korrupsiyaga qarşi kuraşiş strategiyasi tasdiqlandi, Korrupsiya holatlarini tergov qiliş byurosiga maxsus vakolatlar berildi.

Birinçi navbatda, Singapur korrupsion harakatlar sodir etiş imkoniyatini qisqartiriş yölidan bordi.

Xususan, amaldorlarning harakatlari tartibga solindi, mustahkam korrupsion aloqalar şakllanmasligi uçun ularning rotatsiyasi yölga qöyildi. Byurokratik tösiqlar bartaraf etildi, davlat xizmatçilarining yuqori odob-axloq standartlariga rioya etişi ustidan kuçli nazorat örnatildi. Mazkur çoralarni hayotga tatbiq etişda Korrupsiya holatlarini tergov qiliş byurosi ulkan rol öynadi. Fuqarolar Byuroga davlat xizmatçilarining harakatlari ustidan şikoyat bilan murojaat qiliş va ziyonni undirib berişni talab qiliş imkoniga ega böldi. Korrupsiya holatlari haqida xabar beruvçilarning himoyasi va nomi yaşirin qolişi ta’minlandi.

Bir vaqtning özida korrupsiya harakatlari uçun jinoiy jazo kuçaytirildi, sud tizimi mustaqilligi ta’minlandi, sudyalarning maoşlari keskin oşirildi, ularning ijtimoiy maqomi ta’minlandi, pora berganlik yoki korrupsiyaga qarşi tergovda iştirok etişdan böyin tovlaganlik uçun sezilarli iqtisodiy jazo joriy etildi.

Bojxona xizmati va boşqa köplab davlat taşkilotlarida xodimlarni yoppasiga işdan böşatişgaça bölgan qattiq çoralar körildi. Uşbu çoralar davlatning iqtisodiyotga aralaşuvini kamaytiriş, davlat xizmatçilarining maoşini oşiriş, malakali ma’muriy kadrlarni tayyorlaş orqali amalga oşirildi.

Yuqori talablarga yaraşa yuqori maoşlar

“Iqtidorli insonlar davlatning köproq qimmatli merosi sanaladi”, – degan edi Li Kuan Yu.

Darhaqiqat, u iqtidorli insonlarni yuksak qadrlagan va aynan şunday insonlar davlatni rivojlantiradi, deb hisoblagan. Uning: “Agar mamlakat notöğri boşqarilsa, barça aqlli insonlar uni tark etadi” degan maşhur fikri esa korrupsiyani jilovlamaslik qanday jiddiy oqibatlarni keltirib çiqarişini körsatadi.

Şularni hisobga olib, “miyalar”ning xususiy sektorga ötib ketişini kamaytiriş maqsadida davlat xizmatçilarining iş haqi muttasil oşirib borildi. Mas’uliyatli lavozimdagi davlat xizmatçilarining maoşlari xususiy korporatsiyalardagi top-menejyerlarniki bilan teng darajaga kötarildi.

Sudyalarning iş haqlari keskin – yiliga bir neça yuz ming dollarga olib çiqildi. 90-yillarda bu körsatkiç 1 mln dollardan ham oşdi. Şunga muvofiq, sudyalik lavozimiga munosib kadrlar, xususan, kuçli advokatlar jalb etila boşlandi.

1989 va 1994 yillarda yuqori martabali davlat xizmatçilarining iş haqini qayta körib çiqiş natijasida maoşlar şu qadar oşirildiki, Singapur bu borada dunyoda 1-öringa çiqib oldi. Şu bilan birga, 1995 yilda xususiy sektorning daromadi pasaygani sababli, 1997 yilda mansabdorlarning maoşlari kamaytirildi.

Aybdorlik prezumpsiyasi

1960 yildagi qonun bilan Singapurda barça davlat xizmatçilariga nisbatan korrupsiya böyiça aybdorlik prezumpsiyasi joriy etilgan. Bu şuni anglatadiki, davlat xizmatçisi özining maoşi yetmaydigan xarajatlarga qöl ursa yoki mol-mulkka egalik qilsa, u öz harakatining qonuniy ekanini isbotlab bermagunça aybdor hisoblanadi va tergovga jalb etiladi. Tergov yakunida davlat xizmatçisini jinoiy javobgarlikka tortiş uçun dalillar yetarli bölmasa va şu bilan birga, uning korrupsiyaga yöl qöygani böyiça ayrim ma’lumotlar mavjud bölsa, bunday holatda unga nisbatan intizomiy jazo qöllanardi.

Bundan taşqari, barça amaldorlar va ularning oila a’zolari daxlsizlik huquqidan mahrum etilgan. Byuro agentlari nafaqat amaldorlarga, balki ularning bolalari, xotini, qarindoşlari va hatto döstlariga tegişli bank hisobraqamlarini ham tekşiriş huquqini qölga kiritdi. Şunga muvofiq, agarda mansabdor va uning oilasining xarajatlari qonuniy topilayotgan daromaddan yuqori bölsa, uşbu holat Byuroga tergovni boşlaş uçun kifoya böladi.

Byuro, odatda, oliy hokimiyat organlaridagi yirik poraxörlarni tergov qiliş bilan şuğullanadi. Mayda poraxörlik holatlariga qarşi esa byurokratiyani yöqotiş, qaror qabul qiliş jarayonlarini soddalaştiriş, qonunlardagi ikki xil tuşuniladigan normalarni bartaraf qiliş, unça muhim bölmagan sohalarda ruxsat beriş va litsenziyalaş tartibini bekor qiliş çoralari bilan kuraşilgan.

Şu bilan birga, sudlarga korrupsion yöl bilan orttirilgan daromad va mol-mulkni musodara qiliş vakolati berilgan.

Poraxör yaqinlarini ham ayamagan Li Kuan Yu

“Oldimda ikkita yöl bor edi. Birinçisi: öğirlaş va döstlarim ham qarindoşlarimni “Forbs” reytinglariga kiritiş, şu bilan birga xalqimni oç-yalanğoç holda qoldiriş. Ikkinçi yöl: xalqimga xizmat qiliş va yurtimni eng yaxşi mamlakatlar öntaligiga olib kiriş. Men ikkinçi yölni tanladim”. — Li Kuan Yu

Singapur hukumati korrupsiyani “quritiş” borasidagi reja va maqsadlarini amaliyotga köçiriş uçun özida yetarliça siyosiy iroda topa oldi.

Elitar korrupsiya holatlari ayovsiz jazolandi.

Mustaqil Byuro hokimiyatning eng oliy darajalarida ham poraxörlikka qarşi kuraş olib bordi.

“Korrupsiyaga qarşi kuraşişni döstingizni qamoqqa jönatişdan boşlang. Siz ham, ular ham nima sababdan ekanini yaxşi bilasiz”, – deya heç kimni ayab ötirmasligiga şama qilgandi boş vazir.

Şunga mos ravişda, hatto Li Kuan Yuning eng yaqin qarindoşlari ham korrupsiya böyiça tergovga jalb etildi. Korrupsiyaga aloqador qator amaldorlar turli muddatlarga ozodlikdan mahrum qilindi yoki öz hayotiga suiqasd qildi yoki mamlakatdan qoçib ketdi. Ular orasida Li Kuan Yuning qadrdon dösti Vi Tun Bun ham bor edi.

Li Kuan Yun özining yaqin dösti, vazir lavozimida işlagan Vi Tun Bunni ham ayab ötirmagandi.

“Vi Tun Bun 1975 yilda Indoneziyaga oilasi bilan birga sayohatga borganida atrof-muhitni muhofaza qiliş vaziri lavozimida işlardi. Sayohat pulini esa uy-joy qurayotgan pudratçi taşkilot tölab bergan. U mazkur pudratçidan qiymati 500 ming singapur dollari turadigan koşonani pora sifatida oladi, şuningdek, 300 ming dollarlik ikkita kreditni otasi nomiga pudratçi kafolati asosida rasmiylaştiradi. Maqsad bu puldan fond bozorida çayqovçilik maqsadida foydalaniş edi.

Vi Tun Bun 1950-yillardan boşlab sadoqatli nokommunist yetakçi bölgan, şuning uçun uni himoya qiliş va özining aybsiz ekani xususidagi işonçsiz urinişlarini eşitiş menga oğir böldi. U aybdor deb topilib, 4 yil 6 oylik qamoq jazosiga hukm qilindi. Hukm ustidan şikoyat qilişiga qaramay, u kuçda qoldirildi, garçi qamoq muddati 18 oyga kamaytirilgan bölsa ham”, – deya xotirlaydi Li Kuan Yu öz esdaliklarida.

Darvoqe, şaxsan Li Kuan Yu va uning oila a’zolari ham Byuro tomonidan bir neça bor tekşirilgan, biroq tekşiruvlarda boş vazirning korrupsiyaga aloqadorligi aniqlanmagan.

Hozirgi paytda Singapur korrupsiya kölami kamligi, iqtisodiy erkinlik va taraqqiyot darajasi böyiça jahonda yetakçi örinlarda bormoqda.

Xususan, Transparency International tomonidan 2020 yil uçun e’lon qilingan reytingda Singapur korrupsiya böyiça eng past körsatkiçli mamlakatlar orasida 3-örinni oldi.

Atigi 4 million aholi istiqomat qilayotgan Singapur tajribasi siyosiy iroda, samarali antikorrupsion qonunçilik va pulga sotilmas mustaqil agentlik evaziga bir neça ön yilda korrupsiyani juda past darajaga tuşiriş mumkinligini namoyiş etdi.

Demak, hamma narsadan köra qonun ustuvorligini afzal köriş, jamiyatda hammaning qonun oldida tengligi prinsipini tarğib qiliş va unga amal qiliş, bu yölda yuqori martabali amaldorlar va qarindoşlarni ham ayamaslik orqali korrupsiyani bartaraf etsa bölar ekan.

Abbos Salaydinov tayyorladi.

Tasvirçi va montaj ustasi – Abdusalim Abduvohidov