Qo‘shtepa kanali Afg‘oniston shimolida toliblar tomonidan Amudaryodan suvni burish uchun qurilayotgan kanal bo‘lib, uning uzunligi 285 km bo‘lishi kutilmoqda. Qurilishi 2022 yil mart oyida boshlangan kanalning hozirgi kunga qadar 100 km.dan ortiqroq qismida qazish ishlari to‘liq bitirilgani aytiladi.
O‘zbekiston ushbu kanalning Markaziy Osiyo mintaqasi qishloq xo‘jaligiga salbiy ta’sir ko‘rsatishidan hamda kanal qurilishi natijasida Amudaryodan Orol dengiziga boradigan suv miqdori keskin kamayishidan doimiy xavotirlarini bildirib keladi. «Tolibon»ga ko‘ra, ushbu kanal qurilishi natijasida 550 ming gektar cho‘l maydonlari qishloq xo‘jaligi yerlariga aylanishi kutilmoqda.
Ayrim mustaqil ekspertlar va muhandislar loyihaga shubha bilan qarab, «Tolibon» kanalni samarali yakunlash bo‘yicha nou-hauga ega emasligi va loyihani moliyalashtirish qiyin bo‘lishi, chunki hech bir xorijiy donor uni qo‘llab-quvvatlashga tayyor emasligini ta’kidlaydi.
Shu bilan birga, «Tolibon»ga ko‘ra kanal qurilishining birinchi bosqichini tugallash uchun 8 milliard AQSh dollari sarflangan bo‘lib, qurilishni davom ettirish uchun hozirda Xitoydan qo‘shimcha moliyalashtirish manbalari jalb etilmoqda.
Agarda masalaga xalqaro huquqiy nuqtayi nazardan yondashilsa, shu narsa ma’lum bo‘ladiki, Afg‘oniston mintaqadagi transchegaraviy suvlardan foydalanish bo‘yicha hech qanday mintaqaviy yoki xalqaro shartnomalarni imzolamagan.
Amudaryo suvlarini taqsimlash bo‘yicha ilk shartnoma SSSR davriga to‘g‘ri kelib, unda Amudaryo suvlari Markaziy Osiyoning to‘rt respublikasi – Tojikiston, O‘zbekiston, Turkmaniston va Qirg‘iziston o‘rtasida ajratilgan edi. Markaziy Osiyo respublikalari mustaqillikka erishganidan keyingi davr davomida, xususan, 1992 yilda Olmaotada Amudaryo suvlaridan foydalanish bo‘yicha mintaqaviy shartnoma imzolangan va ushbu shartnomada ham Afg‘onistonning Amudaryo suvlaridan foydalanish huquqi nazarda tutilmagan.
O‘z navbatida, Afg‘oniston hukumati SSSR davrida ham, Markaziy Osiyo respublikalari mustaqilligi davrida ham Afg‘oniston Amudaryo suvlaridan foydalanuvchi sub’yekt sifatida istisno etib kelinganini iddao qiladi.
Mojaroni xalqaro huquq normalari asosida hal qilish haqida so‘z borganda, «Tolibon» hukumatining xalqaro huquqdagi maqomiga alohida to‘xtalib o‘tish joiz.
«Tolibon» 2021 yil avgustida hokimiyatni qo‘lga kiritganidan beri uni hech bir davlat Afg‘onistonning yangi hukumati sifatida rasman tan olmagan.
