Сўмнинг долларга нисбатан қадрсизланиши қандай кечмоқда?

Охирги кунларда доллар курси сўмга нисбатан кескин ўсишда давом этмоқда. Хусусан 7 декабрь куни 1 АҚШ доллари 10 минг 769 сўмни ташкил этган бўлса, 23 декабрь ҳолатига кўра, бу кўрсаткич 10 минг 848 сўмга етди.

Шундай бўлса-да, 2021 йил сўм учун энг барқарор йиллардан бири бўлиб қолмоқда. Жорий йилнинг 1 январь ҳолатига кўра, 1 доллар 10 476 сўмни ташкил этган бўлса, 1 апрель ҳолатига кўра, 10 474 сўмни, 1 июнь ҳолатига кўра, 10 580 сўмни, 1 октябрь ҳолатига кўра эса, 10 691 сўмни ташкил этган. 23 декабрь ҳолатига, йил бошидан бери сўм долларга нисбатан 3,55 фоизга қадрини йўқотган.

Иқтисодчи Отабек Бакировга кўра, жорий йилдаги сўмнинг нисбатан барқарорлиги асосан ташқи омиллар билан боғлиқ.

«Сўм барқарорлигини сақлаган ташқи омиллар қаторига, энг аввало, асосий савдо ҳамкорларимиз Россия, Хитой ва Қозоғистон валюталарининг нисбий барқарорлигини қўшиш мумкин.

Тугашига бир неча кун қолган 2021 йил давомида доллар курси рублга нисбатан, гарчи йил давомида кўп волатилликка учраган бўлса-да, йил охирида яна йил бошидаги курсга қайтгани, тенге 3,8 фоиз атрофида қадрсизлангани, юань эса 2,5 фоизга мустаҳкамланганини кўриш мумкин. Яъни ташқи савдо ҳамкорларимиз валюталарининг таъсири нейтрал даражада турди. Турк лираси гарчи йил давомида 97 фоизга (15 декабрь ҳолатига кўра) қадрини йўқотган бўлса-да, Туркия билан савдода салбий сальдога эга бўлмаганимиз вазиятни юмшатмоқда.

Иккинчи ташқи омил барча йирик мамлакатлар марказий банклари 2021 йилда юмшоқ пул-кредит шартларини сақлаб қолгани бўлди. Агар вазият тескариси бўлганида бунинг босимини сезган бўлардик (2022 йилда сеза бошлаймиз). Учинчи омил расмий рақамларда тикланаётган экспорт, кутилганидан тезроқ ўсаётган пул ўтказмалари тўлов балансимизни барқарор ҳолда сақлашга имкон бермоқда. Яна бир омил валюта курсига таъсир қилувчи пул-кредит каналларининг қизиб кетишига йўл қўйилмаётгани, долларлашувга қарши самарали ҳаракатлар бошлангани билан ҳам боғлиқ.

Нима бўлганда ҳам, 2021 йилдаги чоралар ва воситалар яхши ишлади ва сўм курси ўзининг нисбий барқарорлигини сақлаб қолди. Лекин олдинда жуда мураккаб 2022 йил турганини инобатга олмаслик мумкин эмас», — дейди у.

Сўнгги 10 йил давомида долларнинг сўмга нисбатан курси қандай шаклланди?

Марказий банкнинг 2010–2020 йиллар учун тўлов баланси ва ташқи қарз ҳақида тайёрланган ҳисоботида қайд этилишича, 2010 йилда 1 долларнинг йил давомидаги ўртача қиймати 1586,5 сўмга тенг бўлган бўлса, 2020 йилга келиб 1 долларнинг йиллик ўртача қиймати 10 минг 55 сўмни ташкил қилган.

Ўзбекистонда 2017 йилдан валютани эркин конвертация қилиш тадбирлари бошлангандан кейин долларнинг сўмга нисбатан расмий курси кескин ошган. Таққослаш учун, 2016 йилда 1 долларнинг сўмга нисбатан ўртача расмий қиймати 2 965,7 сўмга, 2017 йил 1 январь ҳолатига кўра эса, 3239,6 сўмга тенг бўлган. Аммо банклардан валюта сотиб олишнинг деярли имконияти мавжуд эмасди. Қора бозорда эса банкларга нисбатан доллар курси анча баланд бўлган.

«Валюта сиёсатини либераллаштириш бўйича бирламчи чора-тадбирлар тўғрисида» 2017 йилнинг 2 сентябрида президент фармони қабул қилинган ва 4210,35 сўм курс дастлабки курс бўлиши белгиланган. 2017 йил охирига келиб, 1 долларнинг қиймати – 8 120,7 сўмга етади. Валюта конвертациясини либераллаштириш сиёсати туфайли 2017 йилда доллар курси 50 фоизга девальвация қилинди.

Маълумот учун, 2017 йилдаги президент фармонига қадар Ўзбекистонда қисман (чекланган) конвертация мавжуд бўлган. Хорижий валютани харид қилиш жисмоний шахслар учун алоҳида тартибга кўра (2 минг долларгача туристик мақсадлар учун, ундан ортиқ миқдор эса даволаниш ҳамда ўқиш харажатлари учун тақдим қилинган ва халқаро пластик картага ўтказиб берилган) ва юридик шахслар учун алоҳида тартибга кўра, (биржага бериладиган талабномага асосан навбатма-навбат банкларнинг мавжуд имкониятига кўра, давлат курсида конвертация қилиб берилган. Бироқ ушбу навбатларнинг айримлари 1 ойдан 1 йилгача, айрим ҳолларда эса бир неча йилгача навбат кутиш ҳолатлари кузатилган) амалга оширилган. Хорижий валютани миллий валютага давлат курсида алмаштиришга эса ҳеч қандай чекловлар бўлмаган.

2018 йил якунлари бўйича эса 1 доллар 8339,5 сўмни ташкил қилиб, долларнинг сўмга нисбатан қиймати йил давомида 2,8 фоиз ошган.

Мос равишда, 2019 йилда (йил якунлари бўйича 1 доллар 9507 сўмни ташкил этган) долларнинг устунлиги 12,3 фоизга, 2020 йилда эса (йил якунлари бўйича 1 долларнинг қиймати 10476 сўм бўлган) эса 9,3 фоизга кўпайган.

Умуман, 2017 йилнинг 5 сентябрида (валюта конвертациясини либераллаштириш сиёсатидан кейинги курс) 1 доллар 8100 сўмни ташкил этган бўлса, жорий йилнинг 23 декабрь ҳолатида бу қиймат 10848 сўмга етган. Ўтган давр мобайнида долларнинг устунлиги 25,4 фоизга ошган.

Маълумот учун, 1994 йил 1 июлда сўм банкноталари илк марта муомалага чиқарилган эди ва валюта биржасида 1 АҚШ долларининг қиймати роппа-роса 7 сўм бўлган. Ўтган давр мобайнида долларнинг сўмга нисбатан устунлиги 1550 баробар ошган.

2022 йил учун кутилмалар қандай?

Марказий банк бошқарув кенгашининг жорий йил ҳисобидан ўтказилган охирги йиғилишида миллий валюта алмашув курси кескин тебранишларининг олдини олиш бўйича етарли даражада имкониятлар мавжудлиги маълум қилинганди.

«Ички валюта бозоридаги вазият, сўмнинг реал самарали алмашув курси динамикаси ва унга нисбатан юқори босимнинг мавжуд эмаслиги, Марказий банкнинг миллий валюта алмашув курси кескин тебранишларининг олдини олиш бўйича етарли имкониятларга эга эканлиги келгуси ойларда юқори девальвацион кутилмаларга асос мавжуд эмаслигини англатади», — дейилади баёнотда.

Шунингдек, «2022 йил учун Ўзбекистон Республикасининг Давлат бюджети тўғрисида»ги қонунда кейинги йилда 1 АҚШ долларининг ўртача йиллик суммаси – 11 321 сўм атрофида шаклланиши прогноз қилинган.