Uruşning yangi bosqiçi boşlandi. Frontdagi vaziyat böyiça asosiy savollar
|18:00 / 06.11.202263 57817 min
RFdagi safarbarlik frontdagi vaziyatni özgartira oladimi? Kiyevni bombardimon qiliş va Belgorodga zarbalar berilişidan harbiy ma’no bormi? Ukraina qurolli kuçlari hujumi nima uçun töxtab qoldi? Quyida uruşning asosiy e’tibor raqibni holdan toydirişga qaratiladigan yangi bosqiçi haqida.
Anna Kudriavtseva / Reuters / Scanpix / LETAAnna Kudriavtseva / Reuters / Scanpix / LETA
Uruş yangi bosqiçga kirdi. Frontdagi qöşinlar loygarçilik içida qolgan bir paytda ikki tomon ham qişdagi qat’iy harakatlar uçun kuç töplamoqda. Ammo tayyorgarlik fuqarolarni safarbar qiliş, ularga maşğulot ötiş va yangi bölinmalar tuziş bilan çeklanib qolmaydi. Havodagi ustunlik uçun kuraşning navbatdagi bosqiçi boşlandi (busiz uruş hamişa turğun holatga ötadi). Bunga erişiş uçun ukrainlar ham, ayniqsa Rossiya qömondonligi raqib aviatsiyasi va havo hujumidan mudofaa tizimini muntazam ravişda harakatga keltirib, ularni köproq öq-dori sarflaşga va imkon qadar köproq taşuvçilarni — samolyot va havo hujumidan mudofaa tizimi qurilmalarini yöqotişga majbur qilmoqda. Katta ehtimol bilan Moskva aynan şuning uçun Ukrainaning muhim infratuzilmalarini (elektr stansiyalari va elektr nimstansiyalari) bombardimon qilmoqda, çunki Ukraina bunday obektlarni himoya qiliş uçun barça vositalarni işga solişga majbur. Ğarb bunga javoban havo hujumidan mudofaa tizimlari yetkazib berişni faollaştirmoqda. Qişki va bahorgi kampaniyalar natijasi hozirgi kuraşda kim ustun kelişiga boğliq.
Rossiyadagi safarbarlik janglar borişiga qanday ta’sir qildi?
Rossiya armiyasi uçun safarbarlik — butunlay yangi bosqiç: şu vaqtgaça armiya bosqinga qadar töplangan kuçlar va vositalar bilan amallayotgandi. Oçiq manbalarda aniq raqamlar yöq, ammo aytiş mumkinki, sentabrga qadar frontga kelgan «köngillilar» Rossiya armiyasidagi yöqotişlar örnini töldira olmayotgandi. Kuzga kelib uruşdan oldingi quruqlik kuçlari butunlay holdan toydi va bu RF qurolli kuçlarining mağlubiyatlariga olib keldi: Xarkiv oblasti şarqida oğir mağlubiyatga uçraldi, Xerson oblastida ham egallab olingan katta hududlar boy berildi. Şu tufayli Kreml safarbarlik e’lon qilişga majbur böldi.
Ammo Ukrainadagi Rossiya guruhini şunçaki son jihatdan oşiriş (rasmiy bayonotlarga köra 300 mingdan ortiq kişi safarbar etilgan — guruh sezilarli darajada yiriklaşadi) vaziyat tubdan özgarişini kafolatlamaydi:
Birinçidan, safarbar qilinganlardan hali jangovar bölinmalar va tuzilmalar taşkil etiş kerak.
Ikkinçidan, qismlarni qurollantiriş va boşqa kerakli jihozlar bilan ta’minlaş talab etiladi. Bu esa allaqaçon muammoli holat: barça safarbar qilinganlarga ham individual himoya vositalari, tibbiy töplamlar va hatto zamonaviy öqotar qurollar yetişmayapti. Katta ehtimol bilan, agar Rossiya qömondonligi safarbar qilinganlardan köplab yangi qöşinlar taşkil etişga qaror qilsa, kollektiv uçun qurollar, jangovar maşinalar va tajribali ofitserlar yetişmovçiligi ham yuzaga çiqadi. Bunday tuzilmalar (brigada va diviziyalar) köp vaqt davomida jiddiy janglar uçun yaroqsiz holatda qolişi haqiqatga yaqin.
Mavzuga oid
Uçinçidan, Ukraina ham safarbarlikni davom ettirmoqda — holbuki Ukraina hukumati baholariga köra, yoz oxiriga kelib armiya va boşqa harbiylaşgan tuzilmalar saflariga bir millionga yaqin kişi safarbar etilgandi. Qolaversa, mamlakatda zaxiralar hali tugamaydi.
Ukraina keçagi oddiy fuqarolardan yangi jangovar qismlar şakllantiriş texnologiyasini allaqaçon özlaştirib bölgan. Öz safarbarligining ilk davrida hozir rossiyaliklarda kuzatilayotgani kabi muammolarga töqnaş kelgan mamlakatda yuz minglab safarbar etilganlardan önlab yangi brigadalar taşkil etmaslikka qaror qilindi. Uruşgaça bölgan davrda faqat ştablar va texnikalar omborlaridan iborat bölgan yarim tayyor brigadalar jonli kuçlar bilan töldirildi (Rossiyada esa şunçaki bunaqa tayyor brigadalar yöq). Safarbar qilingan zaxiradagi harbiylarning katta qismi mavjud brigadalarni kuçaytiriş uçun jalb etildi. Brigadalarda batalonlar soni köpaytirildi (jumladan fuqarolik transportida harakatlanuvçi yengil piyodalar guruhlarini tuziş orqali).
Şuningdek, Kiyev hududiy mudofaa brigadalarini şakllantirdi, ular birinçi navbatda mustaqil jangovar bölinmalar emas, balki armiya brigadalari uçun donorlar vazifasini ötadi (nazariy jihatdan RF mudofaa vazirligi bu texnologiyani takrorlaşga urinib körişi mumkin, ayniqsa uruşga qadar ham yetarli darajada töldirilmagan Rossiya bölinmalari uruş vaqtida katta yöqotişlarga uçragan holatda; aftidan, bunday bölinmalarning köpçiligi jangovar qobiliyatini butunlay yöqotgan va frontda ularning örni bilinmaydi).
Ğarbdan Ukrainaga yordam sifatida kelayotgan qurol-yaroğ oqimi qurib qolişi dargumon. AQŞ va NATO rahbariyati bir neça bor Ukraina uruşda mağlub bölmasligi uçun barça işni bajarişlarini ma’lum qilişgan va şu vaqtgaça öz sözlarida turişibdi. Natijada, katta ehtimol bilan, qişda va bahorda ham Ukraina qurolli kuçlari avvalgidek son jihatdan ustunlikka (garçi sentabrdagi kabi ulkan ustunlik bölmasa-da), şuningdek, köproq jangovar şay tuzilmalarga ega böladi. Rossiya qöşini alohida uçastkalarda öq otiş kuçi böyiça ustunlikka ega böladi (aniq harakatlanuvçi qurollar soni va ehtimol, jang maydonidagi vaziyatdan xabardorlik böyiça esa ortda qoladi). Kuzda röy bergan voqealar şuni körsatdiki, artilleriya böyiça ustunlikning özi butun frontni qamrab oliş uçun yetarli emas.
Bularning barini inobatga olgan holda, Rossiya qömondonligiga (Ukrainadagi qöşinlarni rasman general Sergey Surovikin boşqarmoqda) Ukraina armiyasi ta’minotini kesib qöymasdan Rossiya bu uruşda ğalaba qozona olmasligi ayon bölişi kerak.
Rossiya armiyasi nega Ukraina qurolli kuçlari ta’minotini töxtata olmaydi?
Ukrainani Ğarbdan uzib qöyiş uçun yuriş qilişga (Ukraina qurolli kuçlari qömondonligi Belarus hududidan hujum qiliş orqali şunday uriniş bölişi mumkinligini taxmin qilgandi) Moskvada kuç yöqligi körinib turibdi. Raketa zarbalari bilan ta’minotni töliq töxtatib qöyiş esa imkonsiz: katta masofaga harakatlanuvçi raketalarni faqat statsionar (harakatsiz) nişonlarga qarşi qöllaş mumkin. Qolaversa, ular boşqa şu kabi nişonlarga qarşi ham samarasizdir: masalan, Ukraina şarqi va ğarbini boğlovçi Dnepr orqali ötgan köpriklarni vayron qiliş uçun rossiyaliklar raketalariga ham aniqlik, ham jangovar kallaklar kuçi yetarli emas.
Temiryöllar tarkiblari va harbiy kolonnalarga zarba beriş orqali yuk taşişni töxtatib qöyiş uçun aviatsiya va özi nişonni mustaqil qidiruvçi hamda zudlik bilan zarba beruvçi dronlar kerak böladi. Ammo Rossiya qömondonligi raqib nazoratidagi hudud içkarisida aviatsiyadan foydalanişni istamaydi – bu holda yöqotişlar xavfi yuqori böladi.
Şu vaqtgaça (agar uruşning Rossiya havo-kosmik kuçlari Ukraina mudofaasi içkarisiga zarbalar berişga uringan va havo hujumidan mudofaa tizimi işga tuşişidan katta yöqotişlarga uçragan dastlabki 10 kuni hisobga olinmasa) Rossiya aviatsiyasi asosan piyodalarni qöllab-quvvatlaş uçun foydalanilmoqda. Şu bilan birga, bunday harakatlar u qadar samarali bölmayapti: zarbalar past balandlikdan turib berilmoqda va köp hollarda uzoq masofadan turib boşqarilmaydigan raketalar uçirilmoqda (qölda taşib yuriluvçi zenit raketalari hujumiga yöliqmaslik uçun). Bunday taktika (uni ukrain aviatsiyasi ham qöllaydi) yöqotişlar kamroq bölişini ta’minlaydi, ammo raqibning front ortidagi nişonlarini mustaqil aniqlab, hujum qiliş imkoniyati istisno etiladi.
Natijada Ukraina qurolli kuçlari tösiqqa uçramay, Ğarbdan qurollarni qabul qilib olişda davom etadi. Bundan taşqari, Ukraina qömondonligi havodan zarbalar bölişidan qörqmasdan frontga qöşimça kuçlar yuborişi mumkin — aynan şunday kuçlar orqali bir neça bor RF qurolli kuçlari yurişlari töxtatib qolindi va qarşi yurişlar amalga oşirildi.
Agar Rossiya armiyasida barçasi şunçalik yomon bölsa, nima uçun Ukraina armiyasi yurişi sekinlaşdi?
Ukraina qöşinlari harakati sekinlaşişi qisman yomon ob-havo bilan boğliq: Xarkiv, Donetsk va Luhansk oblastlarida sönggi haftalarda tinimsiz yomğir yoğmoqda, loygarçilik yuzaga kelgan (töğri, bir oy oldin ukrainlarning şiddatli hujumi töxtab qolgan Xerson oblastida ob-havo nisbatan yaxşiroq).
Yuriş sur’ati pasayişi frontga rossiyaliklarning zaxira kuçlari, jumladan safarbar qilinganlardan tarkib topgan bölinmalar yetib kelişi bilan ham boğliq bölişi mumkin.
Ammo, ukrainlarning hujumlari barbod bölgani aks etgan videolarga köra, Ukraina qurolli kuçlari uçun asosiy muammo Rossiya armiyasining artilleriya bobidagi ustunligi bölib qolmoqda.
Agar avgust va sentabr oylarida Ukraina armiyasi HIMARS baravar öt oçiş reaktiv tizimlari bilan rossiyaliklarning front ortidagi önlab öq-dori omborlariga zarba beriş orqali RF qurolli kuçlari ta’minotini sezilarli darajada qisqartirişga erişgan bölsa, sönggi haftalarda bunday hujumlar kamayib ketdi. Harholda snaryadlar detonatsiyasi röy berib, yonayotgan binolar aks etgan videolar kelişi deyarli töxtab qoldi; Rossiya qömondonligi yirik öq-dori omborlarini içkariroqqa köçirgani yoki kiçik-kiçik omborlarga bölib yuborgani tufayli ularni yöq qiliş qiyinlaşgan bölişi mumkin. Şu bilan birga, yuriş qilayotgan ukrain qismlariga artilleriya zarbalari berilayotgani aks etgan önlab videolar paydo bölmoqda. Bu videolar asosan Xerson oblastida Dnepr daryosining öng sohilidagi hududlardan kelmoqda — bu hudud hozirda ukrainlar yurişining asosiy maqsadiga aylangan.
Rossiya qöşinlari ta’minotini izdan çiqarişda Ukraina qurolli kuçlariga Rossiya havo hujumidan mudofaa tizimlari ham xalal bermoqda, bu tizimlar (u qadar samarali bölmasa ham), ukrainlarning razvedkaçi dronlari va raketalarini urib tuşirmoqda. Şu sabab tufayli ukrain samolyotlari va vertolyotlari, şuningdek Bayraktar dronlari (bu qurollar 2020 yilda Qoraboğdagi uruşda armanlar artilleriyasiga qarşi öta muvaffaqiyatli qöllangandi) rossiyaliklar artilleriyasiga zarba bera olmayapti.
Rossiya qömondonligi vaziyatni qanday qilib özgartirmoqçi? Ukrainlar-çi?
Rossiya qömondonligi 10 oktyabrdan, Qrim köprigidagi portlaşdan ikki kun ötib qanotli raketalar va Eron dronlari vositasida Ukrainadagi elektr nimstansiyalari va energiya işlab çiqariş obektlarini bombardimon qilişga kirişdi. Keyinroq ma’lum bölişiça, bu kampaniya oldindan rejalaştirilgandi va Kerçdagi voqealar bilan boğliq emasdi. Nişonlar şunday tanlanmoqdaki, Ukraina qömondonligi bu hujumlarni e’tiborsiz qoldira olmayapti va zarbalarni qaytariş uçun havo hujumidan mudofaa tizimlari hamda aviatsiyaning katta qismi jalb etilmoqda.
Bunga qadar ukrainlarning havo hujumidan mudofaa tizimlari Rossiya aviatsiyasiga zarba beriş uçun pistirma taktikasidan foydalangan va özi ham yöqotişlardan qoçib qolardi: havo hujumidan mudofaa tizimlari pozitsiyalarini oşkor etib qöyuvçi radarlar faqat rossiyaliklar samolyotlari uçib kelayotganida yoqilardi – bu samolyotlar parvozi haqida, katta ehtimol bilan NATOdagi ittifoqçilar va maxfiy razvedka tarmoği oldindan xabardor qilgan. Ukraina qurolli kuçlari aviatsiyasi ham yöqotişlardan qoçişga harakat qilgan – samolyot va vertolyotlar yaqin vaqtlargaça asosan oldingi çiziqdagi qismlarni qöllab-quvvatlaş uçun past balandlikda harakatlantirilgan.
Rossiyaliklarning energiya tizimlariga hujum kampaniyasi boşlangaç, Ukraina qurolli kuçlari taktikani özgartirişga majbur böldi: obektlarni himoyalaş uçun radarlar yoqilib, havo hujumidan mudofaa tizimlari işga tuşirildi, aviatsiya qanotli raketalar va dronlar yölini tösiş uçun havoga kötarildi. Natijada havo hujumidan mudofaa tizimlari ham, aviatsiya ham Rossiya armiyasi uçun nişonga aylandi:
Qanotli raketalar va dronlar uçirilişi ortidan Rossiya havo-kosmik kuçlari uzoq masofaga harakatlanuvçi «havo-havo» tipidagi raketalarga ega qiruvçi samolyotlarni ham havoga kötara boşladi, bunday raketalar avval deyarli işlatilmayotgandi;
«Lanset» va «Kub» rusumli kamikadze dronlari yoppasiga ukrainlar havo hujumidan mudofaa tizimlari böylab işlaşga kirişdi (internetda ukrainlar radari va zenit-raketa majmuasiga dronlar borib tekkani aks etgan videolar paydo böldi).
Ukraina qurolli kuçlari kampaniyaning ilk kunlaridayoq Poltava oblastida uçta qiruvçi samolyotidan ayrilgan (Ukraina rasmiy ma’lumotiga köra, samolyotlardan biri yaqinida Eron Rossiyaga bergan Shahed-136 droni portlaşi oqibatida halokatga uçragan). Bundan taşqari, önlab dronlar va qanotli raketalarni tutib qoliş uçun Ukraina armiyasi sovetlar davriga mansub havo hujumidan mudofaa tizimlari uçun möljallangan va zaxirasi köp bölmagan öq-dorilarini sarflab bitirayozgan.
Yakunda Ukraina hukumati Ğarbdan zudlik bilan turliça havo hujumidan mudofaa tizimlari yetkazib berilişini sörab murojaat qildi. NATO bu borada tizimli yordam va’da qildi (gap Ukrainaning eşelonli havo hujumidan mudofaa tizimlarini noldan barpo etiş haqida ketmoqda). Ammo bunday yetkazmalar çindan amalga oşişida murakkabliklar kutilmoqda: alyans mamlakatlarida an’anaga köra havo hujumidan mudofaa tizimi aviatsiyaga asoslangan, Ukrainaga esa hozirça samolyotlar yetkazib berilişi yölga qöyilmagan. Ğarbda raketa tizimlari köp emas, ularning eng zamonaviylaridan biri — Amerika işlab çiqargan Patriot zenit raketa majmuasidir — hozirça bunday tizim Kiyevga yetkazib berilmagan. Tizimlar dunyo böylab bittalab yiğiladi: NATOning har bir a’zosi öz imkoniyatiga qarab yordam körsatadi. Tizimlarning bir qismini hali endi işlab çiqariş kerak; omborlarda saqlanayotgan eskirgan tizimlarni olib çiqiş ham mumkin (masalan, Patriot’ning ötmişdoşi hisoblangan — Hawk zenit raketa majmuasi). Şunday ekan, Rossiya qömondonligi ukrainlar havo hujumidan mudofaa tizimiga qarşi kuraşga urğu qaratişi ma’nosiz emas: Ğarb işdan çiqarilgan tizimlar örnini tezda töldirişga qiynaladi.
Öz navbatida, Ukraina qurolli kuçlari sönggi vaqtlarda rossiyaliklarning şunday taktikasini qöllay boşlagandi. Yoz oxirida ular AQŞdan HARM rusumli yuqori tezlikdagi radarga qarşi raketalarini (samolyotdan uçiriladi va uzoq masofaga harakatlanadi) qabul qilib olgandi; ular Ukraina qurolli kuçlaridagi Su-27 va MiG-29 samolyotlaridan uçirişga moslaştirilgan. Bu raketalardan HIMARS tizimi raketalari bilan bir vaqtda foydalanilmoqda. Rossiya havo hujumidan mudofaa tizimlari HIMARS zarbalarini tösişga urinayotganida, ularning özi HARM raketalari nişoniga aylanadi. Ötgan vaqt içida rossiyaliklarning bir qança havo hujumidan mudofaa tizimlari va radarlari yakson etilganini tasdiqlovçi tasvirlar paydo bölgan (jumladan Belgorod aeroportida). Katta ehtimol bilan muvaffaqiyatli zarbalarning aksari omma e’tiboridan çetda qolgan.
Ikki kampaniyaning ham maqsadi bir — heç bölmaganda ayrim hududlarda havoda ustunlikka erişiş uçun raqibning havo hujumidan mudofaa tizimlarini yöq qiliş, keyin esa aviatsiya (yoki zarbdor dronlar)dan raqib artilleriyasiga zarbalar beriş va uning mudofaasi içkarisiga yorib kiriş. Ammo uruşuvçi tomonlarning heç biri raqibining tizimlarini qisqa vaqt içida va ommaviy tarzda yakson qilişga qodir emas. Şunday ekan, katta ehtimol bilan, havodagi ustunlik uçun kuraş (avval frontda bölgani kabi) holdan toydiruvçi uruş xarakteriga ega böladi.
Barçasi nima bilan yakunlanişi mumkin?
Körinib turibdiki, uruş yaqin kelajakda tomonlar murosaga kelişi bilan yakunlanmaydi: Kremlning murosa haqidagi tasavvurlari (Ukraina katta hududlaridan voz keçişi) Kiyevni ham, Ğarbdagi siyosatçilarning köpçiligini ham mutlaqo qoniqtirmaydi. Bundan taşqari, Ukraina hukumati hozirda umuman yon beriş kayfiyatida emas. Katta ehtimol bilan, ular Rossiya hukumatining taşkiliy qobiliyatini juda past baholaşadi va Rossiyadagi safarbarlik raqibga muvaffaqiyat keltirmasligiga işonadi.
Strategik bombardimonlar Kiyevning pozitsiyasini özgartirişi dargumon: infratuzilmalarga zarbalar himoyalanuvçi tomonning qarşilik körsatişga bölgan irodasini sindirişi kam uçraydigan holat; Ukrainaning harbiy-texnik salohiyati esa deyarli butunlay mamlakatdan taşqarida joylaşgan. Öz navbatida Kreml safarbarlik muvaffaqiyat keltirmasligiga amin bölsa (ham harbiy, ham iqtisodiy tomondan) ham, Ukraina hududlari rasman annexia qilingani tufayli endi uruşni tugatiş uçun bosib olingan hududlarni oçiqçasiga «savdo qila olmaydi».
Şuning uçun Rossiya qömondonligi agar ğalaba bölmasa, heç bölmaganda «kiçik maqsadlar» — egallangan hududlarda qolişni uddalaş uçun özida qolgan ustunliklardan (masalan, köp sonli aviatsiya, köproq zarba beriş vositalari va uzoq masofaga harakatlanuvçi raketalar köpligi) foydalanişga harakat qiladi. Kremldagilarga (yoki Kiyev va Ğarbga, lekin buning ehtimoli pastroq) töliq harbiy mağlubiyat xavfi yaqqol körinmas ekan, uruş davom etadi — faqat uning şakllari va strategiyalari özgaradi.
