Özbek paxtasidan boykot yeçildi. Sohani nimalar kutmoqda?

Agar Amerika va Yevropa brendlari Özbekistonga kiradigan bölsa, ular özlarining dizayni bilan kirib keladilar, şunda bizning dizaynerlarimiz haqiqiy brendlarning dizaynini köradilar. Bu bizning dizaynerlarimizga motivatsiya böladi. “Men Nike uçun işlayman, men GAP uçun işlayman”, deya dunyoning tanilgan brendlari uçun dizayn bölimlari paydo böladi. Ikkinçidan, brendlar kelganidan keyin ular mahsulot işlab çiqarişda foydalaniladigan materiallar işlab çiqariş jarayonining boşdan oxirigaça tekşiradilar, ya’ni örtada dunyo talablariga javob beradigan sifatni aniqlaydigan laboratoriyalar kerak böladi. Özbekistonda bor bunaqa laboratoriyalar va bittasini men körganman. Bunaqa laboratoriyalar köpayadi. Tekstil sohasi bilan yaqindan taniş bölmagan odamlar Özbekistonda dunyo talablariga javob beradigan mahsulotlar yöq, sifati talabga javob bermaydi, deb öylaydilar, holbuki bunaqa mahsulotlar bor va ularning köpi asosan eksportga çiqariladi.

Dunyo brendlarini Rossiyaniki bilan soliştirsangiz, matosida ham farqi borligini körasiz. Ular matoni tanlaydi-da, masalan Reebok uçun mahsulot tayyorlaşga materialni faqat mana şu fabrika beradi, deya şart qöyadi. Öz-özidan, bu fabrikada işlab turgan mutaxassislar rivojlanadi, talablarni örganadi, profillariga yozadi, “Men Reebok uçun material işlab çiqaraman”, deydi.

Biz boşqa davlatlarga birinçi materiallarimizni ham sotaylik. Agar matolaringiz zör bölsa, sifatli bölsa, ikkinçi bosqiç – tikişni örganib olsa böladi. Tikuv sifatli bölsa-yu, mato sifatsiz bölsa, unda brendning talabi bilan boşqa davlatlardan logistika qilib material olib kelib tikişga töğri keladi. Bu degani esa material işlab çiqaruvçilar talabga javob berişga harakat qiladilar va rivojlanadilar. Ana öşanda, masalan “Chust tekstil” boşqa işlab çiqaruvçiga “men buyurtmani bajarişga ulgurmayapman, mana şu matoni sen menga sifatli qilib çiqarib bersang, men ba’zi hollarda senga boşqa davlat berayotgan narxdan qimmatroq narxda olişga tayyorman” deyişi mumkin, çunki brend har qanday holatda qimmatroq yuradi.

Uçinçidan, bu davlatlar brendlari kelganidan keyin özlarining tikiş usullari, tikiş muddatlari, biznes-protsesslarini tatbiq etadilar. Aytib ötiş joizki, masalan bizning Bangladeş bilan soliştirganda, infratuzilmalarimiz bir xil bölgan taqdirda ham, negadir Bangladeşdagi mahsulotlar bizga qaraganda arzon çiqadi. Buning sababi esa – biznes-jarayonlarning notöğri qöyilganidir. Elektr energiyasi, maoşlar ham bir xil bölgan holatda, bitta potokda 30 ta maşinada işlab çiqariş bölgan holatda nimaga bizda 1500 ta çiqarsa, Bangladeşda 3000 ta çiqaradi? Buning sababi biznes-jarayonda, ular – mutaxassis.

Bizda turklar, boşqa davlat mutaxassislari işlaganda, ularning biznes-protsessni töğri taşkil qilişga va mahsulot tannarxini pasaytirişga harakat qilişganini körganmiz. Bu narsalar biz uçun maktab böladi. Eksportga işlaydigan özbek korxonalarini kamsitmoqçi emasman, ammo mingta, millionta futbolka tikadigan promo fabrika boşqa, falonçi brendga futbolka tikiş umuman boşqa. Şuning uçun bu bizga tajriba böladi, fabrikalarda işlaydigan texnologlar ösadi. Ammo bunga biroz vaqt kerak. Bu tez ölmaydi.

Va yana xulosa qilib aytiladigani – bu korxonalarda tajriba va malakasini oşirib, özining şaxsiy brendini yaratişga salohiyati yetadigan mutaxassislar yetişib çiqadi. Butun işlab çiqariş jarayonlarini körib çiqqanidan keyin, dunyo talablariga javob beradigan brend yarata oladigan mutaxassislar yetişib çiqadi. Xuddi şu yöldan Bangladeş borgan.

J. Ismatullayev: Şohrux döstim bu yerda juda töğri gaplarni aytdi. Pirovardida bizda juda katta bozor paydo böladi. Birinçidan – kadrlar bozori. Mana men farzandlarimga doim öqinglar, öqinglar, deb aytib kelaman. Ilgari “men öqib tekstilşçik bölamanmi?” degan tuşunça bölardi. Hozir esa tekstil sanoatida xoh böyoqçi bölsin, xoh kalava işlab çiqaruvçi bölsin, xoh hozirgi yangi-yangi dizaynerlar bölsin, yoki kontrol-menejment bölsin, ya’ni sifat tizimini töğri, xalqaro tizimida boşqara oladigan mutaxassis bölsin, şaxsan bizning korxonamizda 2 ming, 3ming, 4ming dollar maoş tölaş uçun imkoniyat va istak bor. Bizga şunaqa mutaxassislar kerak.

Men farzandlarimga aytaman: “Qaragin, biz bunaqa mutaxassislarni çet eldan olib kelyapmiz, sizlar esa bir-nima narsalarni örganib olib, çet elda işlamoqçisizlar. Kelinglar, biz örgataylik, bizga hozir har bitta korxonada şunaqa kadrlar kerak böladi” deyman.

IT’da qanaqangi katta özgarişlar bölyapti, oldin qança oylik olardi va hozir qança oylik olyapti. Tekstilda ham xuddi şunday böladi. Agar sifatli mol tikmoqçi bölsangiz, oddiy tikuvçingizga yuz dollar emas, 300 dollar oylik tölaysiz. Undan sifatli molni talab qiliş uçun.

Töğri gapni aytingiz. Masalan, ikkita korxonani soliştiraylik, “A” korxona bilan “B” korxonani. Bittasi promo futbolka tikyapti. “Neçta işlab çiqaryapsan? 1000 ta, 2000 ta, boriga baraka”. Ammo haqiqiy andozada işlaydigan korxonada hisob-kitob böladi, talab böladi, ya’ni bir daqiqada neçta mahsulot işlab çiqaryapti, neçta işlab çiqariş kerakligining hisob-kitobi bor. Hisob-kitobni 2000-yillarda körganman, Germaniyadan mutaxassislar kelardi-da, bizga örgatişardi: buni qanday qilib töğri sanaş kerak, uskunalar qanday qöyilişi kerak, odam neça minut tinmasdan işlay oladi va neça minutdan keyin unga dam beriş kerak, optimizatsiya qiliş uçun. “Nimaga sizlar maşinani şunaqa uzun qilib qöydinglar, yaçeyka qilib qöyiş kerak”. Yoki dastgohlarga qöşimça örnatmalar qöyib turib, bitta qiz tikyapti-da, qiyşiq tikyapti, öşani qanday qilib yengillaştiriş... juda köp narsalarni örgatişgan.

Bu 20 yil oldingi holat. 20 yilning içida nimalar özgarib ketdi ularda! Ammo 20 yil oldin örgatib ketgan narsalari hozirgi kunda ham özining dolzarbligini yöqotmagan. Va bir narsani ta’kidlab ötaman, hozirgi tekstilşçiklarimiz – öşa paytda ilm örgangan tekstilşiklarimiz. E’tibor bering, öşa paytda olingan bilimlar bilan köpçilik mana şunaqangi darajaga yetdik.

D.Vahobov: Öşa bitta-ikkita zavodning içidan çiqqan mutaxassislar özingizning misolingizda...

J. Ismatullayev: Menga öxşaganlar köp, albatta, öşanda nimaga erişişimiz mumkinligini körganmiz.

Bundan taşqari bu korxonalarda işlaydigan işçi mutaxassislarning farzandlari ham şu korxonaga kirib işlaşga qiziqadi. Albatta men şunday bölişini kutyapman. Va yana bir narsa...

Biz institut bitiruvçilarini işga çaqiramiz, va “nimalarni örgangan bölsang unut”, deymiz. Bu aççiq haqiqat. Beş yil öqigan, tört yil bakalavriatda öqiganlarga “öqiganlaringni unut, biz senga işlaşni boşqatdan örgatamiz”, deymiz... Şuning uçun hozir töğri yondaşib, institutlarga çet ellik ustozlarni olib keliş kerak-da, ular ayniqsa magistraturada töğri ta’limni taşkil etib berişlari kerak. Agar şu işlar amalga oşirilsa davlatdan juda katta yordam bölardi.

Ş.Şaripov: Keling, endi şu haqda gaplaşaylik, ya’ni hozirgi şaroitda töqimaçilik sanoatini rivojlantirişda davlatning roli qanday bölişi kerak?

D.Vahobov: Töqimaçilik sanoati sohasida yetişmaydigan bosqiçlarni töldiriş siyosatini yuritib, töğri yönaliş beriş kerak. Çet eldan keladigan buyurtmalarni bajariş uçun har bir tadbirkorga xomaşyo bazasini yaratib beriş kerak. Misol uçun, NM brendining 5 yoşli qizçalar uçun kiyim tayyorlaş böyiça buyurtmasini bajariş kerak deylik. Ular yuqori qismi 100 foiz paxta va pastki qismi poliester yoki viskoza aralaşgan mato bölsin deydi.

Biz bu xomaşyoni şu yerda qilib berişimiz kerak. Negaki, bitta brend keladigan bölsa, bitta joydan hamma narsani olib ketay, degan niyat bilan keladi. Çunki bu logistika va iqtisodiyot qoidalariga mos keladi. Tikuv sexida şu narsalar şay bölişi kerak. Davlat tarafidan hozir mahalliylaştiriş, ya’ni importni kamaytirib, eksportbop mahsulot işlab çiqariş böyiça topşiriqlar bölyapti. Bu faqat tikuv sexida tayyorlanayotgan mahsulot emas, balki tikuv sexi işlatadigan materiallar ham öz navbatida tayyor mahsulot sanaladi. Masalan, aksessuar masalasini olaylik. Boykot yeçilganidan xursandmiz, ammo biz har tarafdan tayyor turişimiz kerak.

Ş.Şaripov: Xomaşyoni davlatga yuklab qöyiş – bu eskiça fikrlaş emasmi?

D.Vahobov: Yöq-yöq. Xomaşyo import bölyapti. Ya’ni böyalgan mato holatida. Öşani işlab çiqarişni buyurtma qiliş. Ya’ni matoni har xil turda böyaş. Hozirgi kunlarda bizlarda trikotaj mato va böyaş böyiça “nomer odin”miz. Lekin hozir öşa böyoqxonaga 100 foiz poliester matoni böyab bergin desak, qörqadi. “Davlat” deganda loyihalarni, yangi qilinayotgan loyihalarni kengroq, nopaxta bölgan mahsulotlardan işlab çiqariş yölga qöyilsa, öşa qaysidir kelayotgan yarim tayyor mahsulotning importi kamayadi. Bu yerda işlab çiqariş rivojlantiriladi. Mana şu tarafdan yondaşiladi.

J.Ismatullayev: Aralaş ipni işlab çiqariş va undan mato işlab çiqariş juda katta investitsiyalarni talab qiladi. Şu paytgaça hamma özi biladigan, özi tuşunadigan narsalariga investitsiya qilib kelgan. Yangilik kiritişdan hammamiz ham qörqamiz. “Bölarmikan bu yoki işlarmikan”, deya şubhalanamiz.

Yoki deylik, bu narsani özim işlab çiqargandan köra Xitoydan olib kelganim ança arzon tuşarkan, deb aytadi. Kimdir bu yerda “pioner” bölişi kerak. Birinçi boşlab berişi kerak. Lekin orqangizda davlat tursa, köngil xotirjam böladi. Bu gapni aytişga uyalinmaydi, Bangladeşda ham şunday, biznesning orqasida davlat turadi va tadbirkorlarni qöllab quvvatlaydi. Jaydariçasiga gapirganda davlat “Men borman, bosaver!” deydi. Davron akam aytmoqçi bölgan gap şundaki, davlat bilan tadbirkor döst hozir: “nima kerak sizlarga, nima beray, nima qilib beray? ” deyapti.

Mana masalan, trikotaj paxtaçilik zör böldi, öz yölida ketyapti. Ammo aralaşda muammomiz bor. Yoki töqimada muammomiz bor...

D.Vahobov: Butun dunyoda hamma narsa (kiyim-keçak) toladan böladi. Tabiiy paxta tolasi va sun’iy. 107 mln tonna işlab çiqariladi butun dunyo böyiça. Bizlarda şunda bir mln tonna tabiiy tola. 107 mln tonnadan 67 mln tonnasi sun’iy tola. Ya’ni bu poliester har xil turdagi, viskoza tabiiy lekin kimyoviy tozalangani modal va şunga öxşaganlar. Hozir brendlarning polkasiga qöyişimiz uçun katta “set”ga kiradigan bölsangiz, agar har bir tolani laboratoriyada skrining apparatda körib çiqadigan bölsangiz, umumiy hisobda öşa yerda turgan brendning 30 foizi tabiiy paxta va 70 foizi sun’iy har xil tolalardan bölgan. Bizning hozirgi kunda eksport qilayotgan 3 mlrd dollar haqida gapirsak, tayyor mahsulotlarimizdagi sun’iy tolalarning aralaşuvi 5 foizgaça borgan.

Hukumat çiqargan oxirgi 53-qarorga muvofiq sun’iy tolalardan mato qiladigan işlab çiqaruvçilarga olib kelingan yangi uskuna dastgohlarning qiymatidan 10 foizini davlat qoplab beryapti. Bunaqasi heç qaçon bölmagan. Misol uçun 5 mln dollarlik loyiha bölsa, şuni olib kelsang, davlat 500 ming dollar beraman, deyapti. Nimaga? Tadbirkor qiziqsin, işlab çiqarşning zanjirini qöysin, deb. Bunaqa yordam kerak albatta.

J.Ismatullayev: Bir narsani qöşimça qilaman, mana boykot bölgan paytda çaqiruv bölgan: “işlamanglar!” Hozir mana yangi çaqiruv böladi – “işlanglar!” Ammo işlaş uçun mana HNM kelar, yoki “Zara” kelar, xöp işlamoqçimiz. Odatda bizga bitta mijoz Rossiyadan bölsa ham zakaz bersa, zakazning içida 50 foizi paxta va 50 foizi sun’iy toladan qilingan zakazlar böladi. Biz buni qilamiz, buni qilmaymiz deb aytamiz. Balki Rossiya bizga quloq solar, ammo Yevropa nima deydi? “Bu yerda ofis qurib, boşimizni oğritib ötirişning nima keragi bor? ” demaydimi?

Bitta narsani bu yerdan, ikkinçi narsani boşqa yerdan oliş notöğri. Şuning uçun töğri gap gapirilyapti, hammayoq paxta, çunki bizning paxtamiz bor, paxtada biz zörmiz! Ammo buning özi qiziq emas hozir. YeÇILGAN boykotdan töğri foydalanişimiz uçun biz faqat paxtadan emas, sun’iy tolamiz ham, aksessuarimiz ham bölişi kerak. Import qilinyapti, ammo közingiz bilan körmagan aksessuarga pulni naqd sanab berişingiz kerak. Qanday qilib körmay pul berasiz? Narxni osmondan olasiz, masalan 20 sent narx qöyasiz, holbuki uning Xitoydagi narxi 5 sent. Tabiiyki, siz kimlardandir 15 sentga qolib ketdingiz. Bu ham biz qilişimiz kerak bölgan katta iş. Boykot kesildi, ammo bu işlarni qilmasak, ertaga hammasi zör bölib qolmaydi.

Bangladeşni misol qilib keltiray. Biz har yili pandemiyadan oldin Italiyaga borardik. Italiyada, tasavvur qiling, katta 1000 kvadratli joyda kimoşdi savdosi emas, balki kim tuşdi savdosi böladi. U yerda Bangladeşdan 70 foiz, Vetnam, Pokiston, Xitoy, Turkiya va Özbekiston, eng oz delegatsiya Özbekistondan keladi. Qiladigan işingiz, tasavvur qiling, 100-200 kişi ötiribdi, hammayoqda modellar, ularning özining kolleksiyasi, obrazetslar... Ana şu modellarni sanaş kerak. Butun ma’lumot bor. Xuddi anavi sudyalar ötirgandek, tepada stolda zakazçikning vakillari ötiradi, savollaringiz bölsa, ularga berasiz, qiladigan işingiz – bir hafta davomida tinmasdan narx sanaşingiz kerak.

Masalan, mingta model bor. Biz eng köpi yetmişta modelga narx bera olardik. Nimaga? Çunki, qolganini qila olmaymiz. Sun’iy tola, boşqa narsalar... U aksessuarlar Özbekistonda yöq. Hatto ular “özbekistonliklar, bunga qaramanglar, sizlardan baribir bu narsalarni olmaymiz”, deyişardi. Bangladeş paxtadan qilingan futbolkalarga ham bizdan yaxşiroq narx berardi. Biz hayron qolardik. Alohida borib gaplaşganimizda, bir yangilik oçilgan: ular “biz katta korxona bölişimizga qaramasdan, orqamizda davlat bor, davlat katta zaxirada paxta sotib oladi, narx özgarmaydi, derdi.

D.Vahobov: Jipslaştirib turib töğri monitoring olib boriş-da, bu. Çunki monitoring qilmasangiz, ertaga 5 sent-15 sent Xitoydan olib keliş mumkin degan narsalar bor, lekin u vaqtida kelmay qolsa-çi? Bu yerda tayyor mahsulot deb kontraktga qöl qöydi, hamma narsa tayyor, ammo tugmaçaning öşa turi Xitoydan kelmay qoldi. Böldi, ştraflar...

J.Ismatullayev: Yoki bölmasa, bir buyurtmani oldingiz. Buyurtmani oliş bilan uni ijro etib jönatiş orasida 6-7 oy vaqt. Ya’ni hozir biz zakaz olsak, uni sentyabrda yoki oktyabrda bajarib bölib, yuklab jönatişimiz şart. Puli tuşişiga yana 4-5 oy vaqt ketadi. Ammo birinçi ip-kalava sotib olişingiz bilan orasi 6 oy bölsa, men 6 oy oldin sotib olişim kerakmi deyman-da, yaqinroq qolganida pulimni jalb qilib olay deyman. 3 oy yetadi işlab çiqarişimga deyman-da, sal keyinroq sotib olişga qoldiraman. Ammo bu narx mana bunaqa özgarib turgan paytda, juda köpçilik manaman degan tadbirkorlar bilasiz, ötgan yilgi narx özgarişidan köpçilik aziyat çekdi. U yerda “qanaqa qilib buni bajaryapsizlar” desam, “bitta narx belgilab berilgan va biz 6 oy davomida davlatdan şu narxda sotib olişimiz mumkin”, deb aytişdi. Bu öşa paytdagi gaplar, balki hozir özgargandir. Öşa paytda biz ularga “zör-ku bu”, deb havas qilgandik, ya’ni aylanma kapital kafolatlangan, iş deyarli kafolatlangan, faqat özi borib har xil işlarni oladi-da va biz mana şu işlarni oldik, sizlar şu pullarni beringlar, deb aytarkan.  

Ş.Şaripov: Davlat idoralariga qanaqa tilaklaringiz bor? Balki, soliq masalasidami...

J.Ismatullayev: Sönggi paytlarda işlab çiqarişda biz sezayotgan narsalar nima? Birinçidan, biz tayyor mahsulot işlab çiqaruvçi bölganimiz uçun, özimizni boşqaça his etişni boşladik. Qaysi ma’noda? Bizga davlat boşqaça köz bilan qarayapti. Har taraflama yordam. Mana bitta misol, sertifikatlar masalasini aytaylik. Siz boya aytdingiz, Yevropa bilan işlaş uçun sertifikatlar olişimiz kerak deb. Ular kelişadi va aytişadi: kimda bunaqa sertifikat bor? Yöq bölsa, siz bilan gaplaşmaydi. U sertifikatni olaman desangiz, 50-60 ming. Arzonlari ham bor. Ammo jiddiylari 50 mingdan boşlanadi. Masalan, siz eksport qilib turibsiz boşqa davlatlarga. Hozirça sizdan heç kim sertifikatni talab qilmayapti.

Ammo şu 50 mingni çiqarib, kelajakda yangi bozor uçun tayyormisiz degan savol bor. Odamlarning fitratida işi zör ketayotgan bölsa, har doim şunday böladi deb öylaydi. Çöntagidan çiqarib, 50 mingga şu sertifikatni olgandan köra, mana bu işga sarflaganim yaxşi, deb öylaymiz. Davlat nima deyapti: men senga buning yordamini beraman. Biz sarflagan pulning 80 foizini kompensatsiya qilib beryapti. Özimning misolimda aytsam, biz bundan foydalanyapmiz. Ba’zida qaror çiqdi, uning ijrosi yöq, degan gaplarni eşitib qolamiz.

Buning real ijrosi bor va biz buni özimizda kördik. Ikkinçisi, “mana, biz xaridorlarimizning logistikangiz bizga töğri kelmayapti, degan gaplarini eşitamiz, mana masalan, Yevropa sanaganda, Bangladeşdan olib kelsam mana bunaqa bölarkan narxi, Özbekiston qayerda joylaşgan? U yerdan olib keladigan bölsam qimmatga tuşib ketyapti”, degan gaplarni gapirişgan va gapirişadi.

Esingizdami, Davron aka, Yevropaga borgandik, qança korxonalar qaçon bizni “Zara” bilan uçraştirasiz deb, xafa bölib ketib qolişdi, elçixona ham yordam berolmadi, çunki boykot bor edi! Biz bilan gaplaşişni istaşmasdi.

Ilgari biz dardimizni kimga aytişni bilmasdik. Hozir mana yordam beruvçilarimiz bor. Muammolar yeçilyapti, “nima yordam kerak? ” deb söraşyapti. Qaçon bizda istalgan soha rivojlanadi – davlat tadbirkorlarni eşitsa, qiyinçiliklar yeçilsa. Tadbirkorlar ham albatta, ğirromlik qilmasdan, berilayotgan imtiyozlardan, şart-şaroitlardan töğri foydalanişi kerak. Şunda boykot yeçilişi natijasini yaqin kelajakda köramiz.

Ş.Qayumov: Özbek tekstilini men uçga bölgan bölardim: yetuk katta eksportçilar, içki bozorda işlaydigan tekstilçilar, ular ham eksport qilişadi atrof davlatlarga, va uçinçisi – dizaynerlar. Örtadagilar bor. Men masalan şu toifaga kiraman. Bir paytlar işlab çiqaruvçi bölganman, hozir tekstilga oid turli sohalarda faoliyat olib boryapmiz, kiyimimizni E-kommers orqali dunyoga sotamiz.

Mana, Turkiyaga borişadi mahsulot sotib oliş uçun. Asosan Laleli va Merter bozorlariga borişadi. Hammasi şu darajada osonki... U yerda Cargo bor, tovarni kötarib yurmaydi, falon joyga jönat deydi xolos...

Bizda ham şunday hudud qurilsa... Laleli’ga öxşagan, köçalari bilan, yonida banklari bilan, mehmonxonalari bilan, hamma kerakli narsasi bilan, bozordan aeroportga yöllari bilan. Keyin MDH vakillari çaqirardik, “kelinglar, biz sizlarga hamma şaroit hamda garantiyalarni beramiz, pulingiz, tovaringizga ham” deb. Bu juda katta reklama bölardi. Har kelgan odam pul taşlab ketadi bizga. Bu birinçi taklif.

Ikkinçisi – Rossiyaga eksport qilmoqçi bölganlarga şaroit yaratiş. Rossiyadagi katta savdo markazlaridan joy olib, ma’lum nom berib, tadbirkorlarga berilsa. Barça MDH mamlakatlarida buni qilsa böladi. Özbek brendi ostida savdo qilişadi. Buni tadbirkorlarning özi birlaşib ham qilolmaydi, davlat tomonidan yordam kerak böladi.

Endi tasavvur eting, özimizda hali aytganimizdek bozor paydo bölsa, Rossiyada yuzlab savdo bölimlari oçilsa... eksport ança rivojlanadi.

J.Ismatullayev: Bu yaxşi taklif böldi deb öylayman. Bu taklifni boykot mavzusiga yaqinlaştiradigan bölsak, buni Polşa yoki Pribaltika davlatlarida qilişni öylab köriş kerak. Çunki bular biz uçun Yevropaning darvozasi. Özbek mahsulotini dunyoga taniştirişimiz kerak. Davlat-tadbirkor birlaşib qiladigan işlar bor, davlatning özi alohida qilişi mumkin bölgan işlar ham bor. Elçixonalar vositasida.

Yana bir masalani aytmoqçi edim. Bu reputatsiya masalasi. Biz özimizning içimizda Yevropa bilan işlay oladigan korxonalarni ta’bir joiz bölsa, saralab olişimiz kerak böladi, ya’ni kerakli talablar qöyilişi, “mana şu darajada işlaş kerak”, degan şartlarni qöyiş kerakdir balki. Çunki yomon narsa eksport qilinsa davlat nomiga doğ tuşirib qöyişi, örnimizni boşqalarga berib qöyişimiz mumkin.

Yevropa bilan işlaş tajribam bölgani uçun bir narsani aytmoqçiman. Yevropada juda oldindan reja qilişadi, pul tikkaningizdan 9-10 oy ötib pulingiz qaytib kela boşlaydi. Ya’ni tadbirkor Yevropa bilan işlaşi uçun katta aylanma mablaği bölişi kerak. Ular özlariga notaniş özbek bozoriga oldindan tölov qilişmaydi. Qiladigan işi bu — akkredetiv oçiş. Şu uçun Yevropa bozoriga kirişda korxonalarimizga davlatdan yordam kerak böladi.

Şokir Şaripov suhbatlaşdi.