Европадаги энг йирик кема ҳалокати: 852 киши ўлимига сабаб бўлган ҳодиса қандай содир бўлганди?

Тарихда денгиз флотлари билан боғлиқ кўплаб ҳалокатлар содир бўлган ва уларда минглаб одамлар ҳалок бўлган. Шу жумладан, кемалар анча такомиллашган ва мукаммал қилиб қурилган XX асрда ҳам. Ана шундай ҳалокатлардан бири 1994 йилда Болтиқ денгизида содир бўлади.

1994 йил 28 сентябр куни 186 нафар экипаж аъзоси ва 803 нафар йўловчиси бўлган Эстонияга тегишли «Estonia» пароми Таллиндан Швеция пойтахти Стокҳолмга кетаётганда ҳалокатга учрайди. Оқибатда паром Болтиқ денгизига чўкиб кетади. Ҳодисада 138 киши тирик қолади. Қолганлар ҳалок бўлади.

Қутқарувчилар томонидан сувдан олиб чиққан инсонларнинг аксарияти ҳалок бўлганди. Шунингдек, ноқулай об-ҳаво туфайли кўпчиликнинг жасадини топишнинг имконияти бўлмайди. Ўшанда жами 852 киши ҳалок бўлади ва бедарак йўқолади.

«Estonia» пароми

«Estonia» пароми 1980 йилда Швециянинг «Viking Line» компанияси буюртмаси асосида ясалиб сувга туширилган ва «Viking Sally» номи берилган. 1986 йилда паром Финландиянинг «Silja Line» компаниясига сотилгач, номи «Silja Star» деб ўзгартирилади. 1991 йилга келиб паромга «Wasa Line» компанияси эгалик қила бошлайди.

1993 йилда Швециянинг «Nordström & Thulin» ва Эстониянинг «Estonian Shipping Company» давлат компанияси ҳамкорликда паромни сотиб олишади ва номини «Estonia» деб ўзгартиришади.

Паромнинг узунлиги 157 метр, эни 24,2 метр бўлиб, у турли юкларни ташишга мослашган, бундан ташқари 1190 нафар йўловчи ўрнига ҳам эга бўлган.

1994 йил 27 сентябр кечки пайт паром Таллин портидан Стокҳолмга қараб йўлга чиқади. Катта тезликда ҳаракатланган паром ярим тунда ўзи билан олдинма кейин кетаётган Финландиянинг Mariella пароми радарларидан йўқолиб қолади.

Шундан сўнг Mariella пароми экипаж командири қирғоқ қутқарув хизмати билан боғланиб, «Estonia» паромининг ҳалокатга учраган бўлиши мумкинлиги ҳақида хабар беради.

«Estonia» пароми ҳақиқатдан ҳалокатга учраганди ва у соат 00:55-01:50 оралиғида денгиз тубига чўкиб кетади. Паромда бўлган йўловчилар бу пайтда ўз каюталарида ухлаётгани сабабли, уларнинг аксарияти нима бўлаётганини англаб етгунча паром чўкиб бўлганди.

Ҳалокат ва унинг сабаблари

«Estonia» пароми Таллин портидан маҳаллий вақт билан соат 19:15 да йўлга чиқади. Ўша пайтда Болтиқ денгизида шамолнинг тезлиги кучайган ва бўрон бошланиши арафасида бўлган.

«Estonia» Таллин портидан 135 километр масофани сузиб ўтганда бўрон бошланади. Шамолнинг тезлиги соатига 90 километрга етади ва тўлқинлар паромни қаттиқ силкита бошлайди. Оқибатда унинг тумшуқ қисмида жойлашган, турли транспорт воситаларининг паромга чиқишида асқатадиган 50 тонналик темир «кўприк» (Аппарел) узилиб кетади.

Шундан сўнг «Estonia» тубига сув кира бошлайди. Бироз ўтиб паром ўнг томонга 15 даражага оғади. Шунда унинг ичига сув кириши янада тезлашади. Орадан ярим соат ўтгач «Estonia» 90 даража оғиб қолади ва унинг ўнг томони батамом сувга ботади.

Соат 01:40 ларга бориб паром бутунлай сувга тўлади ва чўка бошлайди. Орадан ўн дақиқа ўтиб «Estonia» 70 метр чуқурликка чўкиб бўлган эди. Паромда бўлган одамларнинг асосий қисми ўз каюталаридан чиқишга улгурмай, чўкиб кетади.

Соат 02:12 да ҳодиса юз берган жойга финларнинг «Mariella» пароми етиб келади ва сув юзасида қолганларни қутқара бошлайди. Соат 03:00 да «Estonia» чўккан жойга Финландия ва Швецияга тегишли бир нечта вертолёт етиб келади ва улар ҳам қутқарув ишларини бошлаб юборади. Ўша пайтда қоронғида имкониятлар чекланган, сув юзасида қолган барчани қутқариш имконсиз эди. Шу сабабли сув юзасида қолган одамларнинг бир қисми кучли шамол ва муздай сувга дош бера олмай, чўкиб кетишади.

Қутқарув ишларига «Mariella» ва фин вертолётлардан ташқари яқин орада сузиб кетаётган бир нечта турли давлатларга тегишли кемалар етиб келади. Ўшанда ҳодиса жойига Швециянинг 13 та, Финландиянинг 12 та, Даниянинг 2 та ва Россиянинг 1 та вертолёти келади.

Улар сув юзасида қолган одамларни қутқаришда иштирок этади. Аммо кучли шамол ва бўрон қутқарув ишларини жуда қийинлаштириб юборади. Шундай бўлса ҳам «Mariella кемаси 38 кишини, фин вертолётлари 49 кишини, швед вертолётлари 50 кишини қутқаради.

Ўшанда «Estonia» паромида бўлган 186 нафар экипаж аъзоси ва 803 нафар йўловчидан бор-йўғи 138 киши тирик қолади. Улардан 94 нафари йўловчи, 43 нафари экипаж аъзолари бўлган. Қолган 851 нафар одам ҳалок бўлади. Бир неча кун ўтиб қутқарилганлардан бири шифохонада вафот этади. Шу тариқа ҳалок бўлганлар сони 852 нафарга етади.

Ҳалок бўлганлардан 757 нафар одам бедарак кетади. 95 кишининг жасадини топишга муваффақ бўлишади. Ҳалок бўлганлар орасида жами 17 та давлат фуқаролари бўлган, уларнинг энг кўпи Швеция фуқаролари эди – 501 нафар. 285 нафар Эстония фуқаролари, қолганлар дунёнинг турли давлатларидан эди.

Ҳалок бўлганлар орасида бир қатор машҳур шахслар ҳам бўлган. Жумладан, эстониялик қўшиқчи Урмас Алендарнинг жасади топилмаган. Швециялик қўшиқчи Пеьр Исакссонни эса ватанига олиб бориб дафн этишган.

Паромдагиларнинг бир қисми чўкиш оқибатида, яна бир қисми эса турли жароҳатлар олиб ҳалок бўлади.

Кейинчалик, Финландиянинг Утё оролида қутқарилганларга ёрдам кўрсатиш ишларида қатнашган фин армиясининг зобити шундай эслаганди:

«Илк қутқарувчи вертолёт одамларни олиб келганда уларнинг орасида фақат уч киши тирик эди. Учта вертолёт олиб келган 97 кишидан 23 нафари тирик, 64 нафари ҳалок бўлган эди. Иш бошлаган пайтингда юзлаб иссиқ кийим, юзлаб ётоқ жой тайёрлаб туриш кераклигини ўйласанг-да, уларнинг ўрнига юзлаб тобутлар керак бўлса, буни кўришдан ортиқ азоб йўқ».

Ҳодиса юзасидан суриштирувлар

1994 йил ноябр ойида «Estonia» паромининг бошқарув пункти ҳодиса сабабларини чуқурроқ ўрганиш мақсадида махсус робот ёрдамида сув юзасига олиб чиқилади.

Ўша йили декабр ойида Норвегиянинг сув остида тадқиқотлар олиб борувчи компанияси паромнинг денгиз тубида қолган қисмини ўргана бошлайди. Уларнинг вазифаси паромда бўлган компьютерни топиб ҳалокатни ўрганаётган комиссияга топшириш эди. Аммо улар компьютерни топа олишмайди.

Паром чўккан жой Болтиқ денгизининг Финландия ҳудудига яқин қисмида эди. Фин ҳукумати паромнинг қолдиқларини сув юзасига олиб чиқишга рухсат бермайди. Паромдаги компьютернинг топилмаслиги, Финландиянинг уни сув юзасига олиб чиқишга рухсат бермаслиги ОАВда турли миш-мишларга йўғрилган хабарларнинг эълон қилинишига сабаб бўлади. Жумладан, паромнинг ост қисми портлатиб тешилган деган, тахминлар ҳам илгари сурилади.

Эстония, Финландия ва Швециялик мутахассислардан иборат комиссия паром ҳалокатига ноқулай об-ҳаво ва унинг оқибатида паромнинг тумшуғидаги қопқоқнинг узилиб кетиши сабаб бўлган, деб топишади.

Янги далиллар

2020 йил 28 сентябр куни Discovery телеканалида «Estonia»: барчасини ўзгартирувчи топилма» номи билан ҳужжатли фильм эфирга узатилади. Ҳужжатли фильмни тасвирга олган гуруҳ паром қолдиқларини суратга олиш учун денгиз тубига тушганда унинг ост қисмида 4 метрли тешикни кўриб қолишади. Аввалроқ ҳалокат сабабларини ўрганган комиссия хулосасида бу тешик ҳақида ҳеч нарса дейилмаганди.

Фильмни кўрган мутахассислар паромнинг остидаги тешик портлаш натижасида эмас, унинг тумшуқ қисмидаги қопқоқнинг узилиб кетиши оқибатида пайдо бўлганини ва унга сув шу ердан кирганини айтишади.

Мутахассислар билан тешикнинг пайдо бўлиши сабабларини муҳокама қилган суратга олиш гуруҳи паром бортидаги портлаш унинг корпусига бундай зарар етказиши мумкин эмас, деган хулосага келади.

Норвегия ҳарбий-денгиз кучлари капитани, портловчи моддаларнинг кемаларга таъсирини ўрганган ҳарбий-денгиз мактаби ўқитувчиси Франк Буррсен «Estonia» пароми ҳалокатидан олинган кадрларни кўргандан сўнг, у ерда портлаш эҳтимоли йўқлигини айтган.

Паромда қурол-яроғ ташилганми?

«Estonia» пароми жуда катта бўлган ва унда турли юклар билан бирга қурол-яроғ ҳам ташилган. Швеция божхона хизматининг собиқ ходими паром ҳалокатга учраган куни унга иккита юк машинасида махфий юклар олиб келиб юклангани ва улар қурол-яроғ бўлганини айтган.

Кейинчалик, Швеция Эстониядан совет давридан қолган эски қурол-яроғларни сотиб олгани ва маълум қисмини «Estonia» пароми орқали ташигани аниқланади.

Шунингдек, паром ҳалокатга учраган куни унинг бортида давлат рақами бўлмаган саккизта махсус транспорт воситаси борлиги маълум бўлади.

Гарчи ўшанда «Estonia» бортида ҳарбий юклар бўлган бўлса-да, ҳалокатга улар сабаб бўлгани ҳақида ҳеч қандай далил топилмайди.

Ҳалокатдан кейинги можаролар

Паромнинг ҳалокатга учраши сабабларини комиссия ўрганаётган пайтда ҳалок бўлганлар ва бедарак йўқолганларнинг яқинлари унинг ишидан қониқмаётганларини айтиб чиқишади.

1998 йилда комиссиянинг якуний хулосаси эълон қилинади. Ана шунда «Шимолий мамлакатлар транспорт ишчилари касаба уюшмалари ташкилоти» Стокҳолмда конференция ўтказади. Ана шу конференцияда «Estonia» паромининг ҳалокати сабабларини ўрганган комиссия хулосаси кескин танқид қилинади.

Уларга кўра, ҳалокат сабаблари тўлиқ ўрганилмаган ҳолда якуний хулоса берилган.

2000 йил май ойида ҳалокатда ҳалок бўлганлар ва бедарак кетганларнинг яқинлари матбуот анжумани ўтказишади ва унда ҳам асосан комиссиянинг иши танқид қилинади.

Шундан сўнг Эстония паромининг ҳалокати юзасидан кўплаб шубҳалар билдирилади, баҳслар бўлиб ўтади. 2016 йил октябр ойида ҳалокатда ҳалок бўлганларнинг яқинлари Эстония бош вазирига ҳалокат сабабларини қайтадан ўрганиш бўйича ариза билан мурожаат қилишади. Бош вазир уларга жавоб бермайди.

2019 йил октябр ойида Таллин маъмурий суди Эстония ҳукумати зиммасига ҳалокатда ҳалок бўлганларнинг яқинлари топширган аризани қабул қилиш туғрисида қарор чиқаради.

Кўплаб баҳс ва мунозараларга қарамасдан ҳалокатда вафот этганлар ва бедарак йўқолганларнинг оила аъзоларига товон тўланмайди.

Паром ҳалокатида вафот этганларнинг оила аъзолари ҳанузгача ҳодисада расмийларни айблаб келишади. Расмийлар эса ҳалокатга кучли шамол ва ноқулай об-ҳаво сабаб бўлганини айтиб келишади.

Эстония паромининг ҳалокатига бағишлаб кўплаб ёдгорликлар ўрнатилган. Ҳужжатли фильмлар суратга олинган, қўшиқлар куйланган, кўплаб китоблар, мақолалар ёзилган.

«Estonia» паромининг ҳалокати тинч даврларда Европада содир бўлган энг йирик денгиз ҳалокати ҳисобланади.

Ғайрат Йўлдош тайёрлади.