Keçikkan Hindistondan şu yöldagi Özbekiston uçun saboqlar (yakuniy qism, Kalkutta)
|18:29 / 30.03.202411 10911 min
Kun.uz’ning Hindiston ekologiyasiga bağişlangan örganişlari dunyoning yana bir havosi eng ifloslangan yirik megapolisi – Kalkuttada davom etadi. Bu gal Dehli va Mumbaydan farqli ölaroq, Kalkuttadagi tabiiy holat buzilişining boşqa omillariga ham töxtalamiz.
Bir neça haftadirki, Hindistondagi ekologik vaziyat böyiça örganişlarimizni köp qismli maqolalarimiz orqali sizlar bilan bölişib kelyapmiz. Turli şaharlardagi tabiiy holatning buzilişiga kömirda işlaydigan issiqlik elektr stansiyalari, tirbandliklarda karrasiga oşadigan avtomobil tutunlari, soxta, sifatsiz yonilğilar, qurilişlardan kötarilayotgan çanglar, sement zavodlari, aholida çiqindi taşlaş madaniyatining yöqligi, öz holiga taşlab qöyilgan sanoat korxonalari çiqarayotgan karbonat angidrid, işlov berilgan sigir göngi yoqilğisi kabi biomassalar va hatto şovqindan ham zararlaniş holatlari sabab bölayotganini raqamlar, tasvirlar orqali körsatib berdik.
Sanab ötilgan aksar omillar poytaxtimiz Toşkent va qolgan hududlardagi havo ifloslanişining kelib çiqişiga juda mos kelişini ham inkor qila olmaymiz, töğrimi? Hindistonning 3-yirik şahri Kalkutta ham bu sabablardan xoli emas. Bugun gapni çözib, yana şu omillarga töxtalib ötirmoqçi emasmiz. Çunki Kalkuttada bularga qöşimça tabiiy holatni buzib, atrof-muhitga zarar keltirayotgan boşqa uluşdorlar ham bor.
“Oçiq osmon ostidagi muzey” – Kalkutta
Turli rusumdagi jimjimador bezatilgan bu eski avtobuslarning bunçalik köpligini körib, göyo Hindistonning foydalaniş muddati tugagan butun jamoat transportlari Kalkuttaga olib kelingandek tasavvur uyğonadi kişida. Bu şaharga “oçiq osmon ostidagi retro avtobuslar muzeyi” maqomini ham heç ikkilanmay beriş mumkin.
Yoki “harakatdagi toza havo kuşandalari” salbiy maqomini ham şu avtobuslar uçun qöllasa böladi. Çunki Kalkuttadagi minglab bunday eski avtobuslardan atrofga çiqayotgan zaharli gazlar yiğilib borib, butun şahar ekologiyasiga salbiy hissasini qöşayotganini yuqorida aytib ötdik. Albatta, faqat bu turdagi jamoat transportlarini aybdor qiliş fikridan yiroqmiz. Ularga yana bir “kömakçi” bor. Bu – Ambassador taksilari.
Mavzuga oid
1957 yildan 2014 yilgaça işlab çiqarilgan Ambassador, ya’ni Elçi rusumli bunday avtoulovlarni Kalkuttaning har qadamida uçratiş mumkin. Hindiston deganda köçalari faqat rikşalar bilan tölgan şaharlar aks etadigan tasavvurlaringiz bu yerda avtobuslarga qöşimça sariq rangli retro maşinalarga töla şahar taassurotlariga almaşadi.
Çiroyli manzara. Ammo ular zamonaviy maşinalarga qaraganda köproq yonilği sarflaydi. Şu bilan birga, dizel yonilğisida harakatlangani, texnik eskirgani, öz holiga taşlab qöyilgan texnik köriklar va son jihatidan köpligi hisobiga Ambassadorlar ham atrof-muhit ifloslanişi hissadorlaridan biridir.
Kalkutta ma’muriyati bu retro avtobus va Elçi taksilar şahar madaniyatining ajralmas qismi, öziga xos imzosi sifatida sayyohlik jozibadorligini oşiradi deb hisoblaydi. Lekin şunday bölsa-da, bu turdagi transportlardan bosqiçma-bosqiç voz keçilayotgani, ularning örnida elektr avtobuslar yölga qöyiş, Ambassadorlarning ham ranglari yaşilga böyaladigan, elektr batareyali yangi avlod rusumlarini işlab çiqarişni boşlaş reja qilinmoqda.
Şu sababli ularning soni pandemiyadan keyin keskin kamaytirilgan. 2 yil oldin 7000 tani taşkil qilgan Elçi taksilarni 2025 yilgaça yana 2500 taga kamaytiriş maqsad qilingan.
Hukumat yaqin ikki yilda deyarli 1200 ta elektr avtobuslarini işga tuşirişga kirişgan bölsa, ularning 400 tasi 2023 yilda allaqaçon Kalkutta yöllarida harakatlanmoqda.
Şahar böylab har kuni 1,2 mlngaça transportlar harakatlansa-da, bu megapolis Hindistonning eng tirband şaharlari röyxatining yuqori örinlarida turmaydi. Bu yerda transport ifloslanişidagi eng katta ziyon sifatsiz yonilğilar va texnik körikdan ötmaydigan eski dvigatellarning köpligidan kelib çiqadi.
Buzilgan suv ekologiyasi
Hali biz tilga olmagan yana bir ekotizim buzğunçisi bor. Bu – suv ekologiyasining buzilişi. Okean bilan öralgan Hindiston yarimoroli va 400 dan ortiq daryolariga ega Hindistonda suv ifloslanişi darajasi juda yuqori.
Bu fojiali vaziyat esa “daryolar mamlakati”dagi suv böyida ötkaziladigan turli marosimlar, suv havzalariga yoqilgan mayitlar hokini tökiş, çiqindi uloqtiriş, şuningdek, qayta işlanmagan oqova suvlari va sanoat çiqindilarining daryolarga töğridan töğri ulab qöyilişi bilan boğliq.
Natijada suvdagi ekotizim izdan çiqib, suv ösimlik va jonivorlar dunyosiga jiddiy zarar yetadi. Suvning odam organizmiga qaytib keliş aylanmasi natijasida esa havodagi zahar yetmaganidek, hindistonliklarning obi hayot orqali ham turli kasalliklarga çaliniş ehtimoli ortadi.
Biz suratga olayotgan hududdan sal nariroqda xuddi şu suvi ifloslangan Hugli daryosi böyida hindistonliklarning guruh bölib çömilişayotganiga ham közimiz tuşdi. Ekotizimi izdan çiqqan bunday suv havzalarida çömiliş esa turli teri va içak yöli kasalliklarini orttirib oliş xavfini oşiradi.
Bir tasvirda butun Hindiston
Kalkuttadagi bu mavzedan şunçaki ötib ketolmaganimizning ekologiyadan ham boşqa bir sababi bor. Hindistondagi tabaqalaşuv, tarixiylik va zamonaviylik, ilojsizlik va imkoniyat örtasidagi tafovut aynan şu yerda bir rakursdan körinib turardi.
Daha ortidagi köp qavatli uylarda aholining elektr energiyasiga bölgan talabi elektr toki va LPG gazballonlari bilan qondirilsa, biz sayr qilib yurgan mahalla aholisi esa bu ehtiyoj uçun ötin va yoqiladigan turli biomassalardan foydalanadi.
Hamma yoqda dorga ilingan kiyim-keçaklar, daryo va mahallada ommaviy ravişda çömilayotgan odamlar, bozorda ibodat uçun sotilayotgan turli gullar va ularni u yoqdan bu yoqqa taşiyotgan odamlarni körib, anglaş qiyin emaski, bugun kalkuttaliklar uçun qandaydir diniy marosim ötkaziladigan maxsus kun.
Hindistondagi ekologik inqirozda aholining antisanitar hayot tarzining ham uluşi bor. Bunday ahvolga esa mentalitetdan taşqari şaroitsizlik ham bir sababçi. Agar elektr va gaz ta’minoti qamrovi tölaqonli qoplanganda, odamlar yonişga moyil istalgan narsani yoqaverib, atrofni dudga töldirmasmidi... Naçora, yaşaş kerak.
Yaşillikka haminqadar intiliş
Şahardagi yaşil hududlar qurilişlardan katta miqdorda jabr köryapti. Aholi esa şaharlaşiş ortidan daraxtlarning kesilib ketayotganidan norozi. Qurilayotgan yangi yerusti metro liniyasining ostki hududi turli daraxt, buta va gullar bilan töldirilib, qisqarib borayotgan yaşillikni haminqadar saqlab qolişga harakat qilinmoqda.
Metro ustunidagi bu gullarning nomi – xlorofitum. Uni xalq tilida “uy konditsioneri” yoki “tabiiy havo tozalagiç” deyişadi. Biz xona uçun kislorod generatori sifatida biladigan bu tuvak gullari bugun Kalkutta uçun ham yaşillik, ham havo tozalovçi vazifasini bajaryapti. Imkon qadar, albatta.
Kiçik tajriba
Biz kuni bilan şahar böylab yurib, kiçik bir tajriba ötkazdik:
Kalkuttadagi xiralik sababi köproq çangdanmi yoki tutundami – şuni biliş maqsadida yoğlangan qora rangli oyoq kiyimimiz kun oxiriga borib qanday holatga kelişiga qiziqdik. Ma’lum, daraxtlari kesib taşlangan bizning şaharlarda qora oyoq kiyimlar kiyib yurolmaysiz. Bir soatga borar-bormas, ular butunlay oppoq çang bilan qoplanadi.
Kalkuttada esa unçalik bölmadi. Daryo böyida loy bosganimizni hisobga olmaganda, oyoq kiyimimizning holati u qadar özgarmaganini özingiz ham körişingiz mumkin. Bu esa bir tarafdan şahardagi namlaniş darajasining yuqoriligi bilan boğliq bölsa, boşqa tarafdan u yerdagi havo ifloslanişi asosan me’yoridan ortiq tutundan kelib çiqayotganiga ham bir işora deyiş mumkin.
Ğuborli atmosferaga faqat eski transportlar va aholi tomonidan yoqilayotgan uçoqlar emas, balki Kalkutta şahri atrofidagi uçta issiqlik elektr stansiyasi va köplab sanoat korxonalaridan çiqayotgan zaharli tutunlar ham sabab bölmoqda.
Xulosa
Hindiston ekologiyasiga bağişlangan bugungi maqolamizda turli statistik raqamlar bilan boşingizni qotirmay, Kalkuttada hamma körganlarimizni sizlarga körsatdik.
Endi özimizga qaytsak. Dunyoning havosi ifloslangan şaharlari eng köp joylaşgan Hindiston haqida bejizga köp qismli dasturlar tayyorlamadik. Bugun bizning poytaxtimiz Toşkent şahri ham hind şaharlaridan qolişmagan holatda havosining xavflilik darajasi böyiça dunyoda birinçi öringa tez-tez çiqib turibdi.
Bunga qiş oylaridagi zaharli tutunlar sabab bölgan bölsa, endi bunga qöşimça qurilişlar va şahar böylab öta sifatsiz topşirilgan yöllar, uy-joylar hududidagi uvalanib ketgan sementlardan çiqadigan katta miqdordagi çanglardan poytaxtliklar aziyat çeka boşlaydi. Ularni tutib qoladigan, qayta işlaydigan daraxtlar esa juda kam.
Toşkentdagi aholi soni ortişi bilan ekologik muhit buzilayotganidan mantiqsiz yozğirganlar ham uçrab turibdi. Töğri, barça dunyo şaharlari singari odam köpaygani sababli tirbandliklar ham biroz köpayişi mumkin. Bizning şahar transportlarining asosiy qismi metan gazida harakatlanişi hisobga olinsa, tirbandliklar va odam soni şahardagi ekoinqirozda birlamçi örinlarda emas. E’tiborni asosiy sabablarga qaratiş kerak.
Şaharlarni notöğri taşkillaştiriş, muqobil yöllarning yetişmasligi, jamoat transportining tölaqonli yölga qöyilmasligi, sanoatda mumkin bölmagan yoqilğilardan foydalaniş, çiqindi aylanmasi va qurilişlarni öz holiga taşlab qöyişlar davom etar ekan, odamlar çang va tutundan zaharlanaveradi. Daraxtlarning kesilişi esa boşqa katta muammo.
Umumiy aholisi butun Özbekiston aholisidan 1,5 baravar köp bölgan Dehli, Mumbay va Kalkutta şaharlaridagi havo ifloslanişi darajasiga birgina Toşkentning yetib olgani katta ekologik fojianing özi aslida. Biz poytaxtimizni şu holga olib keldik.
Bu keçikkan Hindistondan şu yölda borayotgan Özbekiston uçun saboqlar edi. Özimiz va kelajak uçun ekologiyani asraylik!
