Namoyişlar, referendum va saylov. Qozoğistonda Nazarboyev epoxasi qanday tugatildi?
|20:11 / 06.11.202239 11611 min
Photograph: Pavel Mikheyev/ReutersPhotograph: Pavel Mikheyev/Reuters
Qozoğiston davlatini salkam öttiz yil boşqargan Nursulton Nazarboyev 2019 yil martida (vafot etmasdan turib) hokimiyatni Qosim-Jömart Töqayevga topşirdi. Lekin mamlakat boşqaruvidagi rolini yöqotmadi. Töqayev avvalboşda Elboşi siyosatini deyarli oğişmasdan davom ettirdi. Biroq 2022 yil yanvar oyida yuz bergan voqealar Töqayev va Qozoğiston siyosatiga jiddiy ta’sir körsatdi. Mamlakat islohotlar yöliga qadam qöydi va Elboşi epoxasi ustunlari birma-bir yöq qilina boşlandi. 20 noyabr kuni bölib ötuvçi prezident saylovlari bu kampaniyaning mantiqiy yakuni böladi.
Nazarboyev obrösiga keskin zarba bergan tartibsizliklar
Nursulton Nazarboyev 2019 yil 19 martda öz iste’fosini e’lon qilgandi. Uning örnini Konstitutsiya böyiça Senat raisi bölgan Qosim-Jömart Töqayev egalladi. Nazarboyev esa mamlakat Xavfsizlik kengaşi raisi böldi va özining Elboşi maqomini saqlab qoldi.
Töqayevning prezident sifatidagi ilk qarori poytaxt Ostona nomini sobiq prezident şarafiga Nur-Sultonga özgartiriş böldi. Keyingi yillarda ham Töqayev Nazarboyev siyosatini davom ettirdi. Nazarboyevning davlat işlaridagi ta’siri sezilib turdi. Deyarli barça Qozoğistonda hokimiyat almaşinuvi muvaffaqiyatli keçgani, Nazarboyev prezidentlikdan ketsa-da, öz hokimiyatini saqlab qolganini qayd etdi.
Biroq 2022 yanvarida yonilği narxlari oşirilişiga qarşi boşlangan namoyişlar barçasini özgartirib yubordi. «Qonli yanvar» deb nom olgan yanvardagi tartibsizliklar Qozoğistonda kuçli rezonans uyğotdi. Namoyişçilar mamlakatdagi korrupsiya, nepotizm (qarindoş-uruğçilik), byurokratiya va boşqa bir neça ön yillik muammolarni hamda prezidentlikdan ketsa ham, hokimiyatdan ketmayotgan Elboşi rejimini töliq tugatişni talab qildi.
Qozoğistonni yanvar oyi boşida yonilği uçun narxlar oşişi ortidan boşlangan norozilik namoyişlari qamrab olgandi. Foto: Reuters
Qozoğiston xalqi Nazarboyev epoxasidagi uning qarindoşlari, oligarxlar, poraxör amaldorlardan çarçagan, tizimli muammolarning hal qilinmay kelayotganidan norozi edi. Ular bu muammolar sababçisi sifatida Nazarboyev körilardi.
Butun mamlakat böylab Elboşi haykallari qulatildi yoki ziyon yetkazildi. Namoyişlar tartibsizliklarga aylanib ketdi. Şaharlarda talonçilik avj oldi. Nazarboyev va uning oilasining mamlakatdan qoçib ketgani haqida xabarlar tarqaldi. Sarosimaga tuşgan Töqayev Kollektiv xavfsizlik şartnomasi taşkiloti (KXŞT) kuçlarini çaqirdi.
Mavzuga oid
6 yanvar kuni boşlangan KXŞT (Rossiya, Qirğiziston, Armaniston, Belarus, Tojikiston) operatsiyasi Qozoğistondagi muhim obektlarni qöriqlaşi, namoyişlarni tarqatişda iştirok etmasligi aytildi. 14 yanvarda, vaziyat nazoratga olingaç, KXŞT kuçlari mamlakatni tark etdi.
Yanvar voqealari Qozoğistondagi siyosiy muvozanatni butkul özgartirib yubordi. Köpçilik buni Qozoğiston siyosiy elitasidagi kuraş deb ham atadi. Mutlaq boşqaruv va erkinlikka erişişni istagan Töqayev uşbu namoyişlar orqali bunga erişdi.
U elitadagi Nazarboyev tarafdorlarini siqib çiqara boşladi, birinçi navbatda Qozoğiston Milliy xavfsizlik qömitasi rahbariyati hibsga olindi. Nazarboyevning qarindoşlariga qarşi kampaniya boşlandi.
Nazarboyevning özi esa Xavfsizlik qömitasi raisi lavozimidan ketdi va endilikda oddiy nafaqaxör ekanligini aytdi.
Töqayev ommaviy çiqişlar qilib, mamlakatda yonilği narxi kötarilmasligiga, şuningdek korrupsiya va nepotizmga qarşi kuraşişga va’da berdi.
Töqayev islohotlari va Nazarboyev merosiga zarba
Mamlakatni qariyb 30 yil boşqargan Nursulton Nazarboyev 2019 yil 19 martida hokimiyatni öz vorisi Qosim-Jömart Töqayevga ötkazgandi.
Yanvardagi tartibsizliklardan söng Töqayev Qozoğiston super-prezidentlik respublikasidan parlament respublikasiga aylanişi, prezident partiya işlariga aralaşmasligi, uning qarindoşlariga davlat lavozimlarini egallaş taqiqlanişi kabi islohotlarni e’lon qildi.
Töqayev Nazarboyev davrida aholining juda boy qismi şakllangani, ular öz boyligini xalq bilan bölişişi vaqti kelganini ma’lum qildi. U davlat xizmatlarida «tozalaş» ötkazib, köplab mansabdorlarini işdan böşatdi.
Bular bilan çeklanmagan Töqayev Qozoğiston Konstitutsiyasiga özgartiriş kiritiş böyiça iş boşladi. Bu borada xalq referendumi ötkazilib, konstitutsiyaga jami 56 ta özgartiriş kiritildi.
2022 yil 5 iyunda bölib ötgan bu referendum orqali qabul qilingan asosiy özgarişlar sifatida ölim jazosi taqiqlangani (bungaça moratoriy ostida edi), davlat xizmatçilariga partiyaga a’zolik çeklanişi, prezidentlik muddati yetti yil etib belgilanib, bir kişi ketma-ket bir martdan köp muddatga saylanişi mumkin emasligi, prezidentning viloyat, şahar, tuman hokimlari qarorlarini bekor qiliş imkoniyatidan mahrum qilinişi, prezident uşbu lavozimlarga kamida ikki nafar nomzod taklif qilişi va uni mahalliy deputatlar bilan kelişişi kerakligi, parlamentning quyi palatasi aralaş majoritar-proporsional tizimda saylanişini körsatiş mumkin.
Bundan taşqari, parlament mavqeyini mustahkamlagandek körinuvçi, amalda prezident vakolatlariga ta’sir qilmagan özgartirişlar ham kiritildi.
Referendumning eng asosiy jihatlaridan biri, Konstitutsiyadan sobiq prezidentga doir moddalarning çiqarib taşlanganidir.
Xususan, 46-moddadan quyidagi band çiqarib taşlandi: «Qozoğiston birinçi prezidentining maqomi va vakolatlari respublika Konstitutsiyasi va konstitutsiyaviy qonunlari bilan belgilanadi». Şuningdek, 91-moddadan birinçi prezident mustaqil Qozoğistonning asosçisi ekanligi va uning Elboşi (millat yetakçisi) maqomi özgarmasligi haqidagi qoidalar olib taşlandi.
Şu bilan birga, boş qomusdan birinçi prezident va uning oila a’zolari daxlsizligi haqidagi bandlar ham çiqarildi. Töqayevning uşbu referendumi Nazarboyev va uning oilasi siyosiy qudratiga keskin zarba berdi.
17 sentabrda esa Töqayev özining prezident sifatidagi ilk qarorini bekor qildi va Qozoğiston poytaxti nomini Nur-Sultondan yana Ostonaga qaytardi. 22 sentabr kuni har yili 1 dekabrda nişonlanuvçi Birinçi prezident kuni davlat bayramlari röyxatidan çiqarildi. Şu tariqa, mamlakatdagi eng maşhur Elboşi meroslari tugatildi.
26 sentabrda Nazarboyevning ança kuçli qarindoşlaridan biri, Milliy xavfsizlik qömitasi general-mayori Qayrat Sotibolduliga sud tomonidan davlat mablağlarini özlaştiriş aybi qöyildi hamda mol-mulki davlat hisobiga musodara qilinib, 6 yillik qamoq jazosiga hukm qilindi. Nazarboyev qarindoşlari ustidan yangidan yangi sud jarayonlari taşkil qiliş hali ham davom etmoqda.
Prezidentlik saylovi Nazarboyev davriga sönggi nuqtami?
Töqayev hamon barça qozoğistonliklar tomonidan qöllab-quvvatlanmaydi, ammo siyosiy maydonda uni almaştiradigan boşqa kuç yöq. Foto: AFP
Mutaxassislar «Nazarboyev davri» deb uning davridagi umumiy siyosiy manzara qabul qilinsa, demak navbatdagi prezidentlik saylovi butunlay yangi Qozoğiston deboçasi bölmaydi deya aytmoqda. Çunki Töqayev islohotlari mamlakatdagi demokratik institutlarni kuçaytirişni közlasa-da, davlatdagi kuçli super-prezidentlik respublikasi tizimiga deyarli ta’sir ötkazmaydi. Töqayev prezident sifatida hali ham katta vakolatlarga ega.
Jumladan, Qozoğiston prezidenti qurolli kuçlar oliy boş qömondonligi, parlamentni tarqatib yuboriş, hukumat a’zolari va oliy sudyalarni tayinlaş hamda işdan böşatiş kabi eng muhim vakolatlarni özida saqlab qoldi.
Yangi saylov Töqayev muddatini «nollaştiriş» uçun ham ötkazilmoqda. U uç yildan beri Qozoğistonni boşqaryapti, yangi yetti yillikka saylaniş Töqayevga kamida ön yil prezidentlik qiliş huquqini beradi. Şuningdek, konstitutsiyada «ketma-ket ikki marta saylaniş taqiqlanadi» sözi işlatilgan bölib, bu Rossiyadagi Putin va Medvedev rokirovkasi kabi saylanişni çeklamasligi mumkin.
Ekspertlar iyundagi referendumni Nazarboyev merosiga zarba berişdan taşqari, prezident saylovi oldidan ötkazilgan «repetitsiya» sifatida baholadi. Bu orqali bölajak prezidentlik saylovida Töqayevning imkoniyati tekşirildi.
Hozir ham Töqayev Qozoğistonda katta qöllab-quvvatlovga ega emas. Ayniqsa, uning rus tilining rolini Qozoğistonda qayta tiklaş haqidagi bayonoti qozoq jamiyatida jiddiy norozilikka sabab böldi. Qozoğistonliklar hali ham töliq demokratik saylovlar ötkazilmayotganidan norozi, qolaversa, ular Töqayevni mamlakatga çet el kuçlarini (KXŞT) çaqirgan inson sifatida köradi.
Şu sabab, saylovdan oldin ba’zi profilaktik çoralar körildi. Masalan, Qozoğistonning amaldagi qonunçiligiga köra, Qozoğiston prezidentligiga nomzodini qöyiş uçun nomzod sönggi beş yil davomida davlat xizmatida işlagan bölişi va mamlakatda 15 yil yaşagan bölişi talab qilinadi. Bu qoida saylovda fuqarolik sektori yoki muxolifat nomzodlarning iştirok etişini jiddiy çeklaydi, çunki faqat davlat işida işlagan insonlargina prezidentlikka öz nomzodini qöyişi mumkin. Bu prezidentlikka saylanuvçi inson baribir davlat organlariga aloqador bölişi kerakligini anglatadi.
Bu jihatlardan Töqayev Nazarboyev davridagi siyosiy-ijtimoiy muhitdan köp ham farq qilmaydigan muhit yaratayotganini köriş mumkin.
Namoyişlar 2022 yil 2 yanvar kuni Janaözenda (Qozoğiston ğarbidagi Manğistau oblastidagi şahar) siqilgan gaz narxi qimmatlaşişi tufayli boşlangan, köp ötmay Aqtau va butun mamlakat böylab tarqalgandi. Foto: Getty Images
Agar Nazarboyev davri tugaşi sifatida Elboşi qarindoşlari va tarafdorlarining butkul mağlubiyatga uçraşi hamda siyosiy maydondan ketişi hisobga olinsa, bu borada navbatdagi saylov haqiqatdan Nazarboyev epoxasi yakuni böladi.
Elboşi hozirgaça Töqayev bilan kuraşga kirişmayotgani uning xalq tomonidan ham yoqlanmayotgani bilan boğliq. Hozirda Qozoğiston jamiyatida Nazarboyevni qöllovçi elektorat juda kam.
Biroq, Nazarboyevning qarindoşlari, xususan qizi Dariğa Nazarboyevada yirik moliyaviy qudrat va OAV vositalari bor. Bu vosita orqali Nazarboyev(a)lar Töqayevga qarşi kampaniyalar uyuştirişi, amaldagi prezidentning sobiq faoliyatiga oid ma’lumotlarni boşqaça körinişda e’lon qilişi mumkin. Lekin hozirça ular bu işni qilgani yöq.
Nazarboyev esa sobiq prezident sifatida deyarli barça huquqlaridan mahrum böldi va davlat işlaridan butunlay siqib çiqarildi.
Yangi saylovlar Töqayevning hokimiyatini legallaştiriş uçun ham kerak. Çunki, 2019 yil yozidagi saylovlar norozilik va şubhali hisoblaşlar bilan ötkazilgandi. Öşanda, saylovdan söng «Töqayev mening prezidentim emas» şiori ommalaşgandi. Köpçilik qozoğistonliklar saylov haqqoniy ötmaganini da’vo qilgan edi.
Bundan taşqari, Töqayev u payti unça maşhur bölmay, Nazarboyevning sodiq odami sifatida körilardi. Saylovda ham u Nazarboyev tarafdorlari yordamidan foydalandi.
Hozir esa u jiddiy elektoratga ega böldi. U bilan raqobatlaşa oladigan nomzodlar ham deyarli yöq. Töqayev bu safar saylovda Nazarboyevdan mustaqil kadr sifatida qatnaşişi hamda şaffof va qonuniy ötgan saylovlar orqali saylanganini aytişi mumkin. Referendum natijalari mamlakatda prezidentni qöllaş uçun yetarli tarafdorlar borligini körsatdi. Töqayev reja böyiça, nihoyat, şubhali saylovsiz, xalq tanlagan prezidentga aylanadi va yanada jiddiyroq harakatlar qiliş imkoniga ega böladi. Jumladan, Nazarboyev tarafdorlarini uzil-kesil yöq qiliş va özining yangi tizimini şakllantiriş kabi.
Bu jihatdan öttiz yillik Nazarboyev epoxasi öz yakuniga yetdi.
