Baydenning Ğazo böyiça takliflari: siyosatşunoslar nima deydi?
|21:27 / 04.06.202415 20010 min
AQŞ prezidenti Jo Bayden Ğazo sektorida otaşkesim rejasini e’lon qildi. HAMAS bu taklifni olqişladi, Netanyahu kabinetida esa munozara davom etyapti. “Geosiyosat” Ğazo atrofidagi sönggi voqeliklarni siyosatşunoslar Kamoliddin Rabbimov va Bektoş Berdiyev bilan tahlil qildi.
— Prezident Bayden Ğazoda uruşni töxtatiş uçun qanday takliflarni aytdi?
Bektoş Berdiyev: — Bayden tomonidan Ğazo uçun, bir vaqtning özida Isroil uçun ham muhim bölgan reja taklif qilindi.
Birinçi bosqiçda 6 hafta içida Isroil qöşinlari Ğazodagi aholi punktlaridan olib çiqiladi. Asirlar almaşinuvi muhim örin tutadi bunda. Isroillik askarlarning HAMAS tomonidan asir olinişi fonida Isroil şunçaki gumonlanayotgan şaxslarni ham asirga olyapti va ikki tomonning bir-biriga nafratini kuçaytiryapti. Baydenning bu taklifi HAMASga ham ma’qul keldi.
Ikkinçi bosqiçda Isroil butunlay Ğazoni tark etişi va asirlar almaşinuvi yakunlanişi kerak.
3-5 yil davom etadigan uçinçi bosqiçda esa Ğazo qayta tiklanadi. Ijtimoiy, siyosiy infratuzilmani qayta tiklaş katta mablağ talab qiladi.
Bu rejaning muhimligi şundaki, bu Isroil olib borayotgan harbiy siyosatning muvaffaqiyatsiz bölganini bildiradi. Isroil boşida juda balandparvoz gapirgandi. Tinç aholi ölişi Isroilga xalqaro bosimni keltirib çiqarişi bilan birga, AQŞga nisbatan butun musulmon dunyosi nafratini qözityapti. Şuning uçun Bayden tomonidan bu reja ilgari surilişi ma’qul iş, saylov oldidan bölgani siyosiy oçko işlaş uçun ham.
— Bayden taklifining ikkinçi bosqiçida Ğazoda muddatsiz öt oçişni töxtatiş haqida aytgan, bu kelişuv amalga oşsa ham lekin muddatsiz deyiş qançalik reallikka mos?
Kamoliddin Rabbimov: — Yaqin Şarqdagi masalalarning uzil-kesil yeçimi emas bu, faqat uruşni töxtatiş haqida gap ketyapti. Netanyahu hukumati bu rejaga işonçsizlik bildirdi, lekin rasmiy darajada emas. Ya’ni Netanyahuning özi biz öz yölimizdan qaytmaymiz, demadi, balki unga yaqin şaxslar biz HAMASni yöq qilişimiz kerak, dedi. Bayden loyihani e’lon qilayotganda Isroil vaziyatini yumşatiş uçun HAMAS 7 oktyabrdagi kabi hujum qilolmaydi, Isroil maqsadiga erişdi, dedi.
Mavzuga oid
Bugun AQŞga global bosim katta. Dunyoda kuçlar örtasida kuraş ketyapti, har bir davlatning global legitimligi mavjud böladi yoki bölmaydi, bir davlatni adolatli deb biladimi yoki zulmni qöllovçi, deb biladimi, degan masala böladi. Isroilning harakatlari sabab AQŞning global reputatsiyasiga putur yetdi. Aks sadosi Ukrainaga ham yetdi va Zelenskiy Falastin davlati tuzilişi tarafdori ekanini aytdi. Zelenskiy mana şunday muvozanatni tiklamagunça unga bosimlar bölaverdi, AQŞga ham şunday bosimlar bölyapti.
Isroil bugun kibrga beriliş oqibatida özining uzoq muddatli manfaatlarini saqlay olmayapti.
Bektoş Berdiyev: — AQŞ rejasi Isroil uçun ham muhim, çunki vaziyatdan çiqiş kerak edi. Göyoki AQŞ rejasiga köngandek bölib, harbiy operatsiyadagi muvaffaqiyatsizligini yopib ketişi mumkin.
AQŞ nega bu qarorga keldi? Global maydonda qudratli bölgan Rossiya, Xitoy, Eron kabi davlatlar ma’lum bir axborotlar tarqata boşladi.
Bu rejani Isroil siyosiy elitasi qabul qilar, lekin Netanyahudan ham kuçliroq kuçlar qabul qilarmikan, degan masala bor. Netanyahu hukumatiga muqobil bölgan muxolif kuçlar bular, ular bu bilan Netanyahuni obrösizlantirişlari mumkin. Jamiyat munosabati qanday bölişi masalasi ham bor, şunça askar öldi, şunça pul sarflandi, Isroil imiji qora böldi, degan iddaolar qöyiladi.
— Birinçi bosqiçda asirlar ozod qilingaç, reja ikkinçi bosqiçga ötişiga işonç bormi özi?
Kamoliddin Rabbimov: — Ikki tomon kelişsa, vositaçi davlatlar iştirokida reja tuziladi. Şuning uçun rejaning yarmida öyin qiliş qiyin böladi. Agar favqulodda boşqa konfliktlar, beqarorlik paydo bölmasa, rejalar amalga oşişi talab qilinib turadi.
Isroil asirlarini ozod qilişdan manfaatdor, çunki içki jamiyatdan bosim katta. Qolaversa, asirlar orasida amerikaliklar ham bor, ya’ni ikki fuqarolikka ega şaxslar. Isroillik asirlar yuzta atrofida bölsa, falastinlik asirlar minglab bölişi mumkin, ya’ni nomutanosib.
HAMAS bu rejaga rozi böldi, lekin Isroilning rozi böliş niyati yöq. Ammo AQŞning Isroilga bosim qiliş imkoniyatlari bor. Bu rejaga rozi böliş Isroilda siyosiy inqirozni kuçaytiradi. Çunki Netanyahu HAMASni töliq yöq qilib, Ğazoni yakson qilamiz, degandi jamiyatga. Natija bölmagani sabab siyosiy inqiroz kuçayadi.
— Global hamjamiyatning açiniş hissi va Bayden tinçlik sulhi yangrar ekan, “Hizbulloh” va HAMAS Isroil tomon yana hujumlar uyuştirdi. Konflikt tugaşidan manfaatdor bölmaydiganlar ham bormi?
Kamoliddin Rabbimov: — Bu uruş psixologiyasi, ya’ni ikkinçi tomon şartlarga könmayotgan bölsa, mening tahdidim yanada kuçliroq böladi, degan ma’noda bosim qiliş. Ikki tomon ham eskalatsiya bölsa, senga şunday zarar böladi, deb bosim qiladi, bu — tabiiy narsa.
Bektoş Berdiyev: — Bayden rejasini aytdi hali, uruş töxtali degani emas. Isroil ham vaqt davomida maksimal foydalanib qolişga harakat qilyapti, HAMAS va Hizbulloh ham xuddi şunday harakat qilyapti.
Isroilning temir gumbaz himoya tizimini HAMAS tomonidan yasalgan qölbola raketalar ham yorib öta olyapti. Temir gumbazni yorib ötiş taktikasini endi HAMASdan taşqari «Hizbulloh» ham qöllayapti. Bundan taşqari, bu mintaqada tinçlik bölişidan manfaatdor bölmagan kuçlar ham bor. Uruş yoki tinçlik qanday şaklda bölişiga köp narsa boğliq. Masalan, Eron doim Isroil butunlay yöq bölişini istaydi, buni oçiq aytgan bir neça bor. Ba’zi boşqa kuçlar ham şuni istaydi, 1947 yilgi çegaralarga qaytişni ham istaşadi.
— Isroil tomoni HAMASni batamom yöq qilmagunçga uruş davom etişini bildirdi. Baydenning çaqiriği Isroil tomonidan nega qabul qilinmayapti?
Kamoliddin Rabbimov: — Isroil vaziyat qopqoniga tuşib qolgan. Bir tomondan HAMASni yöq qilib bölmaydi, buning uçun butun Ğazoni yöq qiliş kerak böladi. HAMAS ğoyaviy taşkilot, bunday ğoya boşqa arab va musulmon davlatlarida ham bor.
1947 yilga qadar Isroil degan davlat yöq edi, undan oldin yahudiy davlatlari bor edi, lekin ularni yöq qilgan islom sivilizatsiyasi emas, balki xristian sivilizatsiyasi. Salbçilarning birinçi nişoni musulmonlar bölgan bölsa, ikkinçi nişoni yahudiylar bölgan. Rim imperiyasi, xristian davlatlari yahudiylar bilan kuraşib kelgan. Ya’ni qadimiy yahudiylar davlatçiligi yöq bölişida musulmon sivilizatsiyasining aybi yöq, balki yahudiylar musulmon ölkalarda jon saqlagan şunday paytlarda.
Eng katta muammo Netanyahu hukumatidagi ultra önglar, ular kuç işlatişni qöllaydi, uruşni davom ettirmoqçi bölişadi. Bu narsa yahudiy davlatçiligining mundamental muammosi, aslida.
— Bunday ikki tomonlama bosimlar ostida Netanyahuning siyosiy umri oz qoldi deyiş mumkinmi?
Bektoş Berdiyev: — Hukumatning almaşinuvi, qayta tuzilişi kabi holatlar köp böladi Isroilda. Ammo ğoyaviy masalalar murakkab. Hatto Isroilning özida Falastin davlati bölişi kerak, Isroil degan davlat bölmasin, deganlar bor, ularning siyosiy ta’siri ham ortyapti. Lekin agressiv siyosiy kuçlarning ham örni katta, ular Falastinning butun xalqini qirib taşlaş kerak, deyişadi. Isroil uçun bu ğoyaviy fundamental muammo bölib qolmoqda.
Bayden rejasiga 2 ta narsa ta’sir qiladi. Birinçisi, AQŞdagi yahudiy lobbisi, buning ham roli bor. Ikkinçisi esa Trampning hokimiyatga kelişi ehtimoli. Agar u hokimiyatga kelsa, Bayden rejasi yöqqa çiqadi.
— Baydenning rejasi amalga oşa boşlasa, lekin AQŞda Tramp hokimiyatga kelib qolsa, rejaning borişini barbod qilişi mumkinmi?
Kamoliddin Rabbimov: — Nazarimda, barbod qilişi mumkin. Hokimiyat özgarişi bilan siyosiy konsensus özgaradi. 7 oktyabrdan oldin ham Netanyahu kabinetiga Isroilga bosim bor edi, çunki Demokratlar Isroil agressiv siyosatiga sovuqqonlik bilan qaragan. Bir vaqtlar demokratlardan bölgan Klinton ikki davlat tuzişga uringandi.
Tramp kelsa, faqat Isroilda emas, arab davlatlarida ham holat özgarib, biz kutiş holatida bölamiz, AQŞ bilan töqnaşmaymiz, degan holat bölişi mumkin.
Bektoş Berdiyev: — Trampning kuyovi yahudiy, uning qizi ham yahudiy dinini qabul qilgan. Tramp yahudiylarga xayrixohlik bilan qaraydi. U AQŞ elçixonasini Tel-Avivdan Quddusga köçirgan edi prezidentlik davrida, musulmon dunyosida nafratni kuçaytirgandi. Bundan taşqari, Falastin xalqiga yordam kesib qöygandi, Jölon tepaliklarini Isroilniki deb tan olgandi. Tramp bir paytlar Eron yadro dasturini barbod qilgani kabi bu kelişuvni ham barbod qilişi mumkin. U oçiq islomofob siyosatçi hisoblanadi.
